ఆంధ్ర జనసంఘం & ఆంధ్ర మహాసభ (Andhra Mahasabha in Telangana)

ఆంధ్ర జనసంఘం నిజాం రాజ్యంలోని తెలుగు ప్రజల హక్కుల కోసం ఏర్పడిన మొదటి సంస్థల్లో ఒకటి. గ్రంథాలయాల ద్వారా వచ్చిన చైతన్యమే ఈ సంస్థకు పునాది వేసింది.

• స్థాపన: 1921లో హైదరాబాద్‌లో.
• ముఖ్య నాయకులు: మాడపాటి హనుమంతరావు, సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, కోమరాజు వేంకట లక్ష్మణరావు వంటి నాయకుల కృషి ఉంది.
• మాడపాటి హనుమంతరావును 'ఆంధ్ర పితామహుడు' అంటారు.
• లక్ష్యాలు:
  1. తెలుగు భాష, సాహిత్యం, చరిత్ర అభివృద్ధి.
  2. తెలుగు పాఠశాలల స్థాపన, తెలుగు మాధ్యమ విద్య.
  3. తెలుగు ప్రజల్లో సామాజిక చైతన్యం.
• స్వభావం: మొదట సాంస్కృతిక సంస్థగా ఉండి, రాజకీయ అంశాల జోలికి వెళ్లలేదు. అందుకే నిజాం ప్రభుత్వం అనుమతించింది.
• తర్వాత: ఈ సంస్థ నుండి 1930లో ఆంధ్ర మహాసభ ఏర్పడింది. అంటే ఆంధ్ర జనసంఘమే ఆంధ్ర మహాసభకు మూలం.

ఆంధ్ర జనసంఘం 1930లో ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది. తెలంగాణ చరిత్రలో ఇది ఒక పెద్ద మలుపు. ఇదే నిజాం రాజ్యంలో తెలుగువారి మొదటి పెద్ద బహిరంగ వేదిక.

• ప్రదేశం: జోగిపేట (ఇప్పటి సంగారెడ్డి/మెదక్ జిల్లా).
• సంవత్సరం: 1930.
• అధ్యక్షుడు: సురవరం ప్రతాపరెడ్డి.
• లక్ష్యాలు:
  1. తెలుగు ప్రజల సామాజిక, సాంస్కృతిక అభివృద్ధి.
  2. తెలుగు భాషకు ప్రోత్సాహం.
  3. ప్రజల్లో రాజకీయ, సామాజిక చైతన్యం.
• తర్వాతి సభలు: ప్రతి ఏడాది వేర్వేరు ఊర్లలో నిర్వహించారు.

ఆంధ్ర మహాసభ ప్రతి సంవత్సరం ఒక ఊరిలో జరిగేది. ప్రతి సభకు ఒక అధ్యక్షుడు ఉండేవాడు. ముఖ్య సభలు, నాయకుల పేర్లు పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

• మొదటి సభ: జోగిపేట (1930) – అధ్యక్షుడు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి.
• రెండవ సభ: దేవరకొండ (1931) – అధ్యక్షుడు మండుముల నరసింగరావు.
• మూడవ సభ: షాద్‌నగర్ (1932) – అధ్యక్షుడు బూర్గుల రామకృష్ణారావు.
• ముఖ్య నాయకులు:
  1. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి – పండితుడు, గోల్కొండ పత్రిక సంపాదకుడు.
  2. మాడపాటి హనుమంతరావు – ఆంధ్ర పితామహుడు.
  3. బూర్గుల రామకృష్ణారావు – న్యాయవాది, తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రి (1952).
  4. మండుముల నరసింగరావు – న్యాయవాది, ప్రముఖ నాయకుడు.
  5. రావి నారాయణరెడ్డి – తర్వాత కమ్యూనిస్టు నాయకుడు, మహాసభకు అధ్యక్షత వహించాడు.
• ఆంధ్ర మహాసభ వేదికలు: తెలుగు జిల్లాల్లోని వేర్వేరు పట్టణాలు.

