1. ఉత్తర, మధ్య భారత ప్రధాన ఆనకట్టలు (Major Dams of North and Central India)
భారత్‌లో నదులపై అనేక బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టులు (Multipurpose Projects) నిర్మించారు. వాటి నది, రాష్ట్రం, ప్రత్యేకత గుర్తుంచుకోవడం పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం. స్వతంత్ర భారతదేశ ఆలయాలుగా వీటిని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 'ఆధునిక దేవాలయాలు' అన్నారు.
ముఖ్య విషయాలు
- భాక్రా నంగల్ (Bhakra Nangal): సట్లెజ్ నది, హిమాచల్ ప్రదేశ్. దీని జలాశయం పేరు గోబింద్ సాగర్. ఎత్తైన గ్రావిటీ డ్యామ్‌లలో ఒకటి.
- టెహ్రీ డ్యామ్ (Tehri): భాగీరథి నది, ఉత్తరాఖండ్. భారత్‌లో ఎత్తైన డ్యామ్ (సుమారు 260 మీ.).
- హీరాకుడ్ (Hirakud): మహానది, ఒడిశా. ప్రపంచంలో అతి పొడవైన మట్టి ఆనకట్టలలో ఒకటి (సుమారు 25 కి.మీ.). స్వతంత్ర భారత్ తొలి పెద్ద బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు.
- గాంధీ సాగర్: చంబల్ నది, మధ్యప్రదేశ్. రాణా ప్రతాప్ సాగర్: చంబల్ నది, రాజస్థాన్.
- సర్దార్ సరోవర్: నర్మదా నది, గుజరాత్ (కేవడియా). ఇందిరా సాగర్, ఓంకారేశ్వర్: నర్మదా నది, మధ్యప్రదేశ్.
- ఉకై (Ukai): తాపీ నది, గుజరాత్.
- రిహంద్ (గోవింద్ బల్లభ్ పంత్ సాగర్): రిహంద్ నది, ఉత్తర ప్రదేశ్.
- మైథాన్, పంచెట్:
- దామోదర్ నది, ఝార్ఖండ్ – పశ్చిమ బెంగాల్ సరిహద్దు. దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్ (DVC) పరిధి
- ఇది అమెరికా TVA నమూనా.
- ఫరక్కా బ్యారేజీ: గంగా నది, పశ్చిమ బెంగాల్. హుగ్లీ నదికి నీరు మళ్లించడం ఉద్దేశం.
- సలాల్, బాగ్లిహార్: చీనాబ్ నది, జమ్మూ కాశ్మీర్. కిషన్‌గంగ: కిషన్‌గంగ (నీలమ్) నది.
- పాంగ్ డ్యామ్ (మహారాణా ప్రతాప్ సాగర్): బియాస్ నది, హిమాచల్ ప్రదేశ్.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా టెహ్రీ → ఎత్తైనది (ఉత్తరాఖండ్); హీరాకుడ్ → పొడవైనది (ఒడిశా); భాక్రా → సట్లెజ్ (హిమాచల్).
2. దక్షిణ భారత ప్రధాన ఆనకట్టలు – తెలుగు రాష్ట్రాలతో సహా (Major Dams of South India)
దక్షిణ భారతదేశంలో కృష్ణా, గోదావరి, కావేరి నదులపై అనేక ప్రధాన ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి. తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో ఈ ప్రాజెక్టులపై ప్రశ్నలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- నాగార్జున సాగర్:
- కృష్ణా నది
- తెలంగాణ – ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దు. భారత్‌లో అతిపెద్ద రాతి కట్టడ (Masonry) డ్యామ్‌లలో ఒకటి. ఇక్కడి ప్రాంతం ప్రాచీన బౌద్ధ కేంద్రం నాగార్జునకొండ.
- శ్రీశైలం:
- కృష్ణా నది
- తెలంగాణ – ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దు, శ్రీశైలం మల్లికార్జున స్వామి క్షేత్రం దగ్గర. విద్యుదుత్పత్తి ప్రధానం.
