జంతు రాజ్యం – వర్గీకరణ (Animal Kingdom)

భూమిపై లక్షలాది జంతు జాతులు ఉన్నాయి. వాటిని క్రమపద్ధతిలో అధ్యయనం చేయడానికి శాస్త్రవేత్తలు సమూహాలుగా విభజిస్తారు. దీన్ని వర్గీకరణ శాస్త్రం (Taxonomy) అంటారు.

• అరిస్టాటిల్ (Aristotle): జంతుశాస్త్ర పితామహుడు.
• కార్ల్ లిన్నేయస్ (Carl Linnaeus): ఆధునిక వర్గీకరణ శాస్త్ర పితామహుడు.
• ద్వినామ నామకరణ పద్ధతి (Binomial Nomenclature) ప్రవేశపెట్టారు.
• పేరులో మొదటి భాగం ప్రజాతి (Genus), రెండవ భాగం జాతి (Species). ఉదా: మానవుడు – హోమో సేపియన్స్ (Homo sapiens).
• ఆయన గ్రంథం 'సిస్టమా నేచురే (Systema Naturae)'.
• ఐదు రాజ్యాల వర్గీకరణ: ఆర్.హెచ్. విట్టేకర్ (1969).
• మోనిరా, ప్రొటిస్టా, ఫంజై, ప్లాంటే, ఏనిమేలియా.
• వర్గీకరణ శ్రేణి: రాజ్యం – ఫైలం – క్లాస్ – ఆర్డర్ – ఫ్యామిలీ – జీనస్ – స్పీషీస్.
• వర్గీకరణకు ఆధారాలు:
  1. శరీర సౌష్టవం: అసౌష్టవం (స్పంజికలు), వికిరణ సౌష్టవం (హైడ్రా, స్టార్ ఫిష్), ద్విపార్శ్వ సౌష్టవం (మానవుడు).
  2. శరీర కుహరం (Coelom): ఉండటం, లేకపోవడం.
  3. నోటోకార్డ్ (Notochord) ఉండటం: కార్డేటా (Chordata), నాన్-కార్డేటా (Non-chordata).
• నామకరణ నియమం:
  1. శాస్త్రీయ నామం ఇటాలిక్స్ లో రాస్తారు లేదా అండర్‌లైన్ చేస్తారు
  2. ప్రజాతి పేరు పెద్ద అక్షరంతో మొదలవుతుంది.
• ఆధునిక వర్గీకరణ: కార్ల్ వోజ్ (Carl Woese) మూడు డొమైన్ల విధానం (బ్యాక్టీరియా, ఆర్కియా, యూకారియా) ప్రతిపాదించారు.

జంతు రాజ్యంలోని అతి సరళమైన ఫైలాలు ఇవి. వీటి ముఖ్య లక్షణాలు, ఉదాహరణలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• పొరిఫెరా (Porifera) – స్పంజికలు: శరీరం నిండా రంధ్రాలు (Pores) ఉంటాయి.
• ఎక్కువగా సముద్రంలో నివసిస్తాయి
• ఒకే చోట స్థిరంగా ఉంటాయి.
• అవయవాలు ఉండవు
• శరీర గోడలో స్పంజిన్ (Spongin) అనే పీచు ఉంటుంది.
• ఉదాహరణలు: యూస్పాంజియా (స్నానపు స్పాంజ్), సైకాన్, స్పాంజిల్లా (మంచినీటి స్పంజిక).
• సీలెంటరేటా / నిడేరియా (Cnidaria): శరీరంలో 'నిడోబ్లాస్ట్ (Cnidoblasts)' అనే కుట్టే కణాలు ఉంటాయి.
• శరీర కుహరం ఒక్కటే (జఠర వాహిక కుహరం)
• నోరు, గుదం ఒకే రంధ్రం.
• ఉదాహరణలు: హైడ్రా, జెల్లీ ఫిష్, సముద్ర ఎనిమోన్, పగడాలు (Corals), ఫైసాలియా.
• పగడపు దిబ్బలు (Coral reefs) ఈ ఫైలానికి చెందిన జీవుల కాల్షియం కార్బొనేట్ అస్థిపంజరాల నుండి ఏర్పడతాయి.
• ప్లాటిహెల్మింథిస్ (Platyhelminthes) – చదునైన పురుగులు: శరీరం ఆకుల్లా చదునుగా ఉంటుంది.
• ద్విపార్శ్వ సౌష్టవం
• శరీర కుహరం ఉండదు.
• చాలావరకు పరాన్నజీవులు.
• ఉదాహరణలు: టీనియా సోలియం (బద్దె పురుగు – టేప్‌వార్మ్), లివర్ ఫ్లూక్ (ఫాసియోలా), ప్లానేరియా (స్వేచ్ఛా జీవి).
• ప్లానేరియాకు పునరుత్పత్తి (Regeneration) సామర్థ్యం చాలా ఎక్కువ.
• టేప్‌వార్మ్ మానవుని పేగుల్లో ఉంటుంది
• అసంపూర్తిగా ఉడికిన పంది మాంసం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది.

