మానవ వ్యాధులు – బ్యాక్టీరియా, వైరస్ (Human Diseases)

బ్యాక్టీరియా (Bacteria) సూక్ష్మజీవులు. ఇవి గాలి, నీరు, ఆహారం, స్పర్శ ద్వారా మనిషిలోకి చేరి వ్యాధులు కలిగిస్తాయి. ఈ వ్యాధులకు యాంటీబయాటిక్స్ (Antibiotics) తో చికిత్స చేస్తారు.

• క్షయ (Tuberculosis, TB): కారకం మైకోబాక్టీరియం ట్యూబర్క్యులోసిస్. ఊపిరితిత్తులపై ఎక్కువ ప్రభావం. గాలి ద్వారా వ్యాపిస్తుంది.
• ఈ బ్యాక్టీరియాను 1882లో రాబర్ట్ కోచ్ (Robert Koch) కనుగొన్నాడు.
• నివారణ టీకా: BCG
• కలరా (Cholera): కారకం విబ్రియో కలరే. కలుషిత నీరు, ఆహారం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది. తీవ్రమైన విరేచనాలు, డీహైడ్రేషన్ లక్షణాలు.
• టైఫాయిడ్ (Typhoid): కారకం సాల్మొనెల్లా టైఫి. నిర్ధారణ పరీక్ష: విడాల్ పరీక్ష (Widal test).
• డిఫ్తీరియా (Diphtheria): కారకం కొరినిబాక్టీరియం డిఫ్తీరియే. గొంతు వాపు, శ్వాస ఆడకపోవడం.
• ధనుర్వాతం (Tetanus): కారకం క్లాస్ట్రిడియం టెటాని. గాయాల ద్వారా శరీరంలోకి చేరుతుంది. దవడ కండరాలు బిగుసుకుపోతాయి (Lockjaw).
• కోరింత దగ్గు (Whooping cough / Pertussis): కారకం బోర్డెటెల్లా పెర్టుసిస్.
• కుష్టు వ్యాధి (Leprosy): కారకం మైకోబాక్టీరియం లెప్రే. దీనికి హాన్సెన్ వ్యాధి (Hansen's disease) అనే పేరు కూడా ఉంది.
• ప్లేగు (Plague): కారకం యెర్సినియా పెస్టిస్. ఎలుకల మీద ఉండే ఈగ (Rat flea) ద్వారా వ్యాపిస్తుంది.
• ఆంత్రాక్స్ (Anthrax): కారకం బాసిల్లస్ ఆంత్రాసిస్. పశువుల నుండి మనిషికి వస్తుంది.
• న్యుమోనియా: స్ట్రెప్టోకోకస్ న్యుమోనియే బ్యాక్టీరియా వల్ల వచ్చే ప్రధాన రకం.
• సిఫిలిస్ (Syphilis):
  1. ట్రెపొనిమా పల్లిడం
  2. గనేరియా (Gonorrhoea): నీసీరియా గనోరియే.

వైరస్ (Virus) చాలా చిన్న సూక్ష్మజీవి. ఇది బతికున్న కణంలోకి వెళ్లి మాత్రమే పెరుగుతుంది. వైరస్ వ్యాధులకు యాంటీబయాటిక్స్ పని చేయవు. టీకాలే ప్రధాన నివారణ మార్గం.