- తుంగభద్ర: తుంగభద్ర నది, హొసపేట (కర్ణాటక).
- ఆల్మట్టి: కృష్ణా నది, కర్ణాటక.
- శ్రీరామసాగర్ (SRSP – పోచంపాడు): గోదావరి నది, నిజామాబాద్ జిల్లా, తెలంగాణ.
- జయక్వాడి: గోదావరి నది, మహారాష్ట్ర.
- పోలవరం:
- గోదావరి నది, ఆంధ్రప్రదేశ్
- జాతీయ ప్రాజెక్టు హోదా.
- నిజాం సాగర్, సింగూరు:
- మంజీర నది, తెలంగాణ. ఎగువ మానేరు (LMD) కరీంనగర్ జిల్లాలో
- హుస్సేన్ సాగర్ & గండిపేట (ఉస్మాన్ సాగర్) – హైదరాబాద్.
- మెట్టూరు (స్టాన్లీ రిజర్వాయర్): కావేరి నది, తమిళనాడు.
- కృష్ణరాజ సాగర (KRS):
- కావేరి నది, కర్ణాటక
- బృందావన్ గార్డెన్స్ ఇక్కడే.
- కల్లనై (గ్రాండ్ అనకట్): కావేరి నది, తమిళనాడు. చోళ రాజు కరికాలుడు నిర్మించినట్లు చెబుతారు – ప్రపంచంలో పురాతన నీటి మళ్లింపు నిర్మాణాలలో ఒకటి.
- ఇడుక్కి:
- పెరియార్ నది, కేరళ
- ఆర్చ్ డ్యామ్. ముల్లపెరియార్: పెరియార్ నది, కేరళ – తమిళనాడు వివాదం.
- కొయినా: కొయినా నది, మహారాష్ట్ర.
సులభమైన ఉదాహరణ
కృష్ణా నదిపై పైనుంచి కిందకు వరుసగా ఆల్మట్టి (కర్ణాటక) → శ్రీశైలం → నాగార్జున సాగర్ → ప్రకాశం బ్యారేజీ (విజయవాడ) అని ఉంటాయి.
3. ప్రపంచ ప్రసిద్ధ డ్యామ్‌లు (Famous Dams of the World)
ప్రపంచవ్యాప్తంగా కొన్ని డ్యామ్‌లు తమ పరిమాణం, విద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యంతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఏ నదిపై ఏ దేశంలో ఉన్నాయో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- త్రీ గోర్జెస్ డ్యామ్ (Three Gorges): యాంగ్జీ నది, చైనా. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ కేంద్రం (ఇన్‌స్టాల్డ్ సామర్థ్యంలో).
- అస్వాన్ హై డ్యామ్ (Aswan High Dam): నైలు నది, ఈజిప్ట్. దీని జలాశయం పేరు నాసర్ సరస్సు (Lake Nasser).
- హూవర్ డ్యామ్ (Hoover Dam): కొలరాడో నది, అమెరికా (నెవాడా – అరిజోనా సరిహద్దు). దీని జలాశయం లేక్ మీడ్ (Lake Mead).
- గ్రాండ్ కూలీ డ్యామ్: కొలంబియా నది, అమెరికా.
- ఇటైపు డ్యామ్ (Itaipu): పరానా నది, బ్రెజిల్ – పరాగ్వే సరిహద్దు.
- కరీబా డ్యామ్ (Kariba): జాంబేజీ నది, జాంబియా – జింబాబ్వే సరిహద్దు.
- అకొసొంబొ డ్యామ్ (Akosombo): వోల్టా నది, ఘనా.
- తర్బేలా డ్యామ్ (Tarbela): సింధు నది, పాకిస్తాన్.
- నురెక్ డ్యామ్ (Nurek): వఖ్ష్ నది, తజికిస్తాన్.
- జిన్‌పింగ్-I డ్యామ్:
- యాలాంగ్ నది, చైనా
- ప్రపంచంలో అతి ఎత్తైన ఆర్చ్ డ్యామ్‌లలో ఒకటి.
