ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission)

కేంద్రం ఎక్కువ పన్నులు వసూలు చేస్తుంది, కానీ విద్య, ఆరోగ్యం, పోలీస్ వంటి ఎక్కువ ఖర్చులు రాష్ట్రాలే భరిస్తాయి. ఈ అసమతుల్యతను సరిదిద్దడానికి కేంద్రం వసూలు చేసిన పన్నుల్లో రాష్ట్రాలకు ఎంత వాటా ఇవ్వాలో సిఫారసు చేసే సంస్థే ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission).

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 280 – ఇది రాజ్యాంగ సంస్థ (Constitutional Body).
• స్వభావం: పాక్షిక న్యాయ సంస్థ (Quasi-judicial Body).
• ఏర్పాటు చేసేది: రాష్ట్రపతి (President).
• ఎప్పుడు?: ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి, లేదా రాష్ట్రపతి అవసరమని భావిస్తే అంతకంటే ముందే.
• మొదటి ఆర్థిక సంఘం:
  1. 1951లో ఏర్పడింది
  2. ఛైర్మన్ కె.సి. నియోగి (K.C. Neogy).
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 280 – ఆర్థిక సంఘం ఏర్పాటు, విధులు.
  2. ఆర్టికల్ 281 – ఆర్థిక సంఘం సిఫారసులు, వాటిపై తీసుకున్న చర్యల వివరణాత్మక మెమోరాండం పార్లమెంటు ముందు.
  3. ఆర్టికల్ 270 – కేంద్ర పన్నుల పంపిణీ (Distribution of taxes).
  4. ఆర్టికల్ 275 – రాష్ట్రాలకు సహాయ గ్రాంట్లు (Grants-in-aid).
• స్థానం: భాగం XII (Part XII) – ఆర్థిక వ్యవహారాలు (Finance, Property, Contracts and Suits).
• ప్రాముఖ్యత: భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో (Fiscal Federalism) దీనిని 'సమతుల్య చక్రం (Balancing Wheel)' అంటారు.

రాజ్యాంగం ఆర్థిక సంఘంలో ఎంతమంది ఉండాలో చెప్పింది, కానీ వారి అర్హతలు నిర్ణయించే పనిని పార్లమెంటుకు వదిలేసింది. ఆ మేరకు పార్లమెంటు 1951లో ప్రత్యేక చట్టం చేసింది.

• నిర్మాణం: ఒక ఛైర్మన్ (Chairman) + నలుగురు సభ్యులు = మొత్తం 5 మంది.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• పదవీకాలం: రాష్ట్రపతి తన ఉత్తర్వులో నిర్ణయించినంత కాలం.
• పునర్నియామకం: మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు (Eligible for Re-appointment).
• చట్టం: ఆర్థిక సంఘం (ఇతర నిబంధనలు) చట్టం, 1951 (Finance Commission (Miscellaneous Provisions) Act, 1951).
• ఛైర్మన్ అర్హత: ప్రజా వ్యవహారాల్లో (Public Affairs) అనుభవం ఉన్న వ్యక్తి.
• నలుగురు సభ్యుల అర్హతలు – ఈ కింది వారిలో నుండి ఎంపిక:
• హైకోర్టు న్యాయమూర్తి లేదా ఆ పదవికి అర్హత ఉన్నవారు.
• ప్రభుత్వ ఆర్థిక వ్యవహారాలు, ఖాతాల (Finance and Accounts of Government) పై ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం ఉన్నవారు.
• ఆర్థిక వ్యవహారాలు, పరిపాలనలో విస్తృత అనుభవం ఉన్నవారు.
• అర్థశాస్త్రం (Economics) లో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం ఉన్నవారు.
• అనర్హత: మానసిక స్థితి సరిగా లేనివారు, దివాలా తీసినవారు, నైతిక నేరం (Moral Turpitude) లో శిక్ష పడినవారు, కమిషన్ పనిని ప్రభావితం చేసే ఆర్థిక ఆసక్తి ఉన్నవారు.
• అధికారాలు: విచారణ సమయంలో సివిల్ కోర్టు (Civil Court) అధికారాలు – సాక్షులను పిలవడం, పత్రాలు కోరడం వంటివి.
• ఖర్చులు, జీతాలు: కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయిస్తుంది.

ఆర్థిక సంఘం రెండు ప్రధాన ప్రశ్నలకు సమాధానం చెబుతుంది: కేంద్ర పన్నుల్లో రాష్ట్రాలకు మొత్తం ఎంత వాటా ఇవ్వాలి? ఆ వాటాను రాష్ట్రాల మధ్య ఎలా పంచాలి? వీటినే నిలువు (Vertical), అడ్డు (Horizontal) పంపిణీ అంటారు.