ఈ మూడు ఫైలాలు పురుగులు, నత్తలు, ఆక్టోపస్ వంటి జీవులను కలిగి ఉంటాయి.

• ఆస్కెల్మింథిస్ / నెమటోడా (Nematoda) – గుండ్రని పురుగులు: శరీరం సిలిండర్ ఆకారంలో ఉంటుంది.
• నోరు, గుదం రెండూ ఉంటాయి (పూర్తి జీర్ణవ్యవస్థ).
• ఉదాహరణలు: ఏస్కారిస్ (ఏలికపాము – పేగు పరాన్నజీవి), వుచెరేరియా (బాంక్రాఫ్టి) – బోదకాలు (Filariasis) కారకం, హుక్ వార్మ్.
• బోదకాలు వ్యాధిని క్యూలెక్స్ దోమ వ్యాప్తి చేస్తుంది.
• అనెలిడా (Annelida) – ఖండిత పురుగులు: శరీరం వలయాల్లా ఖండాలుగా ఉంటుంది.
• నిజమైన శరీర కుహరం (Coelom) ఉంటుంది.
• ఉదాహరణలు: వానపాము (ఫెరిటిమా – 'రైతు మిత్రుడు'), జలగ (హిరుడినేరియా), నెరీస్.
• వానపాము నేలను గుల్ల చేసి సారవంతం చేస్తుంది
• చర్మం ద్వారా శ్వాస తీసుకుంటుంది.
• జలగ లాలాజలంలో హిరుడిన్ (Hirudin) ఉంటుంది
• ఇది రక్తం గడ్డకట్టకుండా చేస్తుంది.
• మొలస్కా (Mollusca):
  1. మృదువైన శరీరం
  2. సాధారణంగా కాల్షియం కార్బొనేట్ చిప్ప (Shell) ఉంటుంది.
• ఆర్థ్రోపోడా తరువాత రెండవ అతి పెద్ద ఫైలం.
• శరీరం తల, కాలు, అంతరాంగ ద్రవ్యరాశిగా ఉంటుంది.
• ఉదాహరణలు: నత్త (పైలా), ఆల్చిప్ప, ముత్యపు చిప్ప, ఆక్టోపస్, స్క్విడ్, సిపియా (కటిల్ ఫిష్).
• ముత్యాలు ముత్యపు చిప్పల్లో తయారవుతాయి.
• ఆక్టోపస్ లో కళ్లు బాగా అభివృద్ధి చెంది ఉంటాయి
• నీలి రక్తం (హిమోసయానిన్ వల్ల).

ఆర్థ్రోపోడా జంతు రాజ్యంలో అతి పెద్ద ఫైలం. కీటకాలు, సాలీళ్లు, పీతలు అన్నీ ఇందులోనివే.

• ఆర్థ్రోపోడా (Arthropoda):
  1. 'ఆర్థ్రో' = కీలు, 'పోడా' = కాళ్లు
  2. కీళ్లతో ఉన్న కాళ్లు.
• జంతు రాజ్యంలో అతి పెద్ద ఫైలం (జాతుల సంఖ్యలో).
• శరీరంపై కైటిన్ (Chitin) తో చేసిన బాహ్య అస్థిపంజరం ఉంటుంది.
• తెరిచిన రక్తప్రసరణ వ్యవస్థ (Open circulatory system).
• విసర్జన అవయవాలు: మాల్పీజియన్ నాళికలు (కీటకాల్లో).
• ముఖ్య తరగతులు:
  1. కీటకాలు (Insecta): 3 జతల కాళ్లు (6), శరీరం తల, ఉరము, ఉదరం అని 3 భాగాలు. ఉదా: బొద్దింక, ఈగ, దోమ, తేనెటీగ, సీతాకోకచిలుక.
  2. అరాక్నిడా (Arachnida): 4 జతల కాళ్లు (8). ఉదా: సాలీడు, తేలు.
  3. క్రస్టేషియా (Crustacea): ఉదా: రొయ్య, పీత, ఎండ్రకాయ.
  4. మిరియాపోడా: ఉదా: జెర్రి, మిల్లిపెడ్.
• తేనెటీగ:
  1. రాణి, డ్రోన్, పనివాళ్ల సామాజిక వ్యవస్థ
  2. తేనెను, మైనాన్ని ఇస్తుంది.
• పట్టు పురుగు (Bombyx mori):
  1. పట్టు ఇస్తుంది
  2. పట్టు పరిశ్రమను సెరికల్చర్ (Sericulture) అంటారు.
• ఎకైనోడర్మేటా (Echinodermata): 'ముళ్ల చర్మం'. పూర్తిగా సముద్రంలో నివసిస్తాయి.
• ఉదాహరణలు: స్టార్ ఫిష్ (నక్షత్ర చేప), సముద్ర ముళ్ల పంది (Sea urchin), సముద్ర దోసకాయ (Sea cucumber).
• ప్రత్యేక లక్షణం: జల రక్తప్రసరణ వ్యవస్థ (Water vascular system) – కదలికకు, ఆహారానికి.
• పెద్దలలో వికిరణ సౌష్టవం ఉంటుంది.
• కోల్పోయిన భాగాలను తిరిగి పెంచుకోగలవు.

కార్డేటా ఫైలం జంతువులకు జీవితంలో ఏదో ఒక దశలో నోటోకార్డ్ (Notochord), వెన్ను వైపు గొట్టం ఆకారపు నాడీ దండం, గొంతు వద్ద మొప్పల చీలికలు ఉంటాయి. వెన్నెముక ఉన్న జంతువులు (సకశేరుకాలు) ఇందులో ముఖ్యమైనవి.

