మహిళా & శిశు సంక్షేమ పథకాలు (Women & Child Welfare)

మహిళల సంక్షేమ పథకాలు, చట్టాలన్నీ రాజ్యాంగంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ ఆధారంగా వచ్చాయి. పరీక్షల్లో 'ఏ ఆర్టికల్ ఏం చెబుతుంది?' అని తరచూ అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 14: చట్టం ముందు అందరూ సమానమే – స్త్రీ పురుషులకు సమాన హక్కులు.
• ఆర్టికల్ 15(1), 15(3): లింగం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం. అయితే మహిళలు, పిల్లల కోసం ప్రభుత్వం ప్రత్యేక చట్టాలు, పథకాలు చేయవచ్చు (ఇదే 'సానుకూల వివక్ష').
• ఆర్టికల్ 16: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో అవకాశాల సమానత్వం.
• ఆర్టికల్ 23: మనుషుల అక్రమ రవాణా (Human Trafficking), వెట్టిచాకిరీ నిషేధం.
• ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSP):
  1. ఆర్టికల్ 39(a): స్త్రీ పురుషులకు జీవనోపాధికి సమాన హక్కు
  2. ఆర్టికల్ 39(d): స్త్రీ పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం
  3. ఆర్టికల్ 42: పని చేసే చోట న్యాయమైన, మానవీయ పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం
• ప్రాథమిక విధి – ఆర్టికల్ 51A(e): మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఆచారాలను విడిచిపెట్టడం ప్రతి పౌరుడి విధి.
• స్థానిక సంస్థల్లో రిజర్వేషన్: 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు (1992) ప్రకారం పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీల్లో కనీసం మూడో వంతు (1/3) సీట్లు మహిళలకు.
• పంచాయతీలకు ఆర్టికల్ 243D, మున్సిపాలిటీలకు ఆర్టికల్ 243T.

సమీకృత శిశు అభివృద్ధి సేవలు (Integrated Child Development Services – ICDS) దేశంలోనే అతి పెద్ద శిశు, మాతృ సంరక్షణ పథకం. గ్రామాల్లో దీన్ని అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల ద్వారా అమలు చేస్తారు.

• ప్రారంభం: 2 అక్టోబర్ 1975 (గాంధీ జయంతి రోజు).
• ఏ శాఖ: ప్రస్తుతం మహిళా & శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Women and Child Development) అమలు చేస్తోంది.
• లబ్ధిదారులు: 0–6 ఏళ్ల పిల్లలు, గర్భిణులు, బాలింతలు (పాలిచ్చే తల్లులు), కిశోర బాలికలు.
• ఆరు సేవలు:
  1. అనుబంధ పోషకాహారం (Supplementary Nutrition)
  2. పాఠశాల పూర్వ అనధికారిక విద్య (Pre-school Non-formal Education)
  3. పోషకాహార, ఆరోగ్య విద్య
  4. టీకాలు (Immunisation)
  5. ఆరోగ్య పరీక్షలు (Health Check-up)
  6. రెఫరల్ సేవలు (అవసరమైతే ఆసుపత్రికి పంపడం)
• అంగన్‌వాడీ (Anganwadi): 'అంగన్' అంటే ముంగిలి/ఆవరణ. గ్రామంలోని ఈ కేంద్రంలో అంగన్‌వాడీ కార్యకర్త (Worker), సహాయకురాలు (Helper) ఉంటారు.
• ప్రస్తుత రూపం: ఐసీడీఎస్, పోషణ్ అభియాన్ తదితరాలను కలిపి 'సక్షం అంగన్‌వాడీ మరియు పోషణ్ 2.0 (Saksham Anganwadi and Poshan 2.0)' గా పునర్‌వ్యవస్థీకరించారు.

పిల్లలు, మహిళల్లో పోషకాహార లోపాన్ని (Malnutrition) తగ్గించడానికి కేంద్రం అనేక పథకాలు నడుపుతోంది. వాటిలో పోషణ్ అభియాన్, మధ్యాహ్న భోజన పథకం ముఖ్యమైనవి.

