సంస్థల నినాదాలు (Mottos & Slogans)

భారత ప్రభుత్వ అధికారిక చిహ్నం సారనాథ్‌లోని అశోక స్తంభ సింహ శిఖరం (Lion Capital of Ashoka) నుండి తీసుకున్నది. దాని కింద దేవనాగరి లిపిలో రాసి ఉండే నినాదమే 'సత్యమేవ జయతే'. ఈ నినాదం గురించి పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• నినాదం: సత్యమేవ జయతే (Satyameva Jayate) – అర్థం 'సత్యమే గెలుస్తుంది (Truth Alone Triumphs)'.

• చిహ్నం స్వీకరణ: భారత ప్రభుత్వం జాతీయ చిహ్నంగా దీన్ని 26 జనవరి 1950న స్వీకరించింది (గణతంత్ర దినోత్సవం రోజు).
• చిహ్నంలో కనిపించేవి:
  1. నాలుగు సింహాలు ఉన్నా, ముందు నుండి మూడు మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
  2. కింద పీఠంపై ధర్మచక్రం (Dharma Chakra), దాని కుడివైపు ఎద్దు, ఎడమవైపు గుర్రం ఉంటాయి.
  3. నినాదం చిహ్నం కింద దేవనాగరి లిపిలో ఉంటుంది.
• సారనాథ్: ఈ స్తంభాన్ని మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు సారనాథ్‌లో నిలబెట్టాడు (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం). సారనాథ్ ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని వారణాసి సమీపంలో ఉంది.
• ప్రచారం: ఈ మాటను జాతీయవాద నాయకుడు మదన్ మోహన్ మాలవీయ బాగా ప్రచారంలోకి తెచ్చారని చెబుతారు.
• ఉపయోగం: ఈ చిహ్నాన్ని ప్రభుత్వ పత్రాలు, నాణేలు, కరెన్సీ నోట్లు, పాస్‌పోర్టులపై ఉపయోగిస్తారు.

భారత ప్రభుత్వ వ్యవస్థల్లోని ముఖ్య సంస్థలకు సంస్కృత నినాదాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో 'ఈ నినాదం ఏ సంస్థది?' అనే జతపరచే ప్రశ్నలు వస్తాయి. కింది జాబితాను జతలుగా చదివి గుర్తుపెట్టుకోండి.

• సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court of India): యతో ధర్మస్తతో జయః – అర్థం 'ధర్మం ఎక్కడ ఉంటుందో, అక్కడే విజయం'. ఇది మహాభారతం నుండి తీసుకున్నది.
• లోక్‌సభ (Lok Sabha): ధర్మచక్ర ప్రవర్తనాయ – లోక్‌సభ స్పీకర్ కుర్చీ పైభాగంలో ఈ మాట రాసి ఉంటుంది.
• ఆల్ ఇండియా రేడియో (AIR): బహుజన హితాయ బహుజన సుఖాయ – 'చాలా మంది మేలు కోసం, చాలా మంది సుఖం కోసం'.
• దూరదర్శన్ (Doordarshan): సత్యం శివం సుందరం.
• ఇండియా పోస్ట్ (India Post): అహర్నిశం సేవామహే – 'పగలూ రాత్రీ సేవ చేస్తాం'.
• జీవిత బీమా సంస్థ – LIC: యోగక్షేమం వహామ్యహం – భగవద్గీత నుండి తీసుకున్నారు.
• సీమా రహదారుల సంస్థ – BRO (Border Roads Organisation): శ్రమేణ సర్వం సాధ్యం.
• CBI: Industry, Impartiality, Integrity (శ్రమ, నిష్పక్షపాతం, నిజాయితీ).
• గూఢచారి సంస్థ – IB (Intelligence Bureau): జాగృతం అహర్నిశం – 'పగలూ రాత్రీ మేలుకొని ఉండు'.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కోర్టు = ధర్మం (యతో ధర్మస్తతో జయః). లోక్‌సభ = ధర్మచక్రం. రెండింటిలోనూ 'ధర్మ' పదం ఉంది – కాబట్టి ఈ రెండు కలవకుండా జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోండి. పోస్టాఫీసు = 'అహర్నిశం' అంటే రాత్రింబవళ్లు సేవ.

మన సైనిక దళాలకు, పారామిలిటరీ (అర్ధసైనిక) దళాలకు ప్రత్యేక నినాదాలు ఉన్నాయి. చాలా నినాదాలు సంస్కృతంలో ఉంటాయి. రక్షణ, పోలీసు, SSC పరీక్షల్లో ఇవి తరచూ వస్తాయి.

