ప్రాథమిక విధులు (Fundamental Duties)

హక్కులు ఉన్నట్టే ప్రతి పౌరుడికి దేశం పట్ల కొన్ని బాధ్యతలు కూడా ఉంటాయి. వాటినే ప్రాథమిక విధులు (Fundamental Duties) అంటారు. మొదటి రాజ్యాంగంలో ఇవి లేవు; 1976లో చేర్చారు.

• స్థానం: రాజ్యాంగం నాలుగో-ఎ భాగం (Part IVA), ఆర్టికల్ 51A. ఈ భాగంలో ఉన్నది ఈ ఒక్క ఆర్టికలే.

• చేర్చిన సవరణ: 42వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1976 – 10 విధులు.
• ఆ సమయంలో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ
• దేశంలో అంతర్గత అత్యవసర పరిస్థితి (1975–77) అమల్లో ఉంది.
• సిఫార్సు చేసింది: సర్దార్ స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ.
• 11వ విధి: 86వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002 – 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడం తల్లిదండ్రులు/సంరక్షకుల విధి (51A(k)).
• ప్రస్తుతం: మొత్తం 11 ప్రాథమిక విధులు – (a) నుండి (k) వరకు.
• ఎవరికి వర్తిస్తాయి: భారత పౌరులకు మాత్రమే – విదేశీయులకు కాదు. (కొన్ని ప్రాథమిక హక్కులు విదేశీయులకూ వర్తిస్తాయి.)
• న్యాయబద్ధత: ప్రాథమిక విధులు న్యాయబద్ధం కావు (Non-justiciable). వీటిని పాటించకపోతే నేరుగా శిక్ష ఉండదు. కానీ పార్లమెంటు చట్టం చేసి అమలు చేయించవచ్చు.
• స్వభావం: కొన్ని నైతిక విధులు (ఉదా: స్వాతంత్ర్యోద్యమ ఆదర్శాలను గౌరవించడం), కొన్ని పౌర విధులు (ఉదా: రాజ్యాంగాన్ని, జాతీయ జెండాను, జాతీయ గీతాన్ని గౌరవించడం).
• భారతీయ సంప్రదాయం: ఈ విధులు భారతీయ జీవన విధానంలో ఉన్న ధర్మ భావనను గుర్తుచేస్తాయి.

ప్రాథమిక విధులను రాజ్యాంగంలో చేర్చాలనే ఆలోచనకు మూలం సర్దార్ స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ. అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో రాజ్యాంగ సవరణలపై సూచనల కోసం కాంగ్రెస్ పార్టీ ఈ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.

• ఏర్పాటు: 1976లో, అంతర్గత అత్యవసర పరిస్థితి (1975–77) సమయంలో.
• అవసరం: అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో పౌరులకు ప్రాథమిక విధుల అవసరం ఉందని ప్రభుత్వం భావించింది.
• సిఫార్సు:
  1. రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక విధుల కోసం ప్రత్యేక అధ్యాయం ఉండాలని
  2. కమిటీ 8 ప్రాథమిక విధులను సూచించింది.
• ప్రభుత్వ నిర్ణయం: కమిటీ 8 సూచిస్తే, కేంద్ర ప్రభుత్వం 42వ సవరణ (1976) ద్వారా 10 విధులను చేర్చింది.
• ఆమోదించని సిఫార్సులు:
  1. ప్రాథమిక విధులు పాటించని వారికి జరిమానా లేదా శిక్ష విధించేలా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చనే సూచన.
  2. అలాంటి శిక్షల చట్టాలను ప్రాథమిక హక్కుల ఆధారంగా కోర్టుల్లో ప్రశ్నించరాదనే సూచన.
  3. పన్నులు చెల్లించడం (Duty to pay taxes) కూడా ప్రాథమిక విధిగా ఉండాలనే సూచన.
• 42వ సవరణ ఇతర విశేషాలు:
  1. ప్రవేశికలో ‘సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత’ పదాలు చేర్చడం
  2. ఆదేశిక సూత్రాలు 39(f), 39A, 43A, 48A చేర్చడం కూడా ఈ సవరణతోనే. అందుకే దీన్ని ‘మినీ రాజ్యాంగం’ అంటారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘కమిటీ 8 – ప్రభుత్వం 10 – ఇప్పుడు 11’. ఈ మూడు సంఖ్యలు తరచూ పరీక్షల్లో గందరగోళం కలిగిస్తాయి.