• ఆర్టికల్ 280(3) ప్రకారం విధులు – రాష్ట్రపతికి సిఫారసులు చేస్తుంది:
• కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకోవలసిన పన్నుల నికర ఆదాయం (Net Proceeds) పంపిణీ, రాష్ట్రాల మధ్య వాటి కేటాయింపు.
• భారత సంఘటిత నిధి నుండి రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే సహాయ గ్రాంట్ల (Grants-in-aid) సూత్రాలు (ఆర్టికల్ 275).
• రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలకు వనరులు పెంచడానికి రాష్ట్ర సంఘటిత నిధిని పెంచే చర్యలు.
• మంచి ఆర్థిక నిర్వహణ కోసం రాష్ట్రపతి పంపే ఇతర విషయాలు.
• 73వ, 74వ సవరణలు (1992): పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలకు సంబంధించిన మూడో విధిని చేర్చాయి.
• నిలువు పంపిణీ (Vertical Devolution): విభజించదగిన పన్నుల పూల్ (Divisible Pool) లో రాష్ట్రాలకు మొత్తం శాతం. ఉదా: 14వ సంఘం – 42%, 15వ సంఘం – 41%.
• అడ్డు పంపిణీ (Horizontal Devolution): ఆ వాటాను జనాభా, విస్తీర్ణం, ఆదాయ అంతరం వంటి సూత్రాలతో రాష్ట్రాల మధ్య పంచడం.
• విభజించదగిన పూల్‌లో రానివి: సెస్సులు (Cess), సర్‌చార్జీలు (Surcharge) – ఇవి కేంద్రానికే మిగులుతాయి. అందుకే రాష్ట్రాలు వీటిపై అభ్యంతరం చెబుతాయి.
• సిఫారసుల స్వభావం: సలహా మాత్రమే (Advisory) – ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండవు. కానీ ఆచరణలో సాధారణంగా ఆమోదిస్తారు.
• నివేదిక:
  1. రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తుంది
  2. తీసుకున్న చర్యల వివరణతో పార్లమెంటు రెండు సభల ముందు ఉంచుతారు (ఆర్టికల్ 281).

1951 నుండి ఇప్పటివరకు 16 ఆర్థిక సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. 'ఎన్నో ఆర్థిక సంఘానికి ఛైర్మన్ ఎవరు?' అనే ప్రశ్న APPSC, TGPSC, SSC పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది. తెలుగు ప్రాంతానికి చెందిన వారు కూడా ఈ పదవిలో ఉన్నారు.

• 1వ – కె.సి. నియోగి (K.C. Neogy), 1951లో ఏర్పాటు.
• 2వ – కె. సంతానం (K. Santhanam).
• 3వ – ఎ.కె. చందా (A.K. Chanda).
• 4వ – పి.వి. రాజమన్నార్ (P.V. Rajamannar).
• 5వ – మహావీర్ త్యాగి (Mahavir Tyagi).
• 6వ – కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి (K. Brahmananda Reddy) – ఆంధ్రప్రదేశ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి.
• 7వ – జె.ఎం. షెలాత్ (J.M. Shelat).
• 8వ – వై.బి. చవాన్ (Y.B. Chavan).
• 9వ – ఎన్.కె.పి. సాల్వే (N.K.P. Salve).
• 10వ – కె.సి. పంత్ (K.C. Pant).
• 11వ – ఎ.ఎం. ఖుస్రో (A.M. Khusro).
• 12వ – సి. రంగరాజన్ (C. Rangarajan).
• 13వ – విజయ్ కేల్కర్ (Vijay Kelkar).
• 14వ – వై.వి. రెడ్డి (Y.V. Reddy) – RBI మాజీ గవర్నర్
• కాలం 2015–2020
• రాష్ట్రాల వాటా 42%.
• 15వ – ఎన్.కె. సింగ్ (N.K. Singh) – కాలం 2020–21 నుండి 2025–26 వరకు
• రాష్ట్రాల వాటా 41%.
• 16వ – అరవింద్ పనగారియా (Arvind Panagariya) – 31 డిసెంబర్ 2023న ఏర్పాటు
• కాలం 2026–27 నుండి 2030–31 వరకు.

15వ ఆర్థిక సంఘం నవంబర్ 2017లో ఏర్పడింది. దీనికి ఛైర్మన్ ఎన్.కె. సింగ్. జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారడం, కోవిడ్ వంటి పరిస్థితుల వల్ల ఇది రెండు నివేదికలు ఇచ్చింది.