• భారత నౌకాదళం (Indian Navy): శం నో వరుణః – 'వరుణ దేవుడు (నీటి దేవుడు) మనకు శుభం కలిగించుగాక'.
• భారత వాయుసేన (Indian Air Force): నభః స్పృశం దీప్తం – భగవద్గీత (11వ అధ్యాయం) నుండి. అర్థం 'వైభవంతో ఆకాశాన్ని తాకు (Touch the Sky with Glory)'.
• భారత తీర రక్షక దళం (Indian Coast Guard): వయం రక్షామః – 'మేము రక్షిస్తాం (We Protect)'.
• నేషనల్ డిఫెన్స్ అకాడమీ (NDA): సేవా పరమో ధర్మః – 'సేవయే అత్యున్నత ధర్మం'.
• సరిహద్దు భద్రతా దళం (BSF): జీవన్ పర్యంత కర్తవ్య – 'జీవితాంతం కర్తవ్యం (Duty Unto Death)'.
• CRPF: సేవా ఔర్ నిష్ఠా – 'సేవ, అంకితభావం'.
• ఇండో-టిబెటన్ సరిహద్దు పోలీస్ (ITBP): శౌర్య, దృఢత, కర్మ నిష్ఠా – 'ధైర్యం, పట్టుదల, కర్తవ్య నిష్ఠ'.
• జాతీయ భద్రతా దళం (NSG): సర్వత్ర సర్వోత్తమ్ సురక్ష – 'ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా అత్యుత్తమ భద్రత'.
• జాతీయ విపత్తు స్పందన దళం (NDRF): ఆపద సేవా సదైవ – 'విపత్తులో ఎప్పుడూ సేవ'.
• DRDO: బలస్య మూలం విజ్ఞానం – 'బలానికి మూలం విజ్ఞానం (science)'.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నౌకాదళం = నీరు (వరుణుడు) → 'శం నో వరుణః'. వాయుసేన = ఆకాశం (నభః) → 'నభః స్పృశం'. తీర రక్షక దళం = రక్షణ → 'వయం రక్షామః'. ఇలా శాఖ పనితో నినాదాన్ని కలిపి గుర్తుపెట్టుకోండి.

విశ్వవిద్యాలయాలు, ఉన్నత విద్యా సంస్థలు, యువజన సంస్థలకు కూడా నినాదాలు ఉంటాయి. వీటిలో చాలావరకు సంస్కృత శ్లోకాలు లేదా ఉపనిషత్తుల నుండి తీసుకున్నవి. ఈ జాబితా నుండి జతపరచే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• కేంద్రీయ విద్యాలయాలు (Kendriya Vidyalaya): తత్ త్వం పూషన్ అపావృణు – 'ఓ సూర్యుడా! సత్యం మీద ఉన్న తెరను తొలగించు'.
• బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం (BHU): విద్యయాఽమృతమశ్నుతే – 'విద్య వల్ల అమృతత్వం లభిస్తుంది'.
• ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం (Delhi University): నిష్ఠా ధృతిః సత్యం.
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం (JNU): సంవాదే జాయతే తత్త్వబోధః – 'చర్చ ద్వారా జ్ఞానం పుడుతుంది'.
• IIT బాంబే (IIT Bombay): జ్ఞానం పరమం ధ్యేయం – 'జ్ఞానమే అత్యున్నత లక్ష్యం'.
• IIT ఖరగ్‌పూర్:
  1. యోగః కర్మసు కౌశలమ్ – భగవద్గీత నుండి
  2. 'పనిలో నైపుణ్యమే యోగం'.
• IIM అహ్మదాబాద్: విద్యా వినియోగాత్ విఖ్యాతిః – 'విద్యను ఉపయోగించడం వల్లే కీర్తి'.
• జాతీయ క్యాడెట్ కార్ప్స్ (NCC): ఏకత్వం మరియు క్రమశిక్షణ (Unity and Discipline).
• జాతీయ సేవా పథకం (NSS): 'నేను కాదు, మీరు (Not Me, But You)'.
• స్కౌట్స్ & గైడ్స్ (Scouts and Guides): సిద్ధంగా ఉండు (Be Prepared).

స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో నాయకులు ఇచ్చిన నినాదాలు ప్రజలను ఉత్తేజపరిచాయి. పరీక్షల్లో 'ఈ నినాదం ఎవరిది?' అనే ప్రశ్న ప్రతిసారీ వస్తుంది. నినాదం – నాయకుడు జతలుగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• 'స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు, దాన్ని నేను సాధించి తీరుతాను': బాల గంగాధర్ తిలక్ (Bal Gangadhar Tilak).
• 'ఢిల్లీ చలో' (Delhi Chalo): సుభాష్ చంద్రబోస్ – ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ (INA) సైన్యానికి ఇచ్చిన పిలుపు.
• 'నాకు రక్తం ఇవ్వండి, నేను మీకు స్వాతంత్ర్యం ఇస్తాను': సుభాష్ చంద్రబోస్.
• 'కరో యా మరో' (Do or Die): మహాత్మా గాంధీ – క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం (1942).
• 'క్విట్ ఇండియా' (Quit India):
  1. ఈ పదాన్ని సూచించినవారు యూసుఫ్ మెహర్ అలీ
  2. ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది గాంధీజీ (ఆగస్టు 1942).
• 'ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్' (Inquilab Zindabad):
  1. ఈ నినాదాన్ని రూపొందించినవారు హస్రత్ మొహానీ
  2. భగత్ సింగ్ దీన్ని విస్తృతంగా ప్రచారం చేశారు.
• 'వందేమాతరం' (Vande Mataram): బంకిం చంద్ర ఛటర్జీ – 'ఆనందమఠ్' నవల నుండి.
• 'సారే జహాఁ సే అచ్ఛా హిందూస్తాన్ హమారా': మహమ్మద్ ఇక్బాల్ రాసిన గీతం.
• 'వేదాల వైపు తిరిగి వెళ్ళండి' (Back to the Vedas): స్వామి దయానంద సరస్వతి (ఆర్య సమాజ్ స్థాపకుడు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తిలక్ – స్వరాజ్యం; బోస్ – ఢిల్లీ చలో; గాంధీ – కరో యా మరో; భగత్ సింగ్ – ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్; బంకిం – వందేమాతరం. ఈ ఐదు జతలు తప్పనిసరి.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రధానమంత్రులు, ప్రభుత్వాలు ఇచ్చిన నినాదాలు కూడా పరీక్షల్లో ముఖ్యమే. నినాదం ఎవరు, ఏ సందర్భంలో ఇచ్చారో తెలుసుకుంటే సులభంగా గుర్తుంటుంది.

