భారతదేశంలో అతిపెద్దవి, పొడవైనవి (Largest & Longest in India)

రాష్ట్రాలను విస్తీర్ణం, జనాభా, అక్షరాస్యత వంటి అంశాల ఆధారంగా పోల్చి పరీక్షల్లో ప్రశ్నలు అడుగుతారు. విస్తీర్ణం, జనాభా రెండింటిలో ఒకే రాష్ట్రం ముందుండదని గమనించండి.

• విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రం: రాజస్థాన్ (సుమారు 3.42 లక్షల చ.కి.మీ.).
• తర్వాతి స్థానాలు: మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర.
• విస్తీర్ణంలో అతిచిన్న రాష్ట్రం: గోవా.
• జనాభాలో అతిపెద్ద రాష్ట్రం: ఉత్తరప్రదేశ్ (2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం).
• జనాభాలో అతిచిన్న రాష్ట్రం: సిక్కిం.
• అతిపెద్ద కేంద్రపాలిత ప్రాంతం: విస్తీర్ణంలో లద్దాఖ్.
• అతిచిన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతం: విస్తీర్ణంలో లక్షద్వీప్.
• అక్షరాస్యత:
  1. అత్యధికం – కేరళ
  2. అత్యల్పం – బీహార్ (2011 లెక్కల ప్రకారం).
• లింగ నిష్పత్తి: అత్యధికం – కేరళ (2011 లెక్కల ప్రకారం).
• అడవుల విస్తీర్ణం:
  1. విస్తీర్ణంలో అత్యధిక అటవీ ప్రాంతం మధ్యప్రదేశ్
  2. శాతంలో అత్యధికం మిజోరం.
• అతి పొడవైన సముద్ర తీరం ఉన్న రాష్ట్రం:
  1. గుజరాత్
  2. తర్వాతి స్థానం ఆంధ్రప్రదేశ్ (ప్రధాన భూభాగంలో తూర్పు తీరంలో ఎక్కువ తీరం ఉన్న రాష్ట్రం).
• అత్యధిక వర్షపాతం: మౌసిన్రామ్ (మేఘాలయ) – ప్రపంచంలో అత్యధిక వర్షపాత ప్రదేశాల్లో ఒకటి.
• అతి పెద్ద ఎడారి: థార్ ఎడారి (రాజస్థాన్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా విస్తీర్ణం – రాజస్థాన్, జనాభా – ఉత్తరప్రదేశ్, అక్షరాస్యత – కేరళ. ఈ మూడూ వేర్వేరు రాష్ట్రాలు.

నదులు, సరస్సులపై పరీక్షల్లో 'అతిపెద్ద / అతి పొడవైన' ప్రశ్నలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి. సింధు, బ్రహ్మపుత్ర నదులు భారతదేశం బయట కూడా ప్రవహిస్తాయి కాబట్టి భారత భూభాగంలో గంగా నది పొడవైనదిగా చెబుతారు.

• భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది: గంగా (సుమారు 2,525 కి.మీ.) – భారత భూభాగంలోనే ఎక్కువ దూరం ప్రవహించేది.
• ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది: గోదావరి (సుమారు 1,465 కి.మీ.) – దీన్ని 'దక్షిణ గంగ' అంటారు.
• గోదావరి మహారాష్ట్రలో త్రయంబకేశ్వర్ వద్ద పుట్టి, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ గుండా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
• భారత్ గుండా ప్రవహించే పొడవైన నదులు: సింధు, బ్రహ్మపుత్ర, గంగా (మొత్తం పొడవు పరంగా సింధు, బ్రహ్మపుత్ర ఎక్కువ).
• అతిపెద్ద డెల్టా: గంగా–బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా – సుందర్‌బన్స్ (ప్రపంచంలో అతిపెద్ద డెల్టా).
• అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు: వూలర్ సరస్సు (జమ్మూ కశ్మీర్).
• అతిపెద్ద ఉప్పునీటి సరస్సు (Lagoon): చిలికా సరస్సు (ఒడిశా) – భారతదేశంలో అతిపెద్ద తీర ఉప్పునీటి మడుగు.
• రెండవ అతిపెద్దది: పులికాట్ సరస్సు (ఆంధ్రప్రదేశ్–తమిళనాడు సరిహద్దు).
• అతిపెద్ద అంతర్గత ఉప్పునీటి సరస్సు: సాంబార్ సరస్సు (రాజస్థాన్).
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు: కొల్లేరు సరస్సు (ఏలూరు, కృష్ణా జిల్లాల మధ్య).
• హైదరాబాద్‌లోని ప్రసిద్ధ సరస్సు: హుస్సేన్ సాగర్ (1562లో ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా నిర్మించారు).
• అతిపెద్ద నదీ ద్వీపం: మాజులి (బ్రహ్మపుత్ర నదిలో, అస్సాం).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మంచినీరు – వూలర్; ఉప్పునీరు – చిలికా; ఎడారి ఉప్పునీరు – సాంబార్. 'వూ-చి-సాం' అని గుర్తుంచుకోండి.