• పోషణ్ అభియాన్ (POSHAN Abhiyaan): దీన్ని 'జాతీయ పోషకాహార మిషన్ (National Nutrition Mission)' అని కూడా అంటారు.
• ప్రారంభం: 8 మార్చి 2018 (అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం), రాజస్థాన్‌లోని ఝున్‌ఝును (Jhunjhunu) లో ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ప్రారంభించారు.
• లక్ష్యం: పిల్లల్లో ఎదుగుదల లోపం (Stunting), తక్కువ బరువు (Underweight), రక్తహీనత (Anaemia), తక్కువ బరువుతో పుట్టడం తగ్గించడం.
• పద్ధతి: సాంకేతికత వినియోగం, వివిధ శాఖల సమన్వయం (Convergence), ప్రజా ఉద్యమం (Jan Andolan).
• పోషణ్ మాహ్: ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్ నెలను 'రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్' గా జరుపుతారు.
• మధ్యాహ్న భోజన పథకం (Mid-Day Meal Scheme): 15 ఆగస్టు 1995 న ప్రారంభమైంది. ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ సహాయ పాఠశాలల్లో ప్రాథమిక విద్యార్థులకు ఉచిత భోజనం.
• 2021 లో దీన్ని 'పీఎం పోషణ్ (PM POSHAN)' గా పేరు మార్చారు.
• తమిళనాడు ఈ రంగంలో మార్గదర్శి రాష్ట్రం.
• ఇతర అంశాలు:
  1. ఐసీడీఎస్ ద్వారా అనుబంధ పోషకాహారం
  2. రక్తహీనత నివారణకు ఐరన్-ఫోలిక్ యాసిడ్ మాత్రలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పోషణ్' = పోషకాహారం. మార్చి 8 – పోషణ్ అభియాన్; ఆగస్టు 15 – మధ్యాహ్న భోజనం; సెప్టెంబర్ – పోషణ్ మాహ్.

ఆడపిల్లల సంఖ్య తగ్గిపోవడం (లింగ నిష్పత్తి క్షీణత) ఒక పెద్ద సామాజిక సమస్య. దీన్ని ఎదుర్కోవడానికి 2015 లో రెండు పథకాలు ప్రారంభమయ్యాయి.

• బేటీ బచావో బేటీ పఢావో (Beti Bachao Beti Padhao – BBBP):
  1. ప్రారంభం: 22 జనవరి 2015, పానిపట్ (హర్యానా) లో ప్రధాని మోదీ.
  2. లక్ష్యాలు: బాలల లింగ నిష్పత్తి (Child Sex Ratio) తగ్గడాన్ని ఆపడం, ఆడపిల్లల భద్రత, విద్యకు ప్రోత్సాహం.
  3. అమలు: మహిళా & శిశు అభివృద్ధి, ఆరోగ్య & కుటుంబ సంక్షేమం, విద్యా (మానవ వనరుల) శాఖల ఉమ్మడి కార్యక్రమం.
  4. నేపథ్యం: జనాభా లెక్కలు 2011 ప్రకారం 0–6 ఏళ్ల బాలల లింగ నిష్పత్తి 918 (ప్రతి 1000 మంది బాలురకు 918 బాలికలు).
• సుకన్య సమృద్ధి యోజన (Sukanya Samriddhi Yojana – SSY): ఆడపిల్లల కోసం చిన్న మొత్తాల పొదుపు పథకం.
• ప్రారంభం: 22 జనవరి 2015 (BBBP తో పాటు).
• ఖాతా: ఆడపిల్లకు 10 ఏళ్లు నిండకముందే తల్లిదండ్రులు/సంరక్షకులు పోస్టాఫీసు లేదా అధీకృత బ్యాంకులో తెరవాలి.
• కనీస డిపాజిట్ ₹250
• ఏడాదికి గరిష్ఠం ₹1.5 లక్షలు.
• డిపాజిట్ 15 ఏళ్లు చేయాలి
• ఖాతా తెరిచిన 21 ఏళ్లకు మెచ్యూరిటీ.
• వడ్డీ రేటును ప్రభుత్వం కాలానుగుణంగా ప్రకటిస్తుంది.

గర్భిణులు, బాలింతల ఆరోగ్యం, పోషణ, వేతన నష్టం కోసం కేంద్రం కొన్ని పథకాలు, చట్టాలు అమలు చేస్తోంది. అందులో ప్రధానమైనవి ఇవి.