• పోలియో (Polio): పోలియో వైరస్ వల్ల వస్తుంది. నాడీ వ్యవస్థపై దాడి చేసి కాళ్లు, చేతుల్లో పక్షవాతం కలిగిస్తుంది.
• తట్టు (Measles): రుబియోలా వైరస్. ఒళ్లంతా ఎర్రని దద్దుర్లు వస్తాయి.
• గవదబిళ్లలు (Mumps): చెవి దగ్గర ఉండే లాలాజల గ్రంథుల (Parotid) వాపు.
• ఆటలమ్మ (Chickenpox): వరిసెల్లా జోస్టర్ వైరస్.
• మశూచి (Smallpox): వేరియోలా వైరస్. ప్రపంచం నుంచి పూర్తిగా నిర్మూలించిన వ్యాధి (1980లో WHO ప్రకటన).
• రేబిస్ (Rabies): కుక్క, కోతి కాటు ద్వారా వస్తుంది. దీనికి టీకాను లూయీ పాశ్చర్ (Louis Pasteur) 1885లో కనుగొన్నాడు.
• హెపటైటిస్ (Hepatitis): కాలేయ వ్యాధి.
• హెపటైటిస్ A, E: కలుషిత నీరు, ఆహారం ద్వారా.
• హెపటైటిస్ B, C: రక్తం, సూదులు ద్వారా.
• డెంగ్యూ (Dengue), చికున్‌గున్యా: ఈడిస్ ఈజిప్టై (Aedes aegypti) దోమ కాటు వల్ల వ్యాపిస్తాయి.
• జపనీస్ ఎన్సెఫలైటిస్: క్యూలెక్స్ దోమ ద్వారా వ్యాపిస్తుంది.
• ఇన్‌ఫ్లుయెంజా, స్వైన్ ఫ్లూ (H1N1), బర్డ్ ఫ్లూ (H5N1): శ్వాసకోశ వైరస్ వ్యాధులు.
• కోవిడ్-19 (COVID-19): SARS-CoV-2 వైరస్ వల్ల వచ్చింది. నిర్ధారణకు RT-PCR పరీక్ష వాడారు.

AIDS అంటే Acquired Immuno Deficiency Syndrome. ఇది HIV (Human Immunodeficiency Virus) అనే వైరస్ వల్ల వస్తుంది. ఈ వైరస్ శరీర రోగనిరోధక శక్తిని బలహీనపరుస్తుంది.

• వైరస్ రకం: HIV ఒక రెట్రోవైరస్ (Retrovirus). దీని జన్యు పదార్థం RNA.
• దాడి చేసేది: రోగనిరోధక శక్తికి కీలకమైన హెల్పర్ T కణాలు (CD4 T-cells) పై.
• మొదట గుర్తించింది: 1981లో అమెరికాలో కేసులు మొదట నమోదయ్యాయి.
• ఎలా వ్యాపిస్తుంది:
  1. అసురక్షిత లైంగిక సంబంధం
  2. సోకిన రక్తం మార్పిడి
  3. ఒకే సూదిని పలువురు వాడటం
  4. తల్లి నుండి బిడ్డకు (గర్భం, ప్రసవం, పాలివ్వడం)
• ఎలా వ్యాపించదు: కరచాలనం, కౌగిలింత, ఒకే ఆహారం తినడం, దోమ కాటు, ఒకే మరుగుదొడ్డి వాడటం ద్వారా.
• పరీక్షలు: ELISA పరీక్ష (ప్రాథమిక), వెస్ట్రన్ బ్లాట్ (Western Blot) పరీక్ష (ధ్రువీకరణ).
• చికిత్స: ART – యాంటీ రెట్రోవైరల్ థెరపీ (Anti-Retroviral Therapy). ఇది వైరస్ పెరుగుదలను అదుపు చేస్తుంది, కానీ పూర్తిగా నయం చేయదు.
• ప్రపంచ ఎయిడ్స్ దినోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 1.
• భారత సంస్థ: జాతీయ ఎయిడ్స్ నియంత్రణ సంస్థ – NACO (National AIDS Control Organisation).

ప్రోటోజోవా (Protozoa) ఏకకణ జీవులు. ఇవి కీటకాల ద్వారా, కలుషిత నీరు ద్వారా మనిషికి చేరతాయి. ఈ వ్యాధులు దోమలు, ఈగల కాటు వల్ల ఎక్కువగా వస్తాయి.