• రెండు నివేదికలు:
  1. మొదటి నివేదిక – 2020–21 సంవత్సరానికి మాత్రమే.
  2. తుది నివేదిక – 2021–22 నుండి 2025–26 వరకు (5 సంవత్సరాలు).
• నిలువు పంపిణీ: విభజించదగిన పూల్‌లో రాష్ట్రాలకు 41%.
• 14వ సంఘం ఇచ్చిన 42% కంటే 1% తక్కువ – జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా మారినందున ఆ వాటాను కేంద్రమే భరిస్తుంది.
• అడ్డు పంపిణీ సూత్రాలు (Criteria & Weights):
  1. ఆదాయ అంతరం (Income Distance) – 45%
  2. జనాభా, 2011 జనగణన (Population) – 15%
  3. విస్తీర్ణం (Area) – 15%
  4. అడవులు & పర్యావరణం (Forest and Ecology) – 10%
  5. జనాభా నియంత్రణ పనితీరు (Demographic Performance) – 12.5%
  6. పన్ను వసూలు కృషి (Tax and Fiscal Efforts) – 2.5%
• 2011 జనాభా వివాదం: 1971 బదులు 2011 జనాభా వాడటంతో జనాభా నియంత్రించిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలు నష్టపోతాయని ఆందోళన చెందాయి. అందుకే 'జనాభా నియంత్రణ పనితీరు' అనే కొత్త సూత్రం చేర్చారు.
• గ్రాంట్లు: రెవెన్యూ లోటు గ్రాంట్లు (Revenue Deficit Grants), స్థానిక సంస్థల గ్రాంట్లు, విపత్తు నిర్వహణ గ్రాంట్లు, రంగాల వారీ గ్రాంట్లు (Sector-specific).

15వ ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల కాలం 2025–26తో ముగుస్తుంది. కాబట్టి 2026–27 నుండి వచ్చే 5 సంవత్సరాల కోసం కేంద్రం 16వ ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ప్రస్తుత పరీక్షల్లో దీనిపై ప్రశ్నలు ఎక్కువగా వస్తున్నాయి.

• ఏర్పాటు: 31 డిసెంబర్ 2023 – ఆర్టికల్ 280(1) కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు.
• ఛైర్మన్: డా. అరవింద్ పనగారియా (Arvind Panagariya).
• ఆయన NITI ఆయోగ్ తొలి ఉపాధ్యక్షుడు (Vice-Chairman) – 2015 నుండి 2017 వరకు.
• కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆర్థికశాస్త్ర ప్రొఫెసర్.
• సిఫారసుల కాలం: 1 ఏప్రిల్ 2026 నుండి 31 మార్చి 2031 వరకు (2026–27 నుండి 2030–31).
• విధివిధానాలు (Terms of Reference):
  1. కేంద్ర పన్నుల్లో రాష్ట్రాల వాటా, రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ.
  2. ఆర్టికల్ 275 కింద సహాయ గ్రాంట్ల సూత్రాలు.
  3. పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీల వనరులు పెంచడానికి చర్యలు.
  4. విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005 కింద ఏర్పడిన నిధులకు (Disaster Management funds) ఆర్థిక సహాయం విధానాలను సమీక్షించడం.
• గమనిక: 16వ సంఘం నివేదిక సమర్పణ, అందులోని శాతాలు ప్రభుత్వ అధికారిక ప్రకటనల నుండి తాజాగా చూసుకోవాలి.
• ఆర్థిక సంఘం vs NITI ఆయోగ్:
  1. ఆర్థిక సంఘం – రాజ్యాంగ సంస్థ (ఆర్టికల్ 280), తాత్కాలికం (ప్రతి 5 ఏళ్లు).
  2. NITI ఆయోగ్ – కేంద్ర కేబినెట్ తీర్మానంతో (1 జనవరి 2015) ఏర్పడిన శాశ్వత సంస్థ; రాజ్యాంగ లేదా చట్టబద్ధ సంస్థ కాదు.
  3. ప్రణాళికా సంఘం రద్దు తర్వాత, రాష్ట్రాలకు నిధుల పంపిణీలో ఆర్థిక సంఘం పాత్ర మరింత పెరిగింది.