• ప్రధాన మంత్రి మాతృ వందన యోజన (PMMVY): 2017 నుండి అమలు. గర్భిణులు, బాలింతలకు నగదు సహాయం.
• సాధారణ నియమం: మొదటి సజీవ శిశువు (first living child) కు ₹5,000 మూడు విడతల్లో.
• ఉద్దేశం: ప్రసవానికి ముందు, తర్వాత వేతన నష్టాన్ని కొంతవరకు భర్తీ చేసి, తగిన విశ్రాంతి, పోషకాహారం అందేలా చూడడం.
• ప్రస్తుతం ఇది 'మిషన్ శక్తి'లోని సామర్థ్య (Samarthya) ఉప-పథకంలో భాగం.
• జననీ సురక్షా యోజన (Janani Suraksha Yojana – JSY): 2005 లో జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ (NRHM) లో భాగంగా ప్రారంభం. ఆసుపత్రి ప్రసవాలను (Institutional Deliveries) ప్రోత్సహించడం లక్ష్యం.
• జననీ శిశు సురక్షా కార్యక్రమం (JSSK): 2011 నుండి. ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో ప్రసవం, చికిత్స, మందులు, రవాణా ఉచితం.
• ప్రసూతి ప్రయోజన చట్టం (Maternity Benefit Act), 1961: ఉద్యోగినులకు జీతంతో కూడిన ప్రసూతి సెలవు.
• 2017 సవరణ ద్వారా సెలవు 12 వారాల నుండి 26 వారాలకు పెరిగింది.

మహిళల భద్రత, సాధికారత (Empowerment) కోసం కేంద్రం చాలా పథకాలను కలిపి 'మిషన్ శక్తి' అనే గొడుగు పథకంగా మార్చింది. దీనికి సంబంధించిన పేర్లు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• మిషన్ శక్తి (Mission Shakti): మహిళా & శిశు అభివృద్ధి శాఖ అమలు చేసే సమగ్ర పథకం. రెండు ఉప-పథకాలు ఉంటాయి:
• సంబల్ (Sambal): భద్రత, రక్షణ – వన్ స్టాప్ సెంటర్ (సఖి), మహిళా హెల్ప్‌లైన్ 181, బేటీ బచావో బేటీ పఢావో, నారీ అదాలత్.
• సామర్థ్య (Samarthya): సాధికారత – ఉజ్వల, స్వాధార్ గృహ్, వర్కింగ్ ఉమెన్ హాస్టల్, పల్నా (క్రెచ్), పీఎంఎంవీవై.
• వన్ స్టాప్ సెంటర్ (సఖి): హింసకు గురైన మహిళలకు ఒకే చోట వైద్యం, పోలీసు సహాయం, న్యాయ సలహా, కౌన్సెలింగ్, తాత్కాలిక ఆశ్రయం. 2015 లో ప్రారంభమైంది.
• మహిళా శక్తి కేంద్ర (Mahila Shakti Kendra – MSK): 2017 లో ప్రారంభం. గ్రామీణ మహిళలకు నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఉపాధి, డిజిటల్ అక్షరాస్యత, ఆరోగ్యం, పోషణపై సమాచారం అందించే కేంద్రాలు. కళాశాల విద్యార్థి వాలంటీర్లు పాల్గొంటారు.
• ప్రధాన మంత్రి ఉజ్వల యోజన (PMUY): 1 మే 2016 న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బలియా (Ballia) లో ప్రారంభం.
• పెట్రోలియం & సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తుంది.
• పేద (BPL) కుటుంబాల్లోని మహిళల పేరుతో ఉచిత LPG కనెక్షన్. పొగ నుండి మహిళల ఆరోగ్య రక్షణ ఉద్దేశం.
• డ్వాక్రా (DWCRA):
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళలు, పిల్లల అభివృద్ధి కార్యక్రమం, 1982–83 లో ప్రారంభం
  2. స్వయం సహాయక సంఘాల (SHG) ఉద్యమానికి పునాది.

మహిళలపై హింస, వివక్ష, వేధింపులను అరికట్టడానికి భారతదేశంలో అనేక చట్టాలు ఉన్నాయి. వాటి పేర్లు, సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా అడిగే అంశాలు.

• సతీసహగమన (నివారణ) చట్టం 1987 (Commission of Sati Prevention Act): రాజస్థాన్ రూప్ కన్వర్ ఘటన తర్వాత వచ్చింది.
• వరకట్న నిషేధ చట్టం 1961 (Dowry Prohibition Act): వరకట్నం ఇవ్వడం, తీసుకోవడం నేరం.
• అనైతిక రవాణా (నివారణ) చట్టం 1956 (Immoral Traffic Prevention Act): మహిళల అక్రమ రవాణా నిరోధం.
• మహిళల అసభ్య చిత్రణ (నిషేధ) చట్టం 1986: మీడియా, ప్రకటనల్లో మహిళలను అసభ్యంగా చూపడం నిషేధం.
• గృహ హింస నుండి మహిళల రక్షణ చట్టం 2005 (Domestic Violence Act): 2006 అక్టోబర్ 26 నుండి అమలు. రక్షణ అధికారులు (Protection Officers) నియామకం.
• విశాఖ మార్గదర్శకాలు (Vishaka Guidelines) 1997: పని ప్రదేశంలో లైంగిక వేధింపులపై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు.
• పని ప్రదేశంలో లైంగిక వేధింపుల (నివారణ) చట్టం 2013 (POSH Act):
  1. విశాఖ మార్గదర్శకాల ఆధారంగా
  2. అంతర్గత ఫిర్యాదుల కమిటీ (Internal Committee) ఏర్పాటు తప్పనిసరి.
• క్రిమినల్ లా (సవరణ) చట్టం 2013: 2012 నిర్భయ ఘటన తర్వాత జస్టిస్ జె.ఎస్. వర్మ కమిటీ సిఫార్సులతో వచ్చింది.
• ముస్లిం మహిళల (వివాహ హక్కుల రక్షణ) చట్టం 2019: తక్షణ తలాక్ (Triple Talaq) నేరం.
• జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW):
  1. జాతీయ మహిళా కమిషన్ చట్టం 1990 ప్రకారం, జనవరి 1992 లో ఏర్పాటైంది
  2. చట్టబద్ధ సంస్థ.

బాలల హక్కులు, విద్య, భద్రత కోసం రాజ్యాంగం, చట్టాలు, ప్రత్యేక సంస్థలు ఉన్నాయి. మహిళా & శిశు సంక్షేమ పరీక్షా ప్రశ్నల్లో ఇవి కూడా వస్తాయి.

• రాజ్యాంగ ఆధారాలు:
  1. ఆర్టికల్ 21A: 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య (86వ సవరణ 2002)
  2. ఆర్టికల్ 24: 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టడం నిషేధం
  3. ఆర్టికల్ 45: ప్రారంభ బాల్య సంరక్షణ (ఆదేశిక సూత్రం)
• విద్యా హక్కు చట్టం 2009 (RTE Act): 1 ఏప్రిల్ 2010 నుండి అమలు.
• బాల్య వివాహాల నిషేధ చట్టం 2006 (Prohibition of Child Marriage Act): ఇంతకుముందున్న 1929 శారదా చట్టం స్థానంలో వచ్చింది.
• బాలల లైంగిక నేరాల నుండి రక్షణ చట్టం – పోక్సో (POCSO) 2012: 18 ఏళ్ల లోపు వారిపై లైంగిక నేరాలకు కఠిన శిక్షలు.
• బాల కార్మిక (నిషేధ & నియంత్రణ) చట్టం 1986: 2016 సవరణతో 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఏ పనిలోనైనా పెట్టడం నిషేధం.
• జువెనైల్ జస్టిస్ చట్టం 2015: చట్టంతో సంఘర్షణలో ఉన్న, సంరక్షణ అవసరమైన పిల్లల కోసం.
• జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ (NCPCR): బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ల చట్టం 2005 ప్రకారం 2007 లో ఏర్పాటు.
• చైల్డ్‌లైన్ 1098: ఆపదలో ఉన్న పిల్లల కోసం ఉచిత హెల్ప్‌లైన్ నంబర్.