భారత జాతీయ చిహ్నాలు (National Symbols)

భారత జాతీయ పతాకంలో మూడు రంగులు ఉంటాయి కాబట్టి దీన్ని త్రివర్ణ పతాకం (Tricolour) అంటారు. దీన్ని రూపొందించినది తెలుగువాడైన పింగళి వెంకయ్య. పతాకం ఎవరు రూపొందించారు, ఎప్పుడు ఆమోదించారు, రంగుల అర్థం ఏమిటి అనేవి పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రూపకర్త: పింగళి వెంకయ్య (కృష్ణా జిల్లాకు చెందిన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు).
• ఆమోదం: రాజ్యాంగ సభ 22 జూలై 1947న జాతీయ పతాకంగా ఆమోదించింది. ఈ విషయంలో రాజేంద్ర ప్రసాద్ అధ్యక్షతన ఒక తాత్కాలిక కమిటీ (Ad hoc Committee) పనిచేసింది.
• మూడు రంగులు (పై నుండి కింద):
  1. కాషాయం (Saffron) – ధైర్యం, త్యాగానికి గుర్తు
  2. తెలుపు (White) – శాంతి, సత్యానికి గుర్తు
  3. ఆకుపచ్చ (Green) – సారవంతం, పురోగతికి గుర్తు
• అశోక చక్రం: తెలుపు పట్టీ మధ్యలో నేవీ బ్లూ (ముదురు నీలం) రంగులో 24 ఆకులు (spokes) ఉన్న చక్రం ఉంటుంది. ఇది సారనాథ్‌లోని అశోక స్తంభం నుండి తీసుకున్నారు.
• కొలతలు: పొడవు : వెడల్పు = 3 : 2.
• తయారీ: ఖాదీ (చేతితో నూలిన కాటన్/సిల్క్/ఉన్ని) వస్త్రంతోనే తయారు చేయాలి. కర్ణాటకలోని హుబ్బళ్లిలో ఉన్న కర్ణాటక ఖాదీ గ్రామోద్యోగ సంయుక్త సంఘ్ జాతీయ పతాకాలను తయారు చేసే గుర్తింపు పొందిన కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పైన కాషాయం, మధ్యలో తెలుపు, కింద ఆకుపచ్చ' – పై నుండి కిందికి 'కా-తె-ఆ' అని గుర్తుంచుకోండి. చక్రం ఆకులు రోజులో గంటలు అంత – 24.

జాతీయ పతాకాన్ని ఎలా ఎగురవేయాలి, ఎలా గౌరవించాలి అనే నియమాలను 'ఫ్లాగ్ కోడ్ ఆఫ్ ఇండియా' (Flag Code of India) తెలియజేస్తుంది. ఈ నియమాలు సాధారణ పౌరులకు కూడా వర్తిస్తాయి.

• ఫ్లాగ్ కోడ్ ఆఫ్ ఇండియా, 2002: 26 జనవరి 2002 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది. దీనికి ముందు పౌరులు పతాకాన్ని ఎగురవేయడంపై ఎక్కువ ఆంక్షలు ఉండేవి.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: పౌరులకు పతాకాన్ని గౌరవంగా ఎగురవేసే హక్కు ఉందని నవీన్ జిందాల్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. ఇది భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛలో భాగం.
• అవమాన నివారణ చట్టం: జాతీయ గౌరవానికి భంగం కలిగించే చర్యల నివారణ చట్టం, 1971 (Prevention of Insults to National Honour Act, 1971) పతాకాన్ని అవమానించడాన్ని నేరంగా పరిగణిస్తుంది.
• ముఖ్య నియమాలు:
  1. పతాకాన్ని నేలకు తాకించకూడదు, నీటిలో ముంచకూడదు.
  2. కాషాయం రంగు ఎప్పుడూ పైన ఉండాలి.
  3. ఇతర పతాకాలు జాతీయ పతాకం కంటే ఎత్తులో ఎగరకూడదు.
  4. పతాకాన్ని దుస్తులుగా లేదా అలంకరణ వస్తువుగా వాడకూడదు.
• సగం స్థంభం (Half-mast): దేశ నాయకులు మరణించినప్పుడు సంతాపంగా పతాకాన్ని సగం వరకే ఎగురవేస్తారు.
• ప్రత్యేక సందర్భాలు: గణతంత్ర దినోత్సవం రోజు రాష్ట్రపతి ఢిల్లీలో రాజ్‌పథ్ (కర్తవ్య పథ్) వద్ద పతాకాన్ని ఎగురవేస్తారు. స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం రోజు ప్రధానమంత్రి ఎర్రకోట వద్ద పతాకావిష్కరణ చేస్తారు.