- గ్లెన్ కాన్యన్ డ్యామ్:
- కొలరాడో నది, అమెరికా
- లేక్ పావెల్ జలాశయం.
సులభమైన ఉదాహరణ
నైలు నదికి కట్టిన అస్వాన్ డ్యామ్ వల్ల ఈజిప్ట్‌లో పంటలకు ఏడాది పొడవునా నీరు, విద్యుత్ రెండూ దొరికాయి; ఇలా నీటిపారుదల, విద్యుత్, వరద నియంత్రణ – మూడూ ఒక డ్యామ్‌తో సాధించే వాటిని 'బహుళార్థ సాధక' అంటారు.
4. భారత ముఖ్య నదులు – జన్మస్థానాలు (Origins of Important Indian Rivers)
నదులు ఎక్కడ పుడతాయో, ఎక్కడ కలుస్తాయో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. హిమాలయ నదులు, ద్వీపకల్ప నదులుగా వీటిని రెండు రకాలుగా గుర్తుంచుకోవాలి.
ముఖ్య విషయాలు
- గంగా: గంగోత్రి హిమానీనదం వద్ద భాగీరథిగా పుడుతుంది. దేవప్రయాగ వద్ద అలకనందతో కలిసి 'గంగా'గా మారుతుంది. భారత్‌లో ఎక్కువ పొడవైన నది (సుమారు 2,525 కి.మీ.). బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
- యమున:
- యమునోత్రి హిమానీనదం
- అలహాబాద్ (ప్రయాగ్‌రాజ్) వద్ద గంగలో కలుస్తుంది.
- సింధు (Indus): టిబెట్‌లో మానసరోవర్ సమీపంలో పుట్టి, పాకిస్తాన్ మీదుగా అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది.
- సట్లెజ్: రాక్షస్తల్ (టిబెట్) దగ్గర పుడుతుంది.
- బ్రహ్మపుత్ర:
- టిబెట్‌లో చెమయుంగ్‌డుంగ్ హిమానీనదం
- టిబెట్‌లో 'సాంగ్పో', అరుణాచల్‌లో 'సియాంగ్/దిహాంగ్', బంగ్లాదేశ్‌లో 'జమున' అంటారు.
- గోదావరి: మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ దగ్గర త్ర్యంబకేశ్వర్. ద్వీపకల్ప భారత్‌లో అతి పొడవైన నది (సుమారు 1,465 కి.మీ.) – 'దక్షిణ గంగ' అంటారు.
- కృష్ణా: మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ (సహ్యాద్రి) వద్ద పుడుతుంది.
- కావేరి: కర్ణాటకలోని తలకావేరి (బ్రహ్మగిరి కొండలు, కొడగు).
- నర్మదా:
- మధ్యప్రదేశ్‌లోని అమర్‌కంటక్
- తాపీ: మధ్యప్రదేశ్‌లోని ములతై (బేతుల్). ఈ రెండూ పశ్చిమానికి ప్రవహించి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి.
- మహానది: ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని సిహావా వద్ద పుడుతుంది.
- తుంగభద్ర:
- తుంగ, భద్ర నదుల కలయిక
- కృష్ణాలో కలుస్తుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా గోదావరి – నాసిక్; కృష్ణా – మహాబలేశ్వర్; కావేరి – తలకావేరి; నర్మదా – అమర్‌కంటక్. 'నా-మ-త-అ' అని జతలు చేసుకోండి.
5. నదీ తీర నగరాలు (Cities on River Banks)
ఏ నగరం ఏ నది ఒడ్డున ఉందో అడగడం పరీక్షల్లో చాలా సాధారణం. నగరాలు చారిత్రకంగా నది ఒడ్డునే ఏర్పడ్డాయి, ఎందుకంటే నీరు, వ్యవసాయం, రవాణా నది నుండే అందాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- గంగా నది: హరిద్వార్, రిషికేశ్, కాన్పూర్, ప్రయాగ్‌రాజ్ (సంగమం), వారణాసి, పాట్నా.