• 'జై జవాన్, జై కిసాన్': ప్రధానమంత్రి లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి – 1965 భారత్–పాకిస్తాన్ యుద్ధ సమయంలో. సైనికులను, రైతులను గౌరవించే నినాదం.
• 'జై విజ్ఞాన్': ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజపేయి – 1998 పోఖ్రాన్ అణు పరీక్షల తర్వాత నినాదానికి జోడించారు.
• 'గరీబీ హటావో' (పేదరికం పోవాలి): ఇందిరా గాంధీ – 1971 లోక్‌సభ ఎన్నికల నినాదం.
• 'సంపూర్ణ క్రాంతి' (Total Revolution): జయప్రకాశ్ నారాయణ్ (JP) – 1974లో బీహార్ ఉద్యమం సందర్భంగా.
• 'ఆరామ్ హరామ్ హై': జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ – విశ్రాంతి మనకు నిషిద్ధం, కష్టపడి పనిచేయాలని చెప్పిన మాట.
• 'సబ్‌కా సాథ్, సబ్‌కా వికాస్': నరేంద్ర మోదీ – 2014 నుండి ప్రభుత్వ నినాదం.
• ప్రభుత్వ పథకాల నినాదాలు:
  1. మేక్ ఇన్ ఇండియా (Make in India) – 25 సెప్టెంబర్ 2014
  2. స్వచ్ఛ భారత్ (Swachh Bharat) – 2 అక్టోబర్ 2014
  3. బేటీ బచావో, బేటీ పఢావో – 22 జనవరి 2015 (హర్యానాలోని పానిపట్)
  4. డిజిటల్ ఇండియా (Digital India) – 1 జూలై 2015
  5. ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (Atmanirbhar Bharat) – మే 2020

మన దేశ నినాదాలతో పాటు కొన్ని ప్రముఖ దేశాల జాతీయ నినాదాలు, క్రీడా సంస్థల నినాదాలు కూడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు. ముఖ్యమైన వాటిని మాత్రమే క్రింద ఇచ్చాం.

• అమెరికా (USA): 'In God We Trust' (మేము దేవుని నమ్ముతాం).
• ఫ్రాన్స్ (France): 'Liberté, Égalité, Fraternité' – స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం. భారత ప్రవేశికలో ఈ ఆదర్శాలను ఫ్రెంచ్ విప్లవం నుండి తీసుకున్నారు.
• ఇండోనేషియా (Indonesia): 'Bhinneka Tunggal Ika' – భిన్నత్వంలో ఏకత్వం (Unity in Diversity).
• పాకిస్తాన్: విశ్వాసం, ఐక్యత, క్రమశిక్షణ (Faith, Unity, Discipline).
• నేపాల్: 'జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపి గరీయసీ' – తల్లి, జన్మభూమి స్వర్గం కంటే గొప్పవి.
• బ్రెజిల్: 'Ordem e Progresso' – క్రమం మరియు ప్రగతి (Order and Progress).
• స్విట్జర్లాండ్: 'One for all, all for one' – ఒకరి కోసం అందరూ, అందరి కోసం ఒకరు.
• ఒలింపిక్స్ (Olympics):
  1. 'Citius, Altius, Fortius' – లాటిన్ మాట
  2. అర్థం 'వేగంగా, ఎత్తుగా, బలంగా (Faster, Higher, Stronger)'.
• కామన్వెల్త్ క్రీడలు (Commonwealth Games): 'Humanity, Equality, Destiny' (మానవత్వం, సమానత్వం, గమ్యం).
• ఆసియా క్రీడలు (Asian Games): 'Ever Onward' (ఎల్లప్పుడూ ముందుకు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా భారత ప్రవేశికలో ఉన్న 'స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం' ఫ్రాన్స్ నినాదం నుండి వచ్చింది. 'భిన్నత్వంలో ఏకత్వం' అనగానే ఇండోనేషియా నినాదం కూడా గుర్తురావాలి. ఒలింపిక్ నినాదంలో మూడు పదాలు – వేగం, ఎత్తు, బలం.