చరిత్ర పూర్వ తెలంగాణ (Prehistoric Telangana)

ఒక ప్రాంత చరిత్రను తెలుసుకోవడానికి మనకు కొన్ని ఆధారాలు కావాలి. తెలంగాణ చరిత్రకు ఆధారాలను మూడు రకాలుగా చెప్పవచ్చు: పురావస్తు ఆధారాలు, శాసనాలు-నాణేలు, సాహిత్య ఆధారాలు.

• పురావస్తు ఆధారాలు (Archaeological sources): తవ్వకాల్లో దొరికిన రాతి పనిముట్లు, సమాధులు, కుండలు, ఇటుకలు, కోటలు, స్తూపాలు.
• కోటిలింగాల, కొండాపూర్, ఫణిగిరి, ధూళికట్ట వంటి చోట్ల తవ్వకాలు జరిగాయి.
• శాసనాలు (Inscriptions): రాళ్లు, రాగి ఫలకాలపై రాజులు రాయించిన వివరాలు. దానాలు, యుద్ధాలు, పరిపాలన గురించి చెబుతాయి.
• నాణేలు (Coins): రాజుల పేర్లు, వారి కాలం, వ్యాపార సంబంధాలు తెలుస్తాయి.
• సాహిత్య ఆధారాలు (Literary sources): పురాణాలు, బౌద్ధ గ్రంథాలు (సుత్తనిపాతం), గాథా సప్తశతి వంటి ప్రాకృత గ్రంథాలు, తరువాతి కాలపు తెలుగు కావ్యాలు.
• విదేశీ రచనలు: గ్రీకు, రోమన్ రచయితల వివరణలు. ఉదాహరణకు ప్లినీ రోమ్ నుండి బంగారం భారతదేశానికి వెళ్లిపోవడం గురించి రాశాడు.

• ఆధారాల విలువ: శాసనాలు, నాణేలు నమ్మదగిన తేదీలు ఇస్తాయి. సాహిత్యం సమాజం, నమ్మకాలు, ఆచారాల గురించి చెబుతుంది.
• చరిత్ర పూర్వయుగం (Prehistory): రాత లేని కాలాన్ని చరిత్ర పూర్వయుగం అంటారు. ఈ కాలం గురించి తెలుసుకోవడానికి పనిముట్లు, సమాధులు, గుహ చిత్రాలే ఆధారం.
• చారిత్రక యుగం (Historic period): రాత (శాసనాలు) మొదలైన తరువాతి కాలం. తెలంగాణలో ఇది మౌర్యులు, శాతవాహనుల కాలంతో మొదలవుతుంది.
• ఎందుకు ముఖ్యం: ఒకే ఆధారంతో కాకుండా అన్నింటినీ పోల్చి చూసినప్పుడే చరిత్ర సరిగ్గా తెలుస్తుంది.

తెలంగాణ అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు. దీనికి ప్రధానంగా రెండు వివరణలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.

• త్రిలింగ దేశం (Trilinga Desa): శ్రీశైలం (మల్లికార్జునుడు), కాళేశ్వరం (కాళేశ్వర ముక్తీశ్వరుడు), ద్రాక్షారామం (భీమేశ్వరుడు) అనే మూడు శివలింగాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతం కాబట్టి త్రిలింగ దేశం అన్నారు.
• త్రిలింగ నుండి 'తెలింగ', 'తెలుంగు', 'తెలంగాణ' అనే పదాలు వచ్చాయని చెబుతారు.
• తెలుగు భాషా ప్రాంతం: తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం అనే అర్థంలో తెలుగు, తెలంగ, తెలంగాణ పదాలు వచ్చాయని మరో వివరణ.
• పాత పేరు: ఈ ప్రాంతాన్ని పురాతన కాలంలో 'అశ్మక' అనే పేరుతో కూడా పిలిచేవారు.
• నిజాం కాలంలో: హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాలను 'తెలంగాణ' అనేవారు.

• శాసనాల్లో: మధ్యయుగ శాసనాల్లో 'త్రిలింగ' అనే పదం కనిపిస్తుంది. కాకతీయుల కాలంలో ఈ ప్రాంతానికి ఆ పేరు స్థిరపడింది.
• తెలుగు భాష పేరు: 'తెలుగు' అనే పేరు కూడా త్రిలింగ నుండే వచ్చిందని కొందరు అంటారు.
• ప్రాచీన ప్రస్తావనలు: గ్రీకు రచయిత టాలెమీ (Ptolemy) 'ట్రిగ్లిఫాన్' అనే పేరు ఈ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుందని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మూడు లింగాలు = త్రి + లింగ = త్రిలింగ. శ్రీశైలం – కాళేశ్వరం – ద్రాక్షారామం అనే క్రమాన్ని గుర్తుంచుకోండి.

లోహాలను ఉపయోగించడం మనిషికి తెలియని కాలాన్ని రాతి యుగం (Stone Age) అంటారు. ఆ కాలంలో మనిషి పనిముట్లు రాళ్లతోనే చేసుకునేవాడు. రాతి యుగాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజిస్తారు.

• పాత రాతి యుగం (Palaeolithic Age): మనిషి వేటాడి, పండ్లు-దుంపలు సేకరించి జీవించాడు. పనిముట్లు: చేతి గొడ్డళ్లు, చాపర్లు, స్క్రాపర్లు.
• గోదావరి, మంజీర, కృష్ణా నదుల పరివాహక ప్రాంతాల్లో ఈ కాలపు పనిముట్లు దొరికాయి.
• అగ్నిని కనుగొనడం ఈ కాలంలోనే జరిగింది.
• మధ్య రాతి యుగం (Mesolithic Age): చిన్న చిన్న రాతి పనిముట్లు (మైక్రోలిథ్స్ – Microliths) వాడారు. వేట కొనసాగింది, పశుపోషణ మొదలైంది.
• కొత్త రాతి యుగం (Neolithic Age): వ్యవసాయం, పశుపోషణ, స్థిర నివాసం మొదలయ్యాయి. నున్నగా రుద్దిన రాతి గొడ్డళ్లు వాడారు.
• చక్రం, కుండల తయారీ ఈ కాలంలో కనిపిస్తాయి.

• ఆహారం:
  1. పాత రాతి యుగంలో మాంసం, కందమూలాలు
  2. కొత్త రాతి యుగంలో ధాన్యాలు కూడా తిన్నారు.
• నివాసం:
  1. గుహలు, రాతి ఆశ్రయాలు (Rock shelters) పాత రాతి యుగంలో
  2. గుడిసెలు కొత్త రాతి యుగంలో.
• పనిముట్ల పదార్థం: క్వార్ట్జైట్, చెర్ట్ వంటి గట్టి రాళ్లను పనిముట్లకు వాడారు.
• మతం: చనిపోయినవారిని పూడ్చే ఆచారం, ప్రకృతి ఆరాధన క్రమంగా మొదలయ్యాయి.

కొత్త రాతి యుగంలో మనిషి గుంపులుగా ఒకే చోట నివసించడం మొదలుపెట్టాడు. తెలంగాణలో ఈ కాలపు స్థావరాలు, గుహ చిత్రాలు కొన్ని చోట్ల దొరికాయి.

• ఉట్నూరు (Utnur): ఈ ప్రాంతంలో కొత్త రాతి యుగపు బూడిద దిబ్బలు (Ash mounds) గుర్తించారు. పశువులను ఉంచిన ప్రదేశాలను కాల్చడం వల్ల ఇవి ఏర్పడినట్లు భావిస్తారు.
• పెద్దమరూరు (Peddamarur): మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతంలోని ఈ చోట కొత్త రాతి యుగ ఆనవాళ్లు దొరికాయి.
• రాతి గొడ్డళ్లు (Celts): నున్నగా రుద్దిన రాతి గొడ్డళ్లు ఈ యుగపు ముఖ్య గుర్తు.
• గుహ చిత్రాలు (Rock paintings): తెలంగాణలోని కొన్ని కొండ గుహల్లో ఆదిమ మానవులు గీసిన చిత్రాలున్నాయి. జంతువుల వేట, నృత్యాలు వీటిలో కనిపిస్తాయి.
• పంటలు: చిరుధాన్యాలు (రాగి వంటివి), పప్పుధాన్యాలు పండించి ఉండవచ్చని తవ్వకాలు సూచిస్తాయి.

• ఇళ్లు:
  1. గడ్డి, కర్రలతో చేసిన గుడిసెలు
  2. నేల గుంతల్లో నిల్వ ఏర్పాట్లు.
• కుండలు: చేతితో చేసిన బూడిద రంగు, నలుపు రంగు కుండలు కనిపిస్తాయి.
• సమాజం: కుటుంబాలు, తెగలుగా ఏర్పడి కలిసి వ్యవసాయం, పశుపోషణ చేశారు.
• పరిశోధన: ఈ స్థావరాలను పురావస్తు శాఖ శాస్త్రీయంగా తవ్వి అధ్యయనం చేస్తుంది.