భారత జాతీయ చిహ్నం సారనాథ్‌లోని అశోక చక్రవర్తి నిర్మించిన సింహ స్తంభం శిఖరం (Lion Capital of Ashoka) నుండి తీసుకున్నారు. ప్రభుత్వ పత్రాలు, నోట్లు, పాస్‌పోర్టులపై ఈ చిహ్నం కనిపిస్తుంది.

• స్వీకరణ: 26 జనవరి 1950న (రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన రోజు) జాతీయ చిహ్నంగా స్వీకరించారు.

• చిహ్నంలో కనిపించేవి:
  1. నాలుగు సింహాలు వెనుక వెనుకగా ఉంటాయి, కానీ ముందు నుండి మూడు మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
  2. కింద గుండ్రటి పీఠంపై కుడివైపు ఎద్దు, ఎడమవైపు గుర్రం, మధ్యలో ధర్మచక్రం ఉంటాయి.
  3. పీఠం కింద కమలం ఉంటుంది (అసలు స్తంభంలో ఉంది).
• నినాదం: పీఠం కింద దేవనాగరి లిపిలో 'సత్యమేవ జయతే' (Satyameva Jayate) అని రాసి ఉంటుంది. అర్థం – 'సత్యమే జయిస్తుంది'.
• ఈ నినాదం ముండక ఉపనిషత్తు నుండి తీసుకున్నారు.
• చట్టం: జాతీయ చిహ్నాన్ని దుర్వినియోగం చేయకుండా 'స్టేట్ ఎంబ్లెమ్ ఆఫ్ ఇండియా (ప్రొహిబిషన్ ఆఫ్ ఇంప్రాపర్ యూజ్) చట్టం, 2005' ఉంది.
• ఉపయోగం: రాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల లెటర్‌హెడ్‌లు, భారత కరెన్సీ నోట్లు, నాణేలు, పాస్‌పోర్టులపై ఈ చిహ్నం ఉంటుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా చిహ్నంలో ఎద్దు కుడి వైపు, గుర్రం ఎడమ వైపు. నాలుగో సింహం వెనుక దాగి ఉంటుంది.

భారతదేశానికి జాతీయ గీతం 'జన గణ మన', జాతీయ గేయం 'వందేమాతరం'. ఈ రెండింటిని రచించినవారు, ఎప్పుడు స్వీకరించారు అనేది పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన ప్రశ్న.

• జాతీయ గీతం – జన గణ మన:
  1. రచయిత: రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ (మొదట బెంగాలీలో 'భారత భాగ్య విధాత' గా రాశారు).
  2. మొదటిసారి పాడింది: 27 డిసెంబర్ 1911, కలకత్తా కాంగ్రెస్ సమావేశంలో.
  3. స్వీకరణ: 24 జనవరి 1950న రాజ్యాంగ సభ జాతీయ గీతంగా స్వీకరించింది.
  4. పూర్తి గీతం పాడటానికి పట్టే సమయం సుమారు 52 సెకన్లు; సంక్షిప్త రూపానికి సుమారు 20 సెకన్లు.
  5. ఠాకూర్ దీనికి ఆంగ్ల అనువాదం 'ది మార్నింగ్ సాంగ్ ఆఫ్ ఇండియా' (1919) చేశారు.
• జాతీయ గేయం – వందేమాతరం:
  1. రచయిత: బంకిం చంద్ర ఛటర్జీ (ఛటోపాధ్యాయ). ఇది 'ఆనందమఠ్' నవల (1882) లోనిది.
  2. మొదటిసారి 1896 కాంగ్రెస్ సమావేశంలో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ పాడారు.
  3. జాతీయ గేయంగా గుర్తింపు: 24 జనవరి 1950, జాతీయ గీతంతో సమాన గౌరవం.
  4. 1905 బెంగాల్ విభజన వ్యతిరేక ఉద్యమంలో ఇది స్ఫూర్తి నినాదంగా మారింది.
• గౌరవ నియమం: జాతీయ గీతం వినిపించేటప్పుడు లేచి నిలబడి గౌరవించాలి.