పన్నుల వాటా తర్వాత కూడా కొన్ని రాష్ట్రాలకు ఖర్చులకు సరిపడా ఆదాయం ఉండదు. అలాంటి రాష్ట్రాలకు కేంద్రం గ్రాంట్ల రూపంలో అదనపు సహాయం ఇస్తుంది. ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ద్వారా ఇచ్చే గ్రాంట్లు, ఇతర గ్రాంట్ల మధ్య తేడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 275 – చట్టబద్ధ గ్రాంట్లు (Statutory Grants):
  1. సహాయం అవసరమైన రాష్ట్రాలకు ప్రతి సంవత్సరం భారత సంఘటిత నిధి నుండి పార్లమెంటు ఇచ్చే గ్రాంట్లు.
  2. ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా ఇస్తారు.
  3. SC, ST సంక్షేమం, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలన మెరుగుదలకు ప్రత్యేక గ్రాంట్లు కూడా ఇందులో భాగం.
• ఆర్టికల్ 282 – విచక్షణ గ్రాంట్లు (Discretionary Grants):
  1. ఏ ప్రజా ప్రయోజనం (Public Purpose) కోసమైనా కేంద్రం, రాష్ట్రాలు గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు.
  2. ఆర్థిక సంఘం సిఫారసు అవసరం లేదు. ప్రణాళికా సంఘం కాలంలో ఎక్కువ నిధులు ఈ మార్గంలోనే వెళ్లేవి.
• 80వ రాజ్యాంగ సవరణ (2000):
  1. 10వ ఆర్థిక సంఘం (కె.సి. పంత్) సూచించిన 'ప్రత్యామ్నాయ పంపిణీ పథకం (Alternative Scheme of Devolution)' ను అమలు చేసింది.
  2. అంతకుముందు ఆదాయపు పన్ను, కొన్ని ఎక్సైజ్ సుంకాలు మాత్రమే రాష్ట్రాలతో పంచుకునేవారు.
  3. ఈ సవరణ తర్వాత కేంద్ర పన్నులన్నీ (కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప) ఒకే విభజించదగిన పూల్‌లో చేరాయి.
• 101వ సవరణ (2016) – GST: వస్తు సేవల పన్ను (GST) వచ్చిన తర్వాత కేంద్ర GST (CGST) కూడా విభజించదగిన పూల్‌లో భాగమైంది. GST మండలి – ఆర్టికల్ 279A.
• రెవెన్యూ లోటు గ్రాంట్ (Revenue Deficit Grant): పన్నుల వాటా వచ్చిన తర్వాత కూడా రెవెన్యూ లోటు ఉన్న రాష్ట్రాలకు ఇస్తారు. 2014 విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్ ఈ గ్రాంట్ పొందిన రాష్ట్రాల్లో ఒకటి.

కేంద్రం నుండి రాష్ట్రాలకు నిధులు పంచడానికి ఆర్థిక సంఘం ఉన్నట్లే, రాష్ట్రం నుండి గ్రామ పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలకు నిధులు పంచడానికి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (State Finance Commission – SFC) ఉంటుంది. ఇది 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా వచ్చింది.

• రాజ్యాంగ ఆధారం:
  1. ఆర్టికల్ 243I – పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితి సమీక్ష (73వ సవరణ, 1992).
  2. ఆర్టికల్ 243Y – మున్సిపాలిటీల ఆర్థిక స్థితి సమీక్ష (74వ సవరణ, 1992).
• ఏర్పాటు చేసేది: రాష్ట్ర గవర్నర్ (Governor).
• ఎప్పుడు?: ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి.
• నిర్మాణం, అర్హతలు: రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది.
• విధులు – గవర్నర్‌కు సిఫారసులు:
• రాష్ట్రం వసూలు చేసే పన్నులు, సుంకాలు, టోల్‌లు, ఫీజుల నికర ఆదాయాన్ని రాష్ట్రం, స్థానిక సంస్థల మధ్య పంచడం.
• స్థానిక సంస్థలు సొంతంగా వసూలు చేసుకోగల పన్నులు, ఫీజులు నిర్ణయించడం.
• రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి నుండి స్థానిక సంస్థలకు సహాయ గ్రాంట్లు.
• స్థానిక సంస్థల ఆర్థిక స్థితి మెరుగుపరచే చర్యలు.
• నివేదిక:
  1. గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తుంది
  2. గవర్నర్ తీసుకున్న చర్యల వివరణతో రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
• కేంద్ర ఆర్థిక సంఘంతో సంబంధం: రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగానే కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం స్థానిక సంస్థలకు నిధుల కోసం సూచనలు చేస్తుంది (ఆర్టికల్ 280(3)(bb), (c)).
• ఆర్థిక సంఘం vs రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం:
  1. కేంద్ర – రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు, ఆర్టికల్ 280, కేంద్రం → రాష్ట్రాలు.
  2. రాష్ట్ర – గవర్నర్ ఏర్పాటు, ఆర్టికల్ 243I/243Y, రాష్ట్రం → పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలు.