ముసునూరి & రేచర్ల వెలమ నాయకులు (Velama Nayakas)

కాకతీయ సామ్రాజ్యం 1323లో పతనమైన తర్వాత వరంగల్ ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలోకి వెళ్ళింది. తెలుగు ప్రాంతంలో చిన్న చిన్న నాయకులు అధికారం కోసం పోటీ పడ్డారు. ఈ కాలాన్ని పరీక్షల్లో "కాకతీయానంతర యుగం" అని చదువుతారు.

ఈ యుగంలో తెలంగాణ రాజకీయంగా చాలా మారిపోయింది.

• కాకతీయుల చివరి రాజు: రెండవ ప్రతాపరుద్రుడు. ఇతడిని 1323లో ఢిల్లీ యువరాజు ఉలుఘ్‌ఖాన్ (తరువాత మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్) ఓడించాడు.
• వరంగల్ పేరు మార్పు: ఢిల్లీ పాలకులు వరంగల్‌కు "సుల్తాన్‌పూర్" అనే పేరు పెట్టారు.
• ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలన: తెలంగాణను గవర్నర్ల ద్వారా పాలించారు. భారీ పన్నులు, అణచివేత వల్ల ప్రజల్లో అసంతృప్తి పెరిగింది.
• తిరుగుబాటు నాయకులు: ఈ అసంతృప్తి నుండే ముసునూరి నాయకులు తిరుగుబాటు ప్రారంభించారు.
• కొత్త శక్తుల ఆవిర్భావం: ఇదే కాలంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం (1336), దక్కన్‌లో బహమనీ రాజ్యం (1347) ఏర్పడ్డాయి.
• తెలంగాణపై ప్రభావం: కాకతీయుల తర్వాత తెలంగాణ ముసునూరి, రేచర్ల వెలమ నాయకులు, బహమనీలు, విజయనగర రాజుల మధ్య పోరాట భూమి అయింది.
• ఈ పాఠ్యాంశంలో: ముసునూరి నాయకులు (సుమారు 1330–1368), రేచర్ల వెలమ నాయకులు (సుమారు 1360–1476) అనే రెండు వంశాలను చదువుతాం.

ముసునూరి వంశ స్థాపకుడు ప్రోలయ నాయకుడు. ఇతడు కాకతీయుల కింద సేనానాయకులుగా పనిచేసిన కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలనను ఎదిరించి తెలుగు నాయకులను ఏకం చేసిన నాయకుడిగా చరిత్రలో నిలిచాడు.

• వంశం: ముసునూరి వంశం. వీరు కాకతీయుల సామంతులుగా ఉండేవారు.
• ఉద్యమం: ఢిల్లీ సుల్తానులకు వ్యతిరేకంగా సుమారు 75 మంది నాయకులను ఒక కూటమిగా సమీకరించాడు.
• పాలనా కాలం: సుమారు 1325–1333 మధ్య అని చరిత్రకారులు చెబుతారు (కచ్చితమైన తేదీల్లో భేదాలున్నాయి).
• విముక్తి: ఢిల్లీ సుల్తానుల (తుర్కుల) పాలనను తెలుగు ప్రాంతాల నుండి తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించాడు.
• శాసనం: ప్రోలయ నాయకుడి కాలానికి చెందిన "విలస శాసనం (Vilasa Grant)" ఈ ఉద్యమాన్ని తెలిపే ముఖ్య ఆధారం.
• కాకతీయ వారసత్వం: తాము కాకతీయుల వారసులమని, కాకతీయ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తున్నామని భావించారు.
• ప్రాముఖ్యత: తెలుగు ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని నిలబెట్టిన తొలి పెద్ద ప్రయత్నాల్లో ఇది ఒకటి.

ప్రోలయ నాయకుడి తర్వాత ముసునూరి వంశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు కాపయ నాయకుడు (కాపనీడు). ఇతడు వరంగల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని తెలంగాణను కొంతకాలం ఏకం చేశాడు. పరీక్షల్లో ఈ వంశం గురించి ఎక్కువగా అడిగేది కాపయ నాయకుడి గురించే.

• బంధుత్వం: కాపయ నాయకుడు ప్రోలయ నాయకుడి బంధువు (సోదరుడి కుమారుడు అని చెబుతారు).
• వరంగల్ స్వాధీనం: సుమారు 1336లో వరంగల్‌ను ఢిల్లీ సుల్తానుల నుండి తిరిగి గెలుచుకున్నాడు.
• పాలనా కాలం: సుమారు 1333–1368 మధ్య (తేదీల్లో చరిత్రకారుల మధ్య స్వల్ప భేదాలున్నాయి).
• విస్తరణ: తెలంగాణతో పాటు కోస్తా ఆంధ్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలపైనా ఆధిపత్యం సాధించాడు.
• విజయనగరంతో సంబంధం: విజయనగర రాజులతో కొంత కాలం మైత్రి, కొంత కాలం పోరాటం సాగింది.
• బహమనీలతో ఘర్షణ: ఉత్తరాన ఉన్న బహమనీ సుల్తానులు ఇతడికి ప్రధాన శత్రువులయ్యారు.
• గుర్తింపు: తెలుగు నేలను తిరిగి తెలుగు పాలకుల చేతిలోకి తెచ్చిన రాజుగా కీర్తి పొందాడు.

కాపయ నాయకుడు బలవంతుడైనా, ఉత్తరాన బహమనీ సుల్తానులు, దక్షిణాన విజయనగర రాజులు ఒత్తిడి పెంచారు. చివరికి ముసునూరి పాలన ముగిసింది, రేచర్ల వెలమల ప్రాబల్యం పెరిగింది. ఈ ఘట్టంలో గోల్కొండ చేతులు మారడం ముఖ్యం.

• బహమనీ దాడి: బహమనీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ షా I (1358–1375) కాపయ నాయకుడిపై దండెత్తాడు.
• సంధి: ఓటమి తర్వాత కాపయ నాయకుడు గోల్కొండ కోటను, సంపదను, "ఫిరోజా సింహాసనం (Turquoise Throne)"ను మహమ్మద్ షాకు ఇవ్వవలసి వచ్చింది (సుమారు 1363).
• గోల్కొండ: ఈ ఒప్పందంతో గోల్కొండ బహమనీల చేతికి వెళ్ళింది. తరువాతి కుతుబ్‌షాహీల రాజధాని కోట ఇదే.
• రేచర్ల దాడి: రేచర్ల వెలమ నాయకులు (అనవోత నాయకుని వంశం) సుమారు 1368–70 కాలంలో కాపయ నాయకుడిని ఓడించి చంపారు.
• వెలమల ఉత్సాహం: ఈ విజయంతో రేచర్ల నాయకులు రాచకొండ కేంద్రంగా బలమైన రాజ్యంగా ఎదిగారు.
• ముగింపు: దీంతో ముసునూరి నాయకుల పాలన ముగిసింది.
• గమనిక: పరీక్షల్లో "గోల్కొండ మొదటిసారి ఏ సుల్తానుకు చేరింది?" అనే ప్రశ్న ఉంటుంది – జవాబు బహమనీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ షా I.

రేచర్ల వెలమలను పద్మనాయకులు (Padmanayakas) అని కూడా అంటారు. వీరు మొదట కాకతీయుల సామంతులు. తరువాత స్వతంత్రులై రాచకొండ, దేవరకొండ కేంద్రంగా సుమారు ఒకటిన్నర శతాబ్దం పాలించారు. కాకతీయ సంప్రదాయాలను వీరు కొనసాగించారు.

• వంశ మూలం: "రేచర్ల" అనే గ్రామం పేరు నుండి ఈ వంశానికి పేరు వచ్చింది. వీరు వెలమ కులానికి చెందినవారు.
• కాకతీయుల కాలం: రేచర్ల రుద్రుడు కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి సేనాని. ఇతడే పాలంపేటలో రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయాన్ని సుమారు 1213లో నిర్మించాడు.
• పద్మనాయకులు: తమను "పద్మనాయకులు" అని పిలుచుకున్నారు.
• రాజ్య స్థాపన: సింగమ నాయకుడు (సింగమ నాయకుడు I) రాచకొండ రాజ్యానికి పునాది వేశాడని చెబుతారు.
• అనవోత నాయకుడు:
  1. సింగమ నాయకుడి కుమారుడు
  2. కాపయ నాయకుడిపై పోరాటంలో కీలకపాత్ర వహించాడు.
• పాలనా ప్రాంతం: నల్గొండ, భువనగిరి, ఖమ్మం ప్రాంతాలు, కృష్ణా నది పరీవాహక భూములు వీరి అధీనంలో ఉండేవి.
• కాల పరిమితి: సుమారు 1360 నుండి 1476 వరకు.

రేచర్ల వెలమ రాజ్యం రెండు ముఖ్య కోటల చుట్టూ నడిచింది. ఈ కోటలు నేటికీ తెలంగాణ చరిత్ర పర్యాటకంలో ప్రసిద్ధి. కొండలపై ఉండటం వల్ల శత్రువులకు వీటిని పట్టుకోవడం చాలా కష్టం.

• రాచకొండ (Rachakonda): ప్రస్తుత యాదాద్రి భువనగిరి–నల్గొండ ప్రాంతంలోని కొండకోట. వెలమల ప్రధాన రాజధాని.
• దేవరకొండ (Devarakonda): నల్గొండ జిల్లాలోని కొండకోట. సైనిక కేంద్రంగా, రెండో రాజధానిగా ఉండేది.
• కోట లక్షణాలు: ఎత్తైన కొండలపై నిర్మాణం, సహజ రక్షణ, నీటి కొలనులు, ఆలయాలు, రాతి గోడలు.
• ఉన్నత దశ: సింగభూపాలుడు II కాలంలో రాజ్యం గొప్ప స్థాయికి చేరింది.
• శత్రువులు: కొండవీటి రెడ్డి రాజులు, ఒడిశా గజపతులు, విజయనగర రాజులు, బహమనీ సుల్తానులతో వీరు పోరాడారు.
• పతనం: బహమనీల చేతిలో రాచకొండ 1475లో, దేవరకొండ 1476లో పడిపోయాయి.
• ఇప్పుడు: ఈ కోటల్లోని శిథిల నిర్మాణాలు చారిత్రక కట్టడాలుగా గుర్తింపు పొందాయి.

రేచర్ల వెలమ రాజుల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు సింగభూపాలుడు II, ఇతడినే సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు అంటారు. యుద్ధాల్లో గొప్ప రాజు మాత్రమే కాదు, పండితుడు, కవి కూడా. పరీక్షల్లో ఇతడి గ్రంథాలు, బిరుదు తరచూ అడుగుతారు.

• పాలనా కాలం: సుమారు 1425–1475 మధ్య పాలించాడు.
• బిరుదు: "సర్వజ్ఞ" (అన్నీ తెలిసినవాడు) అనే బిరుదు పొందాడు.
• గ్రంథాలు: సంస్కృతంలో రసార్ణవ సుధాకరం (నాటక శాస్త్ర గ్రంథం), సంగీత సుధాకరం, కందర్ప సంభవం మొదలైన రచనలు ఇతనివిగా పేరు.
• కవి పోషణ: బమ్మెర పోతన "భోగినీ దండకాన్ని" ఇతనికి అంకితం చేశాడని సంప్రదాయం.
• శ్రీనాథుడు: కవి సార్వభౌముడు శ్రీనాథుడికి ఇతడి ఆస్థానంతో సంబంధం ఉందని చెబుతారు.
• రాజ్య విస్తరణ: కొండవీటి రెడ్డి రాజులను, ఒడిశా గజపతులను ఎదిరిస్తూ రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు.
• సాహిత్య ప్రభావం: ఇతడి కాలంలో తెలంగాణలో సంస్కృత, తెలుగు సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందింది.

రేచర్ల వెలమ పాలన కాకతీయుల పద్ధతులను అనుసరించింది. నాయంకర వ్యవస్థ, కోటల రక్షణ వీరి పాలనలో ముఖ్యం. తెలుగు, సంస్కృత సాహిత్యానికి వీరు ఆదరణ ఇచ్చారు. చివరికి బహమనీల చేతిలో పడ్డారు.

• పాలనా విధానం: కాకతీయుల "నాయంకర" పద్ధతి ప్రకారం సైన్యాధిపతులకు భూములు ఇచ్చి సైన్యాన్ని నడిపించారు.
• దుర్గాలు: రాచకొండ, దేవరకొండ వంటి కొండకోటలు రాజ్యానికి వెన్నెముక.
• సాహిత్యం: బమ్మెర పోతన, శ్రీనాథుడు వంటి తెలుగు కవులు ఈ కాలంలో జీవించారు. వీరికి వెలమ రాజులతో ఉన్న సంబంధం సంప్రదాయ కథనాల ఆధారం.
• ఆలయాలు: ఆలయాల నిర్మాణం, పునరుద్ధరణకు ఆదరణ లభించింది.
• పతనం: బహమనీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ షా III, మంత్రి మహమూద్ గవాన్ 1475లో రాచకొండను, 1476లో దేవరకొండను పట్టుకున్నారు.
• తరువాత: బహమనీ రాజ్యం ముక్కలైన తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంతం గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల చేతికి వచ్చింది.
• ప్రాముఖ్యత: కాకతీయుల తర్వాత తెలుగు నాయకుల పాలనను కొనసాగించిన చివరి పెద్ద రాజవంశంగా వెలమలను చూస్తారు.