• చేపలు (Pisces):
  1. మొప్పలతో శ్వాస
  2. రెక్కలు, పొలుసులు
  3. గుండెలో 2 గదులు (ఒక కర్ణిక, ఒక జఠరిక).
• మృదులాస్థి చేపలు (Cartilaginous): షార్క్, స్కేట్, టార్పెడో (విద్యుత్ షాక్ ఇస్తుంది).
• అస్థి చేపలు (Bony): రోహు, కట్ల, ట్యూనా, సముద్ర గుర్రం (Seahorse).
• మృదులాస్థి చేపలకు గాలి తిత్తి ఉండదు.
• ఉభయచరాలు (Amphibia): నీరు, నేల రెండింటిలో జీవిస్తాయి.
• తేమ చర్మం
• లార్వా దశలో మొప్పలు, పెద్ద దశలో ఊపిరితిత్తులు, చర్మం ద్వారా శ్వాస.
• గుండెలో 3 గదులు (2 కర్ణికలు, 1 జఠరిక)
• శీతల రక్త జంతువులు.
• ఉదాహరణలు: కప్ప, టోడ్, సాలమాండర్.
• కప్ప లార్వా పేరు టాడ్‌పోల్ (Tadpole).
• సరీసృపాలు (Reptilia):
  1. పొడి పొలుసు చర్మం
  2. ఊపిరితిత్తులతో శ్వాస
  3. గుడ్లు పెడతాయి
  4. శీతల రక్తం.
• గుండెలో 3 గదులు (మొసలిలో మాత్రం 4 గదులు).
• ఉదాహరణలు: పాములు, బల్లులు, తాబేళ్లు, మొసళ్లు.
• పాముకు చెవులు ఉండవు
• నాలుకతో వాసన తెలుసుకుంటుంది.
• భారతదేశంలో అత్యంత విషపూరిత పాములు 'బిగ్ ఫోర్': నాగుపాము (కోబ్రా), కట్ల పాము (క్రైట్), రక్తపింజర (రస్సెల్స్ వైపర్), రంపపు పొలుసుల పాము.
• శీతల రక్త (Poikilotherm): పరిసరాల ఉష్ణోగ్రతను బట్టి శరీర ఉష్ణోగ్రత మారే జంతువులు.

పక్షులు, క్షీరదాలు ఉష్ణ రక్త జంతువులు (Homeotherms). శరీర ఉష్ణోగ్రత స్థిరంగా ఉంటుంది. వీటి లక్షణాలు, రికార్డులు పరీక్షల్లో బాగా వస్తాయి.

• పక్షులు (Aves):
  1. శరీరంపై ఈకలు
  2. ముందు కాళ్లు రెక్కలుగా మారాయి.
• గుండెలో 4 గదులు
• ఊపిరితిత్తులతో శ్వాస
• గుడ్లు పెడతాయి.
• ఎముకలు గాలి నిండి తేలికగా ఉంటాయి (న్యుమాటిక్ ఎముకలు).
• ఉష్ట్రపక్షి (Ostrich):
  1. అతి పెద్ద పక్షి, ఎగరదు
  2. పెద్ద గుడ్డు పెడుతుంది.
• కివి: న్యూజిలాండ్ పక్షి, ఎగరలేదు.
• ఆర్కియోప్టెరిక్స్ (Archaeopteryx): సరీసృపం, పక్షి మధ్య 'అనుసంధాన జీవి (Connecting link)' శిలాజం.
• క్షీరదాలు (Mammalia):
  1. పిల్లలకు పాలు ఇస్తాయి (క్షీర గ్రంథులు)
  2. శరీరంపై రోమాలు
  3. గుండెలో 4 గదులు
  4. డయాఫ్రమ్ ఉంటుంది.
• గుడ్లు పెట్టే క్షీరదాలు (Monotremes): ప్లాటిపస్ (Platypus), ఎకిడ్నా. ఇవి ఆస్ట్రేలియా ప్రాంతంలో ఉంటాయి.
• సంచి క్షీరదాలు (Marsupials):
  1. కంగారూ, కోలా
  2. పిల్లలను పొట్ట సంచిలో పెంచుతాయి.
• మాయ క్షీరదాలు (Placental):
  1. తల్లి గర్భంలో మావి ద్వారా పిండం పెరుగుతుంది
  2. చాలా క్షీరదాలు ఇందులోనివి.
• రికార్డులు:
  1. అతి పెద్ద జంతువు: నీలి తిమింగలం (Blue whale) – క్షీరదం.
  2. భూమిపై అతి పెద్ద జంతువు: ఆఫ్రికన్ ఏనుగు.
  3. ఎగిరే క్షీరదం: గబ్బిలం (Bat); అతి వేగంగా పరుగెత్తే భూ జంతువు: చిరుత (Cheetah).
  4. డాల్ఫిన్, తిమింగలాలు నీటిలో నివసించినా క్షీరదాలే (చేపలు కావు).
• భారత జాతీయ జంతువు:
  1. బెంగాల్ పులి
  2. జాతీయ పక్షి: నెమలి.