• మలేరియా (Malaria): కారకం ప్లాస్మోడియం (Plasmodium). వాహకం ఆడ అనాఫిలిస్ దోమ (Female Anopheles).
• రకాలు: ప్లాస్మోడియం వైవాక్స్, ఫాల్సిపారమ్, మలేరియే, ఓవేల్.
• అత్యంత ప్రమాదకరమైన రకం: ప్లాస్మోడియం ఫాల్సిపారమ్ (సెరిబ్రల్ మలేరియా).
• లక్షణం: చలి జ్వరం, ఒక క్రమంలో వచ్చి తగ్గే జ్వరం.
• ఈ వ్యాధికి దోమ కారణమని 1897లో రొనాల్డ్ రాస్ (Ronald Ross) కనుగొన్నాడు
• ఆయనకు 1902లో నోబెల్ బహుమతి వచ్చింది.
• చికిత్స: క్వినైన్ (సింకోనా చెట్టు బెరడు నుండి), క్లోరోక్విన్.
• నిద్రావ్యాధి (Sleeping sickness): కారకం ట్రిపనోసోమా. వాహకం సీ-సీ ఈగ (Tsetse fly).
• కాలా-అజార్ (Kala-azar): కారకం లీష్మానియా డొనోవాని. వాహకం ఇసుక ఈగ (Sand fly).
• అమీబిక్ విరేచనాలు (Amoebic dysentery): కారకం ఎంటమీబా హిస్టోలిటికా. కలుషిత ఆహారం, నీటి ద్వారా.
• జియార్డియాసిస్: జియార్డియా వల్ల పేగు వ్యాధి.

కొన్ని వ్యాధులు శిలీంధ్రాల (Fungi) వల్ల, మరికొన్ని పరాన్నజీవి పురుగుల (Parasitic worms) వల్ల వస్తాయి. ఇవి సాధారణంగా ప్రాణాంతకం కావు. కానీ ఎక్కువ కాలం బాధిస్తాయి.

• శిలీంధ్ర వ్యాధులు (Fungal):
  1. రింగ్‌వార్మ్ (Ringworm): ట్రైకోఫైటాన్, మైక్రోస్పోరం శిలీంధ్రాలు; చర్మంపై గుండ్రని దద్దుర్లు.
  2. అథ్లెట్స్ ఫుట్ (Athlete's foot): పాదాల మధ్య తేమగా ఉండే చోట.
  3. కాండిడియాసిస్: కాండిడా శిలీంధ్రం వల్ల నోటిలో, చర్మంపై పూత.
  4. ఆస్పర్జిలోసిస్: ఆస్పర్జిల్లస్ వల్ల ఊపిరితిత్తుల వ్యాధి.
• బోదకాలు / ఫైలేరియా (Elephantiasis / Filariasis): కారకం వుచెరేరియా బాంక్రాఫ్టి. వాహకం క్యూలెక్స్ దోమ. కాళ్లు, చేతులు విపరీతంగా వాస్తాయి.
• ఏలిక పాము (Ascariasis): ఏస్కారిస్ లుంబ్రికాయిడెస్ అనే గుండ్రని పురుగు (Roundworm) వల్ల.
• నులిపురుగులు (Hookworm):
  1. ఏన్సైలోస్టోమా
  2. చెప్పులు లేకుండా నడిస్తే పాదాల ద్వారా చేరుతుంది.
• బద్దె పురుగు (Tapeworm):
  1. టీనియా సోలియం
  2. సరిగా ఉడకని పంది మాంసం ద్వారా.
• గినియా వార్మ్ (Guinea worm):
  1. డ్రాకంక్యులస్ మెడినెన్సిస్
  2. నీటి ద్వారా. భారతదేశం 2000 సంవత్సరంలో ఈ వ్యాధి లేని దేశంగా ప్రకటించబడింది.
• పిన్‌వార్మ్:
  1. ఎంటరోబియస్ వెర్మిక్యులారిస్
  2. పిల్లల్లో ఎక్కువ.

శరీరానికి కావలసిన విటమిన్లు, ఖనిజాలు, ప్రొటీన్లు సరిపడా అందకపోతే వచ్చే వ్యాధులను లోపం వ్యాధులు (Deficiency diseases) అంటారు. ఇవి ఒకరి నుండి మరొకరికి అంటుకోవు.