- యమున: ఢిల్లీ, మధుర, ఆగ్రా (తాజ్‌మహల్).
- గోమతి: లక్నో. సరయు (ఘాఘ్రా): అయోధ్య.
- సబర్మతి: అహ్మదాబాద్ (గాంధీ ఆశ్రమం). తాపీ: సూరత్. విశ్వామిత్రి: వడోదరా.
- హుగ్లీ: కోల్‌కతా. బ్రహ్మపుత్ర: గువహాటి.
- మహానది: కటక్ (ఒడిశా).
- గోదావరి: నాసిక్, భద్రాచలం, రాజమండ్రి, నిజామాబాద్ (SRSP సమీపం).
- కృష్ణా: విజయవాడ, అమరావతి, శ్రీశైలం. తుంగభద్ర: కర్నూలు.
- మూసీ: హైదరాబాద్. మంజీరా: సంగారెడ్డి సమీపం.
- కావేరి: తిరుచిరాపల్లి, శ్రీరంగపట్నం, మైసూరు సమీపం. వైగై: మదురై.
- చంబల్: కోట (రాజస్థాన్). షిప్రా: ఉజ్జయిని.
- ముల-ముఠా: పుణె. జీలం: శ్రీనగర్.
- నర్మదా: జబల్‌పూర్, భరూచ్.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఈ నగరాల జాబితాను 'నది → నగరాలు' చార్టుగా రాసుకుని ఇరవై నిమిషాలు తిప్పి చూస్తే, వారం రోజుల్లో పరీక్షలో ఎక్కువగా వచ్చే జతలు గుర్తుండిపోతాయి.
6. నదీ లోయ ప్రాజెక్టులు – త్వరిత పునశ్చరణ (River Valley Projects Quick Revision)
ఆనకట్టలు, నదుల అంశాలను పరీక్షకు ముందు ఒక చోట పునశ్చరణ చేసుకోవడానికి ఈ నోట్ ఉపయోగపడుతుంది. పట్టిక లేకుండా జాబితాగా ఇస్తున్నాం.
ముఖ్య విషయాలు
- నది → ఆనకట్టలు:
- సట్లెజ్ → భాక్రా, నాథ్‌పా ఝాక్రి
- బియాస్ → పాంగ్, పండో
- చీనాబ్ → సలాల్, బాగ్లిహార్
- భాగీరథి → టెహ్రీ
- మహానది → హీరాకుడ్
- నర్మదా → సర్దార్ సరోవర్, ఇందిరా సాగర్, ఓంకారేశ్వర్
- తాపీ → ఉకై
- చంబల్ → గాంధీ సాగర్, రాణా ప్రతాప్ సాగర్, జవహర్ సాగర్
- కృష్ణా → ఆల్మట్టి, శ్రీశైలం, నాగార్జున సాగర్
- గోదావరి → జయక్వాడి, శ్రీరామసాగర్, పోలవరం
- తుంగభద్ర → తుంగభద్ర డ్యామ్
- కావేరి → KRS, మెట్టూరు, కల్లనై
- పెరియార్ → ఇడుక్కి, ముల్లపెరియార్
- దామోదర్ → మైథాన్, పంచెట్ (DVC)
- ప్రాజెక్టు ప్రత్యేకతలు:
- ఎత్తైన డ్యామ్ (భారత్) – టెహ్రీ
- పొడవైన మట్టి డ్యామ్ – హీరాకుడ్
- స్వతంత్ర భారత్ తొలి ప్రధాన ప్రాజెక్టు – దామోదర్ లోయ / హీరాకుడ్
- ఇతర:
- భారతదేశ అతిపెద్ద నదీ లోయ – గంగా బేసిన్
- భారత్‌లో అత్యధిక నీరు ప్రవహించే నది – బ్రహ్మపుత్ర
- ఒడిశా దుఃఖదాయిని – మహానది అని కూడా అనేవారు
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఎత్తైనది టెహ్రీ (T-ఎత్తు), పొడవైనది హీరాకుడ్ (H-పొడవు) – 'T ఎత్తు, H పొడవు'.