మెగా అంటే పెద్ద, లిథ్ అంటే రాయి. చనిపోయినవారి సమాధుల వద్ద పెద్ద పెద్ద రాళ్లు పెట్టే సంప్రదాయాన్ని మెగాలిథిక్ సంస్కృతి (Megalithic Culture) అంటారు. దక్షిణ భారతదేశంలో ఇది ఇనుప యుగంతో కలిసి కనిపిస్తుంది.

• సమాధి రకాలు:
  1. సిస్ట్ (Cist): రాళ్లతో పెట్టె ఆకారంలో కట్టిన సమాధి.
  2. డాల్మెన్ (Dolmen): నిలువు రాళ్లపై పెద్ద బండరాయిని పెట్టిన నిర్మాణం.
  3. మెన్‌హిర్ (Menhir): నిలువుగా పాతిన ఒకే పెద్ద రాయి.
  4. కెయిర్న్ సర్కిల్ (Cairn circle): రాళ్ల వృత్తంతో ఉన్న సమాధి.
• సమాధుల్లో దొరికేవి: నలుపు-ఎరుపు కుండలు (Black and Red Ware), ఇనుప పనిముట్లు, ఆయుధాలు, పూసలు.
• ఇనుప వాడకం: ఇనుముతో నాగలి, గొడ్డళ్లు, కత్తులు చేశారు. దీనివల్ల వ్యవసాయం, యుద్ధాలు పెరిగాయి.
• తెలంగాణలో వ్యాప్తి: హైదరాబాద్ పరిసరాలతో సహా అనేక జిల్లాల్లో మెగాలిథిక్ సమాధులు కనిపిస్తాయి. ఇవి ఈ కాలపు జీవన విధానాన్ని తెలియజేస్తాయి.

• కాలం: దక్షిణ భారతదేశంలో మెగాలిథిక్ సంస్కృతి సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 1000 నుండి క్రీస్తుపూర్వం 300 మధ్య కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు.
• ఉత్తర భారతంతో తేడా:
  1. ఉత్తర భారతదేశంలో చనిపోయినవారిని సాధారణంగా పెద్ద రాళ్లతో కాకుండా వేరే పద్ధతుల్లో ఖననం చేశారు
  2. మెగాలిథిక్ సంస్కృతి ఎక్కువగా దక్షిణ భారతదేశంలో కనిపిస్తుంది.
• ప్రాముఖ్యత: ఈ సమాధుల వల్ల ఆ కాలపు మతవిశ్వాసాలు (మరణానంతర జీవితం), సామాజిక స్థాయి భేదాలు తెలుస్తాయి.

క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దంలో ఉత్తర భారతదేశంలో 16 మహాజనపదాలు (Mahajanapadas) ఉండేవి. వాటిలో దక్షిణాన ఉన్న ఏకైక జనపదం అశ్మక (అస్సక). ఇది ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రాంతానికి సంబంధించినది.

• స్థానం: గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న జనపదం.
• రాజధాని: పోతలి లేదా పోదన. దీన్ని నేటి నిజామాబాద్ జిల్లాలోని బోధన్‌తో గుర్తిస్తారు.
• ప్రస్తావన: బౌద్ధ గ్రంథం సుత్తనిపాతంలో అస్సక, ములక జనపదాల గురించి ఉంది.
• పొరుగు రాజ్యాలు: అవంతి రాజ్యంతో ఇది తరచూ సంబంధాలు కలిగి ఉండేది.
• మౌర్యుల కాలం: తరువాత మౌర్య సామ్రాజ్యంలో దక్షిణ భారతదేశంలోని కొంత భాగం కలిసింది. అశోకుడి శాసనాలు దక్షిణ భారతదేశంలో కొన్ని చోట్ల దొరికాయి.
• మౌర్యుల తరువాత: ఈ ప్రాంతంలో శాతవాహనులు బలమైన రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.

• ఇతర జనపదాలు:
  1. ఉత్తరాన మగధ, కోసల, కాశి, వజ్జి వంటి శక్తివంతమైన జనపదాలు ఉండేవి
  2. వాటిలో మగధ ముందుకు వచ్చింది.
• నంద రాజులు: మగధలోని నంద వంశం విస్తృత సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించిందని, దాని ప్రభావం దక్షిణం వరకు ఉండవచ్చని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
• ప్రాధాన్యత: అశ్మక తెలంగాణ ప్రాంతపు మొదటి చారిత్రక రాజ్యంగా పరిగణించబడుతుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 16 మహాజనపదాల్లో దక్షిణాన ఉన్నది ఒక్కటే – అశ్మక. దాని రాజధాని పోదన = బోధన్.