ఇస్రో & భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమం (ISRO)

భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమానికి పునాది వేసిన వ్యక్తి డా. విక్రమ్ సారాభాయ్ (Vikram Sarabhai). ఆయనను 'భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమ పితామహుడు' అంటారు. ఇస్రో (ISRO) అంటే Indian Space Research Organisation.

• INCOSPAR: 1962లో 'అంతరిక్ష పరిశోధన జాతీయ కమిటీ (Indian National Committee for Space Research)' ఏర్పడింది. దీని ప్రారంభంలో డా. సారాభాయ్ ముఖ్య పాత్ర పోషించారు.
• ఇస్రో ఏర్పాటు: 15 ఆగస్టు 1969న INCOSPAR స్థానంలో ఇస్రో ఏర్పడింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: బెంగళూరు (కర్ణాటక).
• అంతరిక్ష విభాగం (Department of Space – DOS): 1972లో ఏర్పడింది. ప్రధానమంత్రి పర్యవేక్షణలో ఉంటుంది. అంతరిక్ష కమిషన్ (Space Commission) కూడా అదే సంవత్సరం ఏర్పడింది.
• తొలి రాకెట్ ప్రయోగం: 21 నవంబర్ 1963న కేరళలోని తుంబా (Thumba) నుండి. ఇది అమెరికా తయారీ నైక్-అపాచీ (Nike-Apache) సౌండింగ్ రాకెట్.
• తుంబా భూ అయస్కాంత భూమధ్యరేఖకు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఎంపికైంది.
• తొలి భారతీయ ఉపగ్రహం ఆర్యభట్ట (Aryabhata): 19 ఏప్రిల్ 1975న సోవియట్ రాకెట్ ద్వారా ప్రయోగించారు.
• రోహిణి (Rohini RS-1): 1980లో SLV-3 రాకెట్ ద్వారా ప్రయోగించిన తొలి ఉపగ్రహం – భారత రాకెట్ ద్వారా భారత ఉపగ్రహాన్ని కక్ష్యలోకి పంపిన తొలి సందర్భం.
• SLV-3 ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్: ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం.
• రాకేశ్ శర్మ: 1984లో సోవియట్ సోయుజ్ T-11 ద్వారా అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన తొలి భారతీయుడు.

ఇస్రోకు దేశవ్యాప్తంగా అనేక కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ప్రతి కేంద్రం ఒక్కో ప్రత్యేక పనికి సంబంధించింది. 'ఏ కేంద్రం ఎక్కడ ఉంది?' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం (SDSC SHAR): శ్రీహరికోట (తిరుపతి జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్). ఇది ఇస్రో ప్రధాన ప్రయోగ కేంద్రం. రాకెట్లను ఇక్కడ నుండే ప్రయోగిస్తారు.
• ఇది బంగాళాఖాతం తీరంలోని ద్వీపం.
• దీనికి గతంలో 'శ్రీహరికోట రేంజ్ (SHAR)' అనే పేరు ఉండేది. ఇస్రో మాజీ చైర్మన్ సతీష్ ధావన్ పేరు పెట్టారు.
• విక్రమ్ సారాభాయ్ అంతరిక్ష కేంద్రం (VSSC): తిరువనంతపురం (కేరళ). రాకెట్ల డిజైన్, అభివృద్ధి.
• U.R. రావు ఉపగ్రహ కేంద్రం (URSC / ISAC): బెంగళూరు. ఉపగ్రహాల తయారీ.
• ద్రవ చోదక వ్యవస్థల కేంద్రం (LPSC): తిరువనంతపురం, బెంగళూరు. ద్రవ ఇంజిన్ల తయారీ.
• స్పేస్ అప్లికేషన్స్ సెంటర్ (SAC): అహ్మదాబాద్ (గుజరాత్). సమాచార ఉపగ్రహ పేలోడ్లు.
• నేషనల్ రిమోట్ సెన్సింగ్ సెంటర్ (NRSC): హైదరాబాద్ (తెలంగాణ). రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహ డేటా విశ్లేషణ, పంపిణీ.
• ఇస్రో టెలిమెట్రీ, ట్రాకింగ్ అండ్ కమాండ్ నెట్‌వర్క్ (ISTRAC): బెంగళూరు. ఉపగ్రహాల ట్రాకింగ్.
• మాస్టర్ కంట్రోల్ ఫెసిలిటీ (MCF): హాసన్ (కర్ణాటక). భూస్థిర ఉపగ్రహాల నియంత్రణ.
• భారత రిమోట్ సెన్సింగ్ సంస్థ (IIRS): డెహ్రాడూన్.
• నేషనల్ అట్మాస్ఫియరిక్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (NARL): గాదంకి (తిరుపతి జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్).
• ఇస్రో ఇనర్షియల్ సిస్టమ్స్ యూనిట్ (IISU): తిరువనంతపురం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా శ్రీహరికోట – ప్రయోగం; తిరువనంతపురం – రాకెట్; బెంగళూరు – ఉపగ్రహం; హైదరాబాద్ – రిమోట్ సెన్సింగ్ డేటా.

