కాగ్ – CAG (Comptroller & Auditor General)

ప్రజల పన్నుల డబ్బును ప్రభుత్వం సరిగా, చట్టం ప్రకారం ఖర్చు చేసిందా లేదా అని తనిఖీ చేసే అత్యున్నత అధికారి కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (Comptroller and Auditor General – CAG). దీనిని తెలుగులో 'కాగ్' లేదా 'భారత కంప్ట్రోలర్ & ఆడిటర్ జనరల్' అంటారు.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 148 – స్వతంత్ర CAG పదవి.
• రాజ్యాంగ భాగం: భాగం V (Part V) – కేంద్ర ప్రభుత్వం (The Union), అధ్యాయం V.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 148 – నియామకం, ప్రమాణం, సేవా నిబంధనలు.
  2. ఆర్టికల్ 149 – విధులు, అధికారాలు.
  3. ఆర్టికల్ 150 – కేంద్ర, రాష్ట్ర ఖాతాల రూపం (Form of Accounts).
  4. ఆర్టికల్ 151 – ఆడిట్ నివేదికలు (Audit Reports).
• ఎవరికి అధిపతి?: భారత ఆడిట్ & అకౌంట్స్ విభాగం (Indian Audit and Accounts Department – IA&AD) కు అధిపతి.
• పరిధి: కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండింటి ఖాతాలను ఆడిట్ చేస్తారు – రాష్ట్రాలకు వేరే CAG ఉండరు.
• ప్రశంసలు:
  1. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్: CAG భారత రాజ్యాంగం కింద 'అత్యంత ముఖ్యమైన అధికారి (Most Important Officer)' అన్నారు.
  2. ప్రజల సొమ్ముకు కాపలాదారు (Guardian of the Public Purse) అని పిలుస్తారు.
  3. రాజ్యాంగంలో ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడే స్తంభాల్లో ఒకటి – సుప్రీంకోర్టు, ఎన్నికల సంఘం, UPSC, CAG.
• చరిత్ర: బ్రిటిష్ కాలంలో 1860లో సర్ ఎడ్వర్డ్ డ్రమ్మండ్ (Sir Edward Drummond) భారత తొలి ఆడిటర్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. రాజ్యాంగం దానికి రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది.

CAG ప్రభుత్వ ఖర్చులనే తప్పుపడతారు కాబట్టి, ఆయన ప్రభుత్వానికి భయపడకుండా ఉండాలి. అందుకే నియామకం, తొలగింపు, జీతం వంటి విషయాల్లో రాజ్యాంగం బలమైన రక్షణలు ఇచ్చింది.

• నియామకం: రాష్ట్రపతి (President) తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ (Warrant under his hand and seal) ద్వారా నియమిస్తారు.
• ప్రమాణం: రాష్ట్రపతి లేదా ఆయన నియమించిన వ్యక్తి ముందు ప్రమాణం చేస్తారు (మూడో షెడ్యూల్).
• ప్రమాణంలో – రాజ్యాంగం, చట్టాలను సమర్థించడం, భారత సార్వభౌమత్వం, సమగ్రతను కాపాడటం ఉంటాయి.
• పదవీకాలం: 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 సంవత్సరాల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• ఆధారం: CAG (విధులు, అధికారాలు, సేవా నిబంధనలు) చట్టం, 1971 (CAG's (Duties, Powers and Conditions of Service) Act, 1971).
• రాజీనామా: రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
• తొలగింపు:
  1. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే.
  2. కారణాలు: నిరూపించబడిన దుష్ప్రవర్తన (Proved Misbehaviour) లేదా అసమర్థత (Incapacity).
  3. పార్లమెంటు రెండు సభలు ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించిన తర్వాత రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
  4. రాష్ట్రపతి ఇష్టానుసారం (Pleasure) తొలగించలేరు.
• జీతం: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జీతానికి సమానం. పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది.
• జీతభత్యాలు భారం: CAG జీతం, ఆయన కార్యాలయ ఖర్చులు భారత సంఘటిత నిధిపై భారం (Charged) – పార్లమెంటు ఓటింగ్ అవసరం లేదు.
• సేవా నిబంధనలు: నియామకం తర్వాత నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు (ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి తప్ప).
• పదవీ విరమణ తర్వాత: కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో మరే పదవికీ అర్హులు కారు (ఆర్టికల్ 148(4)).