ఆర్టికల్ 51A ప్రకారం ప్రతి భారత పౌరుడు పాటించాల్సిన 11 విధులు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో ‘ఈ కిందివాటిలో ప్రాథమిక విధి కానిది ఏది?’ అనే ప్రశ్న చాలా తరచుగా వస్తుంది. అందుకే జాబితాను పదాలతో సహా గుర్తుంచుకోవాలి. ఈ నోట్‌లో మొదటి ఆరు విధులు.

• 51A(a):
  1. రాజ్యాంగాన్ని పాటించడం
  2. దాని ఆదర్శాలను, సంస్థలను, జాతీయ జెండాను, జాతీయ గీతాన్ని గౌరవించడం.
• గమనిక: జాతీయ గేయం (వందేమాతరం) ఈ జాబితాలో లేదు – జాతీయ జెండా, జాతీయ గీతం మాత్రమే ఉన్నాయి.
• 51A(b): జాతీయ స్వాతంత్ర్యోద్యమానికి స్ఫూర్తినిచ్చిన ఉన్నత ఆదర్శాలను గౌరవించి, పాటించడం.
• 51A(c): భారతదేశ సార్వభౌమత్వం, ఐక్యత, సమగ్రతను సమర్థించి, కాపాడటం.
• 51A(d):
  1. దేశాన్ని రక్షించడం
  2. పిలిచినప్పుడు జాతీయ సేవ చేయడం.
• 51A(e):
  1. మత, భాషా, ప్రాంతీయ, వర్గ భేదాలకు అతీతంగా ప్రజలందరిలో సామరస్యం, సోదర భావం పెంపొందించడం
  2. మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఆచారాలను వదిలేయడం.
• 51A(f): మన మిశ్రమ సంస్కృతి (Composite Culture) యొక్క గొప్ప వారసత్వాన్ని విలువైనదిగా భావించి, కాపాడటం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి ఆరు విధులు ‘దేశం’ చుట్టూ తిరుగుతాయి: రాజ్యాంగం (a) → స్వాతంత్ర్యోద్యమం (b) → ఐక్యత (c) → రక్షణ (d) → సోదర భావం, మహిళల గౌరవం (e) → సంస్కృతి (f).

ఆర్టికల్ 51A లోని చివరి ఐదు విధులు పర్యావరణం, శాస్త్రీయ దృక్పథం, ప్రభుత్వ ఆస్తి, శ్రేష్ఠత, పిల్లల విద్యకు సంబంధించినవి. వీటిలో (k) మాత్రమే 2002లో చేరింది; మిగతావి 1976 నుండి ఉన్నాయి.

• 51A(g):
  1. అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులతో సహా సహజ పర్యావరణాన్ని కాపాడి, మెరుగుపరచడం
  2. జీవుల పట్ల కరుణ చూపడం.
• సంబంధిత ఆదేశిక సూత్రం: ఆర్టికల్ 48A (ప్రభుత్వానికి). 51A(g) పౌరుడికి.
• 51A(h): శాస్త్రీయ దృక్పథం (Scientific Temper), మానవతావాదం (Humanism), జిజ్ఞాస, సంస్కరణ స్ఫూర్తిని పెంపొందించుకోవడం.
• 51A(i):
  1. ప్రభుత్వ ఆస్తిని (Public Property) కాపాడటం
  2. హింసను విడనాడటం.
• 51A(j): దేశం ఉన్నత శిఖరాలను అందుకునేలా వ్యక్తిగత, సామూహిక కార్యకలాపాల అన్ని రంగాల్లో శ్రేష్ఠత (Excellence) కోసం కృషి చేయడం.
• 51A(k): తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులు తమ 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడం.
• 86వ సవరణ, 2002 ద్వారా చేర్చారు.
• ఈ విధి తల్లిదండ్రులు/సంరక్షకులకు మాత్రమే – అందరు పౌరులకు కాదు.
• జాబితాలో లేనివి (తరచూ అడిగేవి):
  1. ఓటు వేయడం (Duty to vote).
  2. పన్నులు చెల్లించడం (Duty to pay taxes).
  3. కుటుంబ నియంత్రణ (Family Planning).
  4. జాతీయ గేయాన్ని గౌరవించడం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా

1. పర్యావరణం → (h) సైన్స్ → (i) ప్రభుత్వ ఆస్తి → (j) శ్రేష్ఠత → (k) పిల్లల చదువు. ‘ప-సై-ఆ-శ్రే-చ’ అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002) ఒకే సమయంలో మూడు భాగాల్లో మార్పులు చేసింది – ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధులు. పిల్లల విద్యను హక్కుగా, ప్రభుత్వ బాధ్యతగా, తల్లిదండ్రుల విధిగా మార్చడం దీని ప్రత్యేకత.

• ఆమోదం: 2002లో, అటల్ బిహారీ వాజపేయి నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వ కాలంలో.
• మూడు మార్పులు:
  1. ఆర్టికల్ 21A (Part III): 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య – ప్రాథమిక హక్కు.
  2. ఆర్టికల్ 45 (Part IV): 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య – ఆదేశిక సూత్రంగా మార్పు.
  3. ఆర్టికల్ 51A(k) (Part IVA): 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడం తల్లిదండ్రులు/సంరక్షకుల విధి.
• నేపథ్యం: ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (1993) లో సుప్రీంకోర్టు 14 ఏళ్ల వరకు విద్య ఆర్టికల్ 21 నుండి వచ్చే హక్కు అని చెప్పింది. దాన్ని రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా రాయడానికి ఈ సవరణ వచ్చింది.
• విద్యా హక్కు చట్టం (RTE Act), 2009: ఆర్టికల్ 21A అమలుకు పార్లమెంటు చేసిన చట్టం.
• 1 ఏప్రిల్ 2010 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• ప్రైవేటు అన్‌ఎయిడెడ్ పాఠశాలల్లో ప్రవేశ స్థాయిలో 25% సీట్లు బలహీన, వెనుకబడిన వర్గాల పిల్లలకు.
• పిల్లల నుండి క్యాపిటేషన్ ఫీజు, ప్రవేశ పరీక్ష (Screening) నిషేధం.
• ఒకే లక్ష్యం, మూడు బాధ్యతలు: పిల్లలకు హక్కు (21A), ప్రభుత్వానికి బాధ్యత (45), తల్లిదండ్రులకు విధి (51A(k)).

ప్రాథమిక విధులు కోర్టుల ద్వారా నేరుగా అమలు చేయించలేనివే. కానీ వీటిలో చాలా విధులకు ఇప్పటికే ప్రత్యేక చట్టాలు ఉన్నాయి. ఆ చట్టాలను ఉల్లంఘిస్తే శిక్ష పడుతుంది.