ఇస్రో చైర్మన్ అంతరిక్ష విభాగానికి కార్యదర్శి (Secretary, DOS), అంతరిక్ష కమిషన్ చైర్మన్‌గా కూడా వ్యవహరిస్తారు. చైర్మన్ల పేర్లు, క్రమం పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• విక్రమ్ సారాభాయ్: తొలి చైర్మన్ (1963–1971 మధ్య INCOSPAR / ఇస్రోకు నాయకత్వం వహించారు).
• సతీష్ ధావన్ (Satish Dhawan): 1972–1984. ఆయన కాలంలో అనేక ప్రాజెక్టులు వచ్చాయి.
• U.R. రావు (U.R. Rao): 1984–1994. ప్రముఖ ఉపగ్రహ శాస్త్రవేత్త.
• కె. కస్తూరిరంగన్ (K. Kasturirangan): 1994–2003. ఆయన కాలంలో PSLV విజయవంతమైంది.
• జి. మాధవన్ నాయర్ (G. Madhavan Nair): 2003–2009. చంద్రయాన్-1 ఆయన కాలంలో ప్రయోగించారు.
• కె. రాధాకృష్ణన్ (K. Radhakrishnan): 2009–2014. మంగళయాన్ ప్రయోగించిన కాలం.
• ఎ.ఎస్. కిరణ్ కుమార్ (A.S. Kiran Kumar): 2015–2018.
• కె. శివన్ (K. Sivan): 2018–2022. చంద్రయాన్-2 సమయంలో చైర్మన్.
• ఎస్. సోమనాథ్ (S. Somanath): 2022–2025. చంద్రయాన్-3, ఆదిత్య-L1 విజయవంతమైన కాలం.
• వి. నారాయణన్ (V. Narayanan): 2025 జనవరిలో బాధ్యతలు స్వీకరించారు.

ఇస్రో తన ప్రయాణంలో అనేక ముఖ్య మైలురాళ్లను అధిగమించింది. తొలి ప్రయోగాలు, ప్రపంచ రికార్డులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఆర్యభట్ట (1975): భారత తొలి ఉపగ్రహం.
• భాస్కర-I (1979): తొలి భారతీయ భూ పరిశీలన (Earth observation) ప్రయోగాత్మక ఉపగ్రహం.
• ఏపిల్ (APPLE, 1981): తొలి ప్రయోగాత్మక భూస్థిర సమాచార ఉపగ్రహం.
• రోహిణి (1980): SLV-3 ద్వారా కక్ష్యలోకి చేరిన తొలి ఉపగ్రహం.
• SITE (1975–76): ఉపగ్రహ విద్యా దూరదర్శన్ ప్రయోగం. గ్రామాలకు ఉపగ్రహం ద్వారా టీవీ కార్యక్రమాలు అందించారు.
• INSAT వ్యవస్థ: 1983లో INSAT-1B తర్వాత సమాచార వ్యవస్థ ఊపందుకుంది.
• IRS (భారత రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహాలు): IRS-1A 1988లో ప్రయోగించారు.
• PSLV-C37 (15 ఫిబ్రవరి 2017): ఒకే రాకెట్‌తో 104 ఉపగ్రహాలను కక్ష్యలోకి పంపి ప్రపంచ రికార్డు సృష్టించింది.
• ఆస్ట్రోశాట్ (AstroSat, 2015): భారత తొలి బహుళ తరంగదైర్ఘ్య అంతరిక్ష ఖగోళ అబ్జర్వేటరీ.
• మంగళయాన్ (2013–14): తొలి ప్రయత్నంలోనే అంగారక కక్ష్యలోకి చేరిన తొలి దేశం భారత్.
• ASAT మిషన్ శక్తి (27 మార్చి 2019): భూ కక్ష్యలోని ఉపగ్రహాన్ని క్షిపణితో కూల్చిన పరీక్ష.
• చంద్రయాన్-3 (2023): చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతం దగ్గర దిగిన తొలి దేశం భారత్.

ఇస్రోతో పాటు అంతరిక్ష రంగంలో వాణిజ్య, ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం కోసం కొన్ని ప్రత్యేక సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. వీటి పూర్తి రూపాలు, పనులు పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• ఆంట్రిక్స్ కార్పొరేషన్ (Antrix Corporation): 1992లో ఏర్పడింది. ఇస్రో వాణిజ్య విభాగం. విదేశీ ఉపగ్రహాల ప్రయోగాలు, ఉపగ్రహ సేవల మార్కెటింగ్.
• న్యూస్పేస్ ఇండియా లిమిటెడ్ (NSIL): 2019లో ఏర్పడింది. అంతరిక్ష విభాగం ఆధీనంలోని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ. పరిశ్రమల భాగస్వామ్యంతో రాకెట్లు, ఉపగ్రహాలు తయారు చేయించి వాణిజ్యపరంగా వినియోగించడం దీని లక్ష్యం.
• IN-SPACe: Indian National Space Promotion and Authorization Centre. 2020లో ఏర్పాటు ప్రకటించారు. ప్రైవేట్ సంస్థలకు అంతరిక్ష కార్యకలాపాల్లో అనుమతి, ప్రోత్సాహం ఇస్తుంది. ప్రధాన కార్యాలయం అహ్మదాబాద్.
• ప్రైవేట్ అంతరిక్ష సంస్థలు:
  1. స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (హైదరాబాద్): 2022 నవంబర్‌లో 'విక్రమ్-S' ప్రయోగం – భారత తొలి ప్రైవేట్ రాకెట్ ప్రయోగం (సబ్-ఆర్బిటల్).
  2. అగ్నికుల్ కాస్మోస్ (చెన్నై): 2024లో తన సొంత ప్రయోగ వేదిక నుండి రాకెట్ ప్రయోగం చేసింది.
• అంతరిక్ష విభాగం: అంతరిక్ష శాఖకు ప్రధానమంత్రి నేరుగా బాధ్యత వహిస్తారు.
• అంతరిక్ష కమిషన్:
  1. విధానాలు నిర్ణయిస్తుంది
  2. ఇస్రో వాటిని అమలు చేస్తుంది.

భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమంతో పాటు ప్రపంచ అంతరిక్ష చరిత్రలోని తొలి సంఘటనలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఇవి సులభంగా గుర్తుంచుకోవచ్చు.

• స్పుత్నిక్-1 (Sputnik-1): 1957లో సోవియట్ యూనియన్ ప్రయోగించిన ప్రపంచ తొలి కృత్రిమ ఉపగ్రహం.
• లైకా (Laika): 1957లో అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన తొలి జంతువు (కుక్క).
• యూరీ గగారిన్ (Yuri Gagarin): 1961 ఏప్రిల్ 12న అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన తొలి మనిషి (సోవియట్ యూనియన్).
• వాలెంటీనా తెరెష్కోవా (Valentina Tereshkova): 1963లో అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన తొలి మహిళ.
• నీల్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్ (Neil Armstrong): 1969 జూలై 20న చంద్రునిపై కాలు మోపిన తొలి మనిషి (అపోలో-11). బజ్ ఆల్డ్రిన్ రెండో వ్యక్తి.
• అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం (ISS): 1998లో తొలి భాగం ప్రయోగించారు. భూమి నుండి సుమారు 400 కి.మీ. ఎత్తున తిరుగుతుంది.
• హబుల్ టెలిస్కోప్ (Hubble): 1990లో ప్రయోగించారు.
• జేమ్స్ వెబ్ టెలిస్కోప్ (JWST): డిసెంబర్ 2021లో ప్రయోగించారు.
• కల్పనా చావ్లా (Kalpana Chawla): అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన భారత సంతతి తొలి మహిళ (1997, నాసా). 2003 కొలంబియా వ్యోమనౌక ప్రమాదంలో మరణించారు.
• సునీతా విలియమ్స్: భారత మూలాలు గల నాసా వ్యోమగామి.
• NASA:
  1. అమెరికా అంతరిక్ష సంస్థ
  2. రాస్కాస్మోస్: రష్యా
  3. ESA: యూరప్
  4. CNSA: చైనా
  5. JAXA: జపాన్.