ఆంధ్ర మహాసభ మొదట పూర్తిగా సామాజిక, సాంస్కృతిక సంస్థగా మొదలైంది. కాలక్రమంలో రైతులు, కార్మికుల సమస్యలను కూడా చేపట్టింది.

• ప్రారంభ లక్ష్యాలు:
  1. తెలుగు భాష, సాహిత్య పరిరక్షణ.
  2. తెలుగు మాధ్యమ పాఠశాలల ఏర్పాటు.
  3. గ్రంథాలయాలు, సభల ద్వారా చైతన్యం.
• సామాజిక డిమాండ్లు:
  1. అంటరానితనం, బాల్యవివాహాల నిర్మూలన.
  2. స్త్రీ విద్య ప్రోత్సాహం.
• రాజకీయ డిమాండ్లు (తర్వాత):
  1. బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం (Responsible Government).
  2. వెట్టిచాకిరీ రద్దు.
  3. రైతులకు భూమి హక్కులు.
• ప్రభుత్వ వైఖరి: నిజాం ప్రభుత్వం రాజకీయ కార్యకలాపాలపై ఆంక్షలు విధించడంతో మహాసభ చాలా జాగ్రత్తగా వ్యవహరించింది.
• సభ్యత్వం: ప్రజల్లో మహాసభకు విస్తృత మద్దతు లభించింది.

1940ల్లో ఆంధ్ర మహాసభలో కమ్యూనిస్టుల ప్రభావం బాగా పెరిగింది. ఇది తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి దారి తీసింది.

• భువనగిరి సభ (1944): ఈ సభలో కమ్యూనిస్టులు నాయకత్వం చేపట్టారు.
• కమ్యూనిస్టు నాయకులు: రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు, చండ్ర రాజేశ్వరరావు వంటివారు.
• మార్పు: మహాసభ దృష్టి కేవలం భాషా, సాంస్కృతిక అంశాల నుండి రైతు సమస్యలు (వెట్టి, దోపిడీ, జాగీర్దార్లు, దేశ్‌ముఖ్‌ల దౌర్జన్యం) వైపు మళ్లింది.
• చీలిక: మహాసభలోని మితవాద వర్గం బయటకు వెళ్లింది. దీంతో మహాసభ పూర్తిగా కమ్యూనిస్టుల చేతుల్లోకి వచ్చింది.
• ఫలితం: ఈ చైతన్యం 1946లో తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటానికి (1946–1951) నేపథ్యం అయింది.

తెలంగాణ చరిత్రలో ఆంధ్ర మహాసభ ఒక కీలక సంస్థ. ఇది సాంస్కృతిక చైతన్యం నుండి రాజకీయ, రైతు పోరాటాల వరకు ప్రయాణం చేసింది. పరీక్షల రివిజన్ కోసం ముఖ్య పాయింట్లు ఇవి.

• స్థాపన క్రమం: గ్రంథాలయోద్యమం (1901) → ఆంధ్ర జనసంఘం (1921) → ఆంధ్ర మహాసభ (1930).
• ప్రధాన పాత్రలు:
  1. మాడపాటి హనుమంతరావు – 'ఆంధ్ర పితామహుడు'.
  2. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి – మొదటి సభ అధ్యక్షుడు.
  3. రావి నారాయణరెడ్డి – కమ్యూనిస్టు నాయకుడు.
• ప్రధాన ఫలితాలు:
  1. తెలుగు ప్రజల్లో ఐక్యత, చైతన్యం.
  2. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌కు నేపథ్యం.
  3. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి వేదిక.
• పరిమితులు: నిజాం ప్రభుత్వ ఆంక్షల వల్ల మొదట్లో రాజకీయ విషయాల్లోకి వెళ్లలేకపోయింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1901 – 1921 – 1930: గ్రంథాలయం → జనసంఘం → మహాసభ.