• విటమిన్ A: రేచీకటి (Night blindness), జిరాఫ్తాల్మియా.
• విటమిన్ B1 (థయామిన్): బెరిబెరి (Beriberi).
• విటమిన్ B2 (రైబోఫ్లావిన్): పెదవుల చివర పగుళ్లు (Cheilosis).
• విటమిన్ B3 (నియాసిన్): పెల్లాగ్రా (Pellagra) – చర్మం, విరేచనాలు, మతిమరుపు.
• విటమిన్ B9 (ఫోలిక్ ఆమ్లం):
  1. రక్తహీనత
  2. B12: పెర్నిషియస్ అనీమియా.
• విటమిన్ C: స్కర్వీ (Scurvy) – చిగుళ్ల నుంచి రక్తం కారడం.
• విటమిన్ D: పిల్లల్లో రికెట్స్ (Rickets), పెద్దల్లో ఆస్టియోమలేషియా.
• విటమిన్ E: సంతానలేమి (Sterility) సమస్యలు.
• విటమిన్ K: రక్తం గడ్డకట్టడం ఆలస్యమవుతుంది.
• ఖనిజ లోపాలు:
  1. అయోడిన్: గాయిటర్ (Goitre) – థైరాయిడ్ గ్రంథి వాపు.
  2. ఇనుము (Iron): రక్తహీనత (Anaemia).
  3. కాల్షియం: ఎముకల బలహీనత.
• ప్రొటీన్ – శక్తి లోపం:
  1. క్వాషియార్కర్ (Kwashiorkor): ప్రొటీన్ లోపం; కడుపు, కాళ్లలో వాపు.
  2. మరాస్మస్ (Marasmus): ప్రొటీన్, శక్తి రెండూ లోపం; శరీరం ఎండిపోయినట్టు కనిపిస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా A – ఆంఖ్ (కన్ను); C – చిగుళ్లు (స్కర్వీ); D – ఎముకలు; B1 – బెరిబెరి; B3 – పెల్లాగ్రా.

కొన్ని వ్యాధులు తల్లిదండ్రుల నుండి జన్యువుల ద్వారా పిల్లలకు వస్తాయి (Genetic diseases). మరికొన్ని మన ఆహారం, అలవాట్ల వల్ల వస్తాయి (Lifestyle diseases). ఇవి కూడా సూక్ష్మజీవుల వల్ల రావు.

• హీమోఫీలియా (Haemophilia): రక్తం గడ్డ కట్టదు. X క్రోమోజోమ్ ద్వారా వచ్చే వ్యాధి. పురుషుల్లో ఎక్కువ. దీన్ని 'రాజరిక వ్యాధి (Royal disease)' అంటారు.
• వర్ణాంధత్వం (Colour blindness): ఎరుపు, ఆకుపచ్చ రంగులను గుర్తించలేకపోవడం. పురుషుల్లో ఎక్కువ.
• సికిల్ సెల్ అనీమియా: ఎర్ర రక్త కణాలు కొడవలి ఆకారంలోకి మారతాయి.
• తలసీమియా (Thalassemia): హిమోగ్లోబిన్ తయారీలో లోపం.
• డౌన్ సిండ్రోమ్ (Down syndrome): 21వ క్రోమోజోమ్ ఒకటి అదనంగా ఉంటుంది (ట్రైసోమీ 21). మొత్తం 47 క్రోమోజోమ్‌లు.
• టర్నర్ సిండ్రోమ్: స్త్రీలలో XO (45 క్రోమోజోమ్‌లు).
• క్లైన్‌ఫెల్టర్ సిండ్రోమ్: పురుషుల్లో XXY (47 క్రోమోజోమ్‌లు).
• మధుమేహం (Diabetes mellitus): ఇన్సులిన్ లోపం లేదా పనిచేయకపోవడం వల్ల రక్తంలో చక్కెర పెరుగుతుంది. ఇన్సులిన్ క్లోమం (Pancreas) నుండి వస్తుంది.
• అధిక రక్తపోటు (Hypertension): సాధారణ రక్తపోటు 120/80 mm Hg.
• క్యాన్సర్ (Cancer): కణాలు అదుపు తప్పి పెరగడం. రకాలు: కార్సినోమా (చర్మం, అవయవాల పొరలు), సార్కోమా (ఎముక, కండరాలు), లుకేమియా (రక్త క్యాన్సర్).
• ఆల్జీమర్స్, పార్కిన్సన్స్: మెదడు, నాడీ వ్యవస్థకు సంబంధించిన వ్యాధులు.