ప్రకృతికి సంబంధించిన భారత జాతీయ చిహ్నాలు పరీక్షల్లో 'జతపరచండి' ప్రశ్నలుగా తరచూ వస్తాయి. వీటిని పట్టికలా గుర్తుంచుకోవడం సులభం.

• జాతీయ జంతువు: బెంగాల్ పులి (Royal Bengal Tiger – Panthera tigris tigris).
• 1972లో సింహం స్థానంలో పులిని జాతీయ జంతువుగా ప్రకటించారు.
• పులుల సంరక్షణకు 'ప్రాజెక్ట్ టైగర్' 1973లో ప్రారంభమైంది.
• జాతీయ పక్షి: నెమలి (Indian Peafowl – Pavo cristatus). 1963లో ప్రకటించారు.
• జాతీయ పుష్పం: తామర (Lotus – Nelumbo nucifera).
• జాతీయ ఫలం: మామిడి (Mango).
• జాతీయ వృక్షం: మర్రి చెట్టు (Banyan – Ficus benghalensis).
• జాతీయ జలచరం (Aquatic Animal): గంగా నది డాల్ఫిన్ (Ganges River Dolphin). 2009లో ప్రకటించారు.
• జాతీయ వారసత్వ జంతువు (Heritage Animal): ఏనుగు (Elephant). 2010లో ప్రకటించారు.
• జాతీయ నది: గంగా నది. 2008లో ప్రకటించారు.
• గమనిక: భారతదేశానికి అధికారికంగా 'జాతీయ క్రీడ' లేదు. హాకీని జాతీయ క్రీడ అని చాలామంది అనుకుంటారు, కానీ ప్రభుత్వం అలా ప్రకటించలేదు. అలాగే జాతీయ భాష కూడా రాజ్యాంగంలో లేదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పులి – నెమలి – తామర – మామిడి – మర్రి' అనే వరుస గుర్తుంచుకుంటే ఐదు చిహ్నాలు గుర్తుంటాయి.

పతాకం, గీతం కాకుండా మరికొన్ని జాతీయ చిహ్నాలు కూడా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా తెలుగువారికి సంబంధించిన రెండు అంశాలు – రూపాయి గుర్తు, జాతీయ ప్రతిజ్ఞ – పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• జాతీయ క్యాలెండర్ (శక క్యాలెండర్):
  1. శక సంవత్సరం ఆధారంగా రూపొందిన క్యాలెండర్‌ను 22 మార్చి 1957న అధికారికంగా స్వీకరించారు.
  2. ఇందులో మొదటి నెల చైత్రం; చైత్రం 1వ తేదీ సాధారణంగా మార్చి 22 (లీప్ సంవత్సరంలో మార్చి 21).
  3. ఈ క్యాలెండర్ ప్రభుత్వ అధికారిక పత్రాలు, ఆకాశవాణి వార్తలలో వాడతారు.
• రూపాయి గుర్తు (₹):
  1. భారత రూపాయికి ప్రత్యేక గుర్తును 2010లో ఆమోదించారు.
  2. రూపకర్త: డి. ఉదయ్ కుమార్ (ఐఐటీ బాంబే విద్యార్థి).
  3. ఇది దేవనాగరి 'र' (రా) అక్షరం, రోమన్ 'R' అక్షరాల కలయిక; పైన రెండు సమాంతర రేఖలు ఉంటాయి.
• జాతీయ ప్రతిజ్ఞ (National Pledge): 'భారతదేశం నా మాతృభూమి...' అనే ప్రతిజ్ఞను రచించినది తెలుగు రచయిత పైడిమర్రి వెంకట సుబ్బారావు.
• ఆయన నల్గొండ జిల్లాకు చెందినవారు
• 1962లో రాశారు, మొదట తెలుగులో రాశారు.
• పాఠశాలల్లో ఉదయం అసెంబ్లీలో దీన్ని చదువుతారు.
• జాతీయ ప్రతిజ్ఞ రాజ్యాంగంలో లేదు: ఇది విద్యా శాఖ ప్రోత్సహించే ప్రతిజ్ఞ.