• జాతీయ గౌరవానికి అవమాన నిరోధక చట్టం (Prevention of Insults to National Honour Act), 1971: జాతీయ జెండా, రాజ్యాంగం, జాతీయ గీతాన్ని అవమానించడం నేరం – 51A(a).
• పౌర హక్కుల పరిరక్షణ చట్టం (Protection of Civil Rights Act), 1955: కులం, మతం ఆధారంగా అస్పృశ్యత పాటించడం నేరం – 51A(e).
• భారత శిక్షా స్మృతి నిబంధనలు: వర్గాల మధ్య శత్రుత్వం పెంచడం, జాతీయ సమగ్రతకు భంగం కలిగించే ప్రకటనలు శిక్షార్హం (ఇప్పుడు భారతీయ న్యాయ సంహిత, 2023 లో).
• ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం (RPA), 1951: మతం పేరుతో ఓట్లు అడగడం, వర్గాల మధ్య శత్రుత్వం పెంచడం అవినీతి చర్య (Corrupt Practice) – ఎన్నికైనా అనర్హత.
• పర్యావరణ చట్టాలు: వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972, అటవీ సంరక్షణ చట్టం 1980 – 51A(g).
• చట్టవిరుద్ధ కార్యకలాపాల నిరోధక చట్టం (UAPA), 1967: దేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రతకు ముప్పుగా ఉన్న సంస్థలను నిషేధించవచ్చు – 51A(c).
• జస్టిస్ జె.ఎస్. వర్మ కమిటీ (1999): ‘పౌరుల ప్రాథమిక విధుల’ అమలుపై ఏర్పాటైన కమిటీ. కొన్ని విధుల అమలుకు ఇప్పటికే ఉన్న చట్టపరమైన నిబంధనలను గుర్తించింది.
• కోర్టుల వైఖరి: ఒక చట్టం రాజ్యాంగబద్ధతను పరిశీలించేటప్పుడు, అది ఏదైనా ప్రాథమిక విధిని అమలు చేస్తుంటే, ఆ చట్టాన్ని ‘సహేతుకమైనది (Reasonable)’ గా కోర్టు పరిగణించవచ్చు.

ప్రాథమిక విధులు పౌరుల్లో దేశభక్తి, బాధ్యతాభావం పెంచడానికి ఉద్దేశించినవి. అయితే వీటి జాబితా, భాష, స్థానంపై కొన్ని విమర్శలు కూడా ఉన్నాయి. మెయిన్స్ రాసే Group 1/2 అభ్యర్థులకు ఇవి ముఖ్యం.

• ప్రాముఖ్యం (Significance):
  1. హక్కులు అనుభవించేటప్పుడు దేశం, సమాజం పట్ల బాధ్యతలను గుర్తుచేస్తాయి.
  2. దేశ వ్యతిరేక, సమాజ వ్యతిరేక చర్యలు (జెండా దహనం, ప్రభుత్వ ఆస్తి ధ్వంసం) పట్ల హెచ్చరికగా పనిచేస్తాయి.
  3. పౌరుల్లో క్రమశిక్షణ, నిబద్ధత పెంచుతాయి.
  4. కోర్టులు చట్టాల సహేతుకతను పరిశీలించడంలో సహాయపడతాయి.
• విమర్శలు (Criticism):
  1. సమగ్రంగా లేవు: ఓటు వేయడం, పన్నులు చెల్లించడం, కుటుంబ నియంత్రణ వంటి ముఖ్య విధులు జాబితాలో లేవు. స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సూచించిన పన్నుల విధినీ చేర్చలేదు.
  2. అస్పష్టమైన భాష: ‘ఉన్నత ఆదర్శాలు’, ‘మిశ్రమ సంస్కృతి’, ‘శ్రేష్ఠత’ వంటి పదాలను సామాన్యుడు సులభంగా అర్థం చేసుకోలేడు; వేర్వేరు అర్థాలు చెప్పవచ్చు.
  3. న్యాయబద్ధం కావు: పాటించకపోతే నేరుగా శిక్ష లేనందువల్ల ఇవి కేవలం నైతిక సూత్రాలుగా మిగిలాయని విమర్శ.
  4. స్థానం: నాలుగో భాగం చివర Part IVA గా చేర్చడం వల్ల వాటి విలువ తగ్గింది; ప్రాథమిక హక్కులకు సమాన స్థాయిలో Part III తర్వాత ఉండాలని విమర్శకుల అభిప్రాయం.
  5. అనవసరం: చాలా విధులు (దేశాన్ని గౌరవించడం వంటివి) సహజంగానే పౌరులు పాటిస్తారు కాబట్టి రాజ్యాంగంలో రాయాల్సిన అవసరం లేదనే వాదన.
• ప్రాథమిక హక్కులతో పోలిక:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు కొన్ని విదేశీయులకూ వర్తిస్తాయి, న్యాయబద్ధం
  2. ప్రాథమిక విధులు పౌరులకు మాత్రమే, న్యాయబద్ధం కావు.