భౌగోళిక శాస్త్రంలో శిఖరాలు, జలపాతాలు, హిమానీనదాల గురించి 'అతి ఎత్తైన / అతి పొడవైన' ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి. వీటి పేర్లు, ప్రదేశాలు జతలుగా చదవండి.

• భారతదేశంలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం:
  1. కాంచనజంగా (సుమారు 8,586 మీ.) – సిక్కిం–నేపాల్ సరిహద్దులో ఉంది
  2. ప్రపంచంలో మూడవ ఎత్తైన శిఖరం.
• K2 (గాడ్విన్ ఆస్టిన్) భారత్ తనదిగా చెప్పే ప్రాంతంలో ఉంది కానీ పాకిస్థాన్ అధీనంలో ఉంది.
• దక్షిణ భారతదేశంలో ఎత్తైన శిఖరం: ఆనైముడి (కేరళ, సుమారు 2,695 మీ.) – పశ్చిమ కనుమల్లో ఉంది.
• తూర్పు కనుమల్లో ఎత్తైన శిఖరం:
  1. ఆర్మకొండ (జిందగడ) – ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో
  2. ఎత్తు సుమారు 1,680 మీ.
• అతిపెద్ద హిమానీనదం: సియాచిన్ గ్లేసియర్ (కారకోరం పర్వతాల్లో, లద్దాఖ్) – ధ్రువ ప్రాంతాల బయట ప్రపంచంలో రెండవ అతి పొడవైనది.
• ఎత్తైన జలపాతం: కుంచికల్ జలపాతం (కర్ణాటక, సుమారు 455 మీ.). జోగ్ లేదా గెర్సొప్పా జలపాతం (శరావతి నది, కర్ణాటక) అత్యంత ప్రసిద్ధ జలపాతం.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ జలపాతాలు: తెలంగాణలో బొగత జలపాతం, ఆంధ్రలో తలకోన వంటివి ప్రసిద్ధి.
• ఎత్తైన పర్వత కనుమ: ఖార్దుంగ్ లా (లద్దాఖ్) ప్రపంచంలో ఎత్తైన మోటారు వాహన మార్గాల్లో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి.
• అత్యంత చల్లని జనావాస ప్రదేశం: ద్రాస్ (లద్దాఖ్).

ఇంజనీరింగ్ నిర్మాణాలకు సంబంధించిన 'అతి పొడవైన / ఎత్తైన' ప్రశ్నలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. ముఖ్యమైన నిర్మాణాలు ఇవి.

• అతి ఎత్తైన డ్యామ్: తెహ్రీ డ్యామ్ (ఉత్తరాఖండ్, భాగీరథి నది) – సుమారు 260 మీ. ఎత్తు.
• అతి పొడవైన డ్యామ్: హీరాకుడ్ డ్యామ్ (ఒడిశా, మహానది) – సుమారు 25 కి.మీ. పొడవు.
• ఎత్తైన గ్రావిటీ డ్యామ్: భాక్రా డ్యామ్ (సట్లెజ్ నది, హిమాచల్ ప్రదేశ్) – గోవింద్ సాగర్ జలాశయం దీని వెనుక ఉంది.
• నాగార్జున సాగర్:
  1. కృష్ణా నదిపై
  2. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద రాతి కట్టడం (masonry) డ్యామ్‌లలో ఒకటి. తెలంగాణ–ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దులో ఉంది.
• అతి పొడవైన నదీ వంతెన:
  1. భూపేన్ హజారికా సేతు (ధోలా–సాదియా వంతెన), అస్సాం – సుమారు 9.15 కి.మీ.
  2. లోహిత్ నదిపై.
• అతి పొడవైన సముద్ర వంతెన: అటల్ సేతు (ముంబై ట్రాన్స్ హార్బర్ లింక్) – సుమారు 21.8 కి.మీ.
• పంబన్ వంతెన: తమిళనాడులో రామేశ్వరం ద్వీపాన్ని కలిపే రైల్వే వంతెన (1914).
• అతి పొడవైన సొరంగం:
  1. అటల్ టన్నెల్ (రోహ్తాంగ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్) – సుమారు 9 కి.మీ.
  2. 10,000 అడుగుల ఎత్తులో ప్రపంచంలో అతి పొడవైన హైవే సొరంగం.
• అతి పొడవైన జాతీయ రహదారి:
  1. ఎన్‌హెచ్ 44 (శ్రీనగర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు
  2. సుమారు 3,700 కి.మీ.) – ఇందులో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ గుండా వెళ్తుంది.
• అతి పొడవైన రైలు ప్రయాణం: వివేక్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (డిబ్రూగఢ్ – కన్యాకుమారి, సుమారు 4,100 కి.మీ.).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఎత్తు – తెహ్రీ; పొడవు – హీరాకుడ్; రాతి కట్టడం – నాగార్జున సాగర్.

పర్యావరణం, జీవవైవిధ్యంపై ప్రశ్నల్లో జాతీయ ఉద్యానవనాలు, జీవావరణ రిజర్వ్‌లు ముఖ్యమైనవి. అతిపెద్దవి ఏవి అనేది తప్పక గుర్తుంచుకోవాలి.

• అతిపెద్ద జాతీయ ఉద్యానవనం (విస్తీర్ణంలో): హెమిస్ నేషనల్ పార్క్ (లద్దాఖ్).
• ఇది మంచు చిరుతలకు (Snow Leopard) ప్రసిద్ధి.
• అతిపెద్ద మడ అడవుల ప్రాంతం:
  1. సుందర్‌బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్) – రాయల్ బెంగాల్ పులులకు ప్రసిద్ధి
  2. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• అతిపెద్ద జీవావరణ రిజర్వ్: గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్ (తమిళనాడు) – సముద్ర జీవావరణ రిజర్వ్ (Marine Biosphere Reserve).
• ఏనుగుల అభయారణ్యం: మనకు ప్రసిద్ధ ఏనుగుల రిజర్వ్‌లు కేరళ, కర్ణాటక, అస్సాంలలో ఉన్నాయి.
• ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగం (One-horned Rhino): కాజీరంగా నేషనల్ పార్క్ (అస్సాం) – యునెస్కో వారసత్వ ప్రదేశం.
• ఆసియా సింహాలు: గిర్ నేషనల్ పార్క్ (గుజరాత్) – ఆసియా సింహాలు ఉన్న ఏకైక ప్రదేశం.
• పులుల సంరక్షణ: ప్రాజెక్ట్ టైగర్ – 1973లో జిమ్ కార్బెట్ నేషనల్ పార్క్ (ఉత్తరాఖండ్) నుండి ప్రారంభమైంది.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పెద్ద పులుల రిజర్వ్: నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం టైగర్ రిజర్వ్ – భారతదేశంలో అతిపెద్ద పులుల రిజర్వ్‌లలో ఒకటి (ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటిలో విస్తరించింది).
• అత్యధిక అటవీ విస్తీర్ణం:
  1. మధ్యప్రదేశ్
  2. శాతంలో అత్యధికం మిజోరం.

చారిత్రక, ఆధునిక కట్టడాల్లో అతిపెద్దవి, ఎత్తైనవి ఏవి అనేది పరీక్షల్లో జనరల్ నాలెడ్జ్ ప్రశ్నగా వస్తుంది.

• ఎత్తైన విగ్రహం:
  1. స్టాట్యూ ఆఫ్ యూనిటీ (గుజరాత్, నర్మదా నది ఒడ్డున) – సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ విగ్రహం
  2. సుమారు 182 మీటర్లు
  3. 2018లో ఆవిష్కరించారు.
• ఎత్తైన ఇటుకల మినార్: ఖుతుబ్ మినార్ (ఢిల్లీ) – సుమారు 72.5 మీ.
• అతిపెద్ద క్రికెట్ స్టేడియం: నరేంద్ర మోదీ స్టేడియం (అహ్మదాబాద్) – సుమారు 1.3 లక్షల సీటింగ్.
• అతిపెద్ద దేవాలయ సముదాయం: శ్రీరంగం రంగనాథస్వామి ఆలయం (తమిళనాడు, తిరుచ్చి దగ్గర) – ఇప్పటికీ పూజలు జరుగుతున్న అతిపెద్ద హిందూ ఆలయ సముదాయం.
• ఎత్తైన గోపురం: మురుడేశ్వర్ ఆలయ గోపురం (కర్ణాటక) – ప్రపంచంలో ఎత్తైన శివ విగ్రహం కూడా ఇక్కడే.
• అతిపెద్ద మ్యూజియం:
  1. ఇండియన్ మ్యూజియం (కోల్‌కతా) – 1814లో స్థాపన
  2. భారతదేశంలో పురాతన, అతిపెద్ద మ్యూజియం.
• అతిపెద్ద కోట: చిత్తోర్‌గఢ్ కోట (రాజస్థాన్) – విస్తీర్ణం పరంగా భారతదేశంలో అతిపెద్ద కోటల్లో ఒకటి.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రత్యేకతలు:
  1. ప్రపంచంలో అతి ఎత్తైన అంబేద్కర్ విగ్రహాలలో ఒకటి హైదరాబాద్ ట్యాంక్‌బండ్ వద్ద ఉంది.
  2. హుస్సేన్ సాగర్ మధ్యలో ఏకశిలా బుద్ధ విగ్రహం ఉంది.
  3. గోల్కొండ కోట, చార్మినార్ (1591, మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా) – హైదరాబాద్ ప్రసిద్ధి.
• అతిపెద్ద నగరం: జనాభాలో ముంబై (నగర పరిమితులు), ఢిల్లీ కూడా అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగర సమూహాల్లో ఒకటి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఎత్తైన విగ్రహం – పటేల్ (గుజరాత్); ఇటుక మినార్ – ఖుతుబ్; అతిపెద్ద స్టేడియం – అహ్మదాబాద్.

భారతదేశ భౌగోళిక స్థానం, ఉత్తర, దక్షిణ, తూర్పు, పశ్చిమ చివరి బిందువులు, తీరరేఖ పొడవు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• దక్షిణ చివరి బిందువు:
  1. ఇందిరా పాయింట్ (గ్రేట్ నికోబార్ ద్వీపం) – గతంలో పిగ్మాలియన్ పాయింట్ అనేవారు
  2. 2004 సునామీలో కొంత మునిగింది. ప్రధాన భూభాగ దక్షిణ చివరి బిందువు కన్యాకుమారి.
• ఉత్తర చివరి బిందువు: ఇందిరా కోల్ (సియాచిన్ ప్రాంతం, లద్దాఖ్).
• తూర్పు చివరి బిందువు: కిబిథు (అరుణాచల్ ప్రదేశ్).
• పశ్చిమ చివరి బిందువు: గుహర్ మోతి (గుజరాత్, కచ్ ప్రాంతం).
• అక్షాంశాలు, రేఖాంశాలు:
  1. భారతదేశం ఉత్తరార్ధగోళంలో ఉంది
  2. ప్రామాణిక రేఖాంశం (IST) 82°30' తూర్పు రేఖాంశం (అలహాబాద్/ప్రయాగ్‌రాజ్ సమీపంలోని మిర్జాపూర్ మీదుగా).
• కర్కాటక రేఖ: భారతదేశం మధ్య నుండి వెళ్తుంది – 8 రాష్ట్రాలను దాటుతుంది (గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం).
• తీరరేఖ:
  1. భారతదేశ ప్రధాన భూభాగ తీరరేఖ సుమారు 6,100 కి.మీ.
  2. ద్వీపాలతో కలిపి సుమారు 7,500 కి.మీ.
• అతిపెద్ద తీరం ఉన్న రాష్ట్రం:
  1. గుజరాత్
  2. తూర్పు తీరంలో అతిపెద్ద తీరం ఆంధ్రప్రదేశ్ (సుమారు 974 కి.మీ.).
• అతిపెద్ద ద్వీప సమూహం: అండమాన్ & నికోబార్.
• సరిహద్దు పంచుకునే దేశాలు: భారతదేశం భూ సరిహద్దు పంచుకునే ప్రధాన దేశాలు 6 – పాకిస్థాన్, చైనా, నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్ (అఫ్ఘానిస్థాన్‌తో కూడా సరిహద్దు ఉందని కొన్ని పుస్తకాలు పేర్కొంటాయి).
• అతి పొడవైన భూ సరిహద్దు: బంగ్లాదేశ్‌తో.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఉత్తరం – ఇందిరా కోల్; దక్షిణం – ఇందిరా పాయింట్; తూర్పు – కిబిథు; పశ్చిమ – గుహర్ మోతి.