ఆర్టికల్ 149 ప్రకారం CAG విధులను పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. ఆ మేరకు పార్లమెంటు 1971లో చట్టం చేసింది. దీని ప్రకారం CAG ఏ ఏ ఖాతాలను ఆడిట్ చేస్తారో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఆడిట్ చేసే నిధులు:
  1. భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India), ప్రతి రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి, శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల సంఘటిత నిధి నుండి జరిగే అన్ని ఖర్చులు.
  2. భారత ఆకస్మిక నిధి (Contingency Fund), ప్రభుత్వ ఖాతా (Public Account) – కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండింటివి.
• ఇంకా ఏవి ఆడిట్ చేస్తారు?:
  1. కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖల వాణిజ్య, తయారీ, లాభనష్టాల ఖాతాలు, బ్యాలెన్స్ షీట్లు.
  2. ప్రభుత్వ కంపెనీలు (Government Companies), కొన్ని ప్రభుత్వ సంస్థలు (Public Corporations) – సంబంధిత చట్టాలు అనుమతించిన మేరకు.
  3. కేంద్రం లేదా రాష్ట్ర నిధులతో ఎక్కువగా నడిచే సంస్థలు (Substantially financed bodies).
  4. రాష్ట్రపతి లేదా గవర్నర్ కోరిన ఇతర సంస్థలు (ఉదా: స్థానిక సంస్థలు).
• పన్నులు, సుంకాల వసూళ్లు: కేంద్రం, రాష్ట్రాల రాబడుల (Receipts) ఆడిట్.
• సర్టిఫికేట్: ఏ పన్ను లేదా సుంకం నికర ఆదాయాన్ని (Net Proceeds) నిర్ణయించి సర్టిఫై చేస్తారు – ఆ సర్టిఫికేట్ తుది నిర్ణయం (Final).
• స్థానిక సంస్థలు: పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీల ఆడిట్‌కు సాంకేతిక మార్గదర్శనం, పర్యవేక్షణ (Technical Guidance and Supervision) ఇస్తారు.
• 1976 మార్పు – ఖాతాల నుండి ఆడిట్ వేరు: 1976లో కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాల నిర్వహణ (Accounts) బాధ్యత నుండి CAGను విడదీశారు. ఇప్పుడు కేంద్ర ఖాతాలు ఆయా శాఖలే నిర్వహిస్తాయి (Departmentalisation of Accounts). కానీ రాష్ట్ర ఖాతాల నిర్వహణ ఇంకా CAG పరిధిలోనే ఉంది.
• ఆర్టికల్ 150: కేంద్ర, రాష్ట్ర ఖాతాలు ఏ రూపంలో ఉండాలో CAG సలహాతో రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు.

CAG ఆడిట్ చేసిన తర్వాత ఆ ఫలితాలు ప్రజాప్రతినిధులకు చేరాలి. ఆర్టికల్ 151 ఈ నివేదికలు ఎవరికి వెళ్లాలో చెబుతుంది. తర్వాత పార్లమెంటు కమిటీ అయిన ప్రజాపద్దుల సంఘం (Public Accounts Committee – PAC) వాటిని లోతుగా పరిశీలిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 151:
  1. కేంద్ర ఖాతాలపై నివేదికలు – రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు; రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు రెండు సభల ముందు ఉంచుతారు.
  2. రాష్ట్ర ఖాతాలపై నివేదికలు – గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తారు; గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
• రాష్ట్రపతికి CAG ఇచ్చే మూడు ఆడిట్ నివేదికలు:
  1. విభజన ఖాతాలపై ఆడిట్ నివేదిక (Audit Report on Appropriation Accounts).
  2. ఆర్థిక ఖాతాలపై ఆడిట్ నివేదిక (Audit Report on Finance Accounts).
  3. ప్రభుత్వ సంస్థలపై ఆడిట్ నివేదిక (Audit Report on Public Undertakings).
• ప్రజాపద్దుల సంఘం (PAC):
  1. CAG నివేదికలను PAC పరిశీలించి, తన అభిప్రాయాలను పార్లమెంటుకు తెలుపుతుంది.
  2. PACలో 22 మంది సభ్యులు – లోక్‌సభ నుండి 15, రాజ్యసభ నుండి 7.
  3. సంప్రదాయం ప్రకారం (1967 నుండి) PAC ఛైర్మన్‌ను ప్రతిపక్షం నుండి నియమిస్తారు.
  4. మంత్రులు PAC సభ్యులుగా ఉండకూడదు.
• CAG పాత్ర: CAGను PACకి 'స్నేహితుడు, తత్వవేత్త, మార్గదర్శి (Friend, Philosopher and Guide)' అంటారు.
• PAC సమావేశాలకు CAG హాజరై సహాయం చేస్తారు.
• పార్లమెంటు ఏజెంట్:
  1. CAG పార్లమెంటు తరఫున కార్యనిర్వాహక శాఖ ఖర్చులను పరిశీలిస్తారు. అందుకే ఆయనను పార్లమెంటు ఏజెంట్ (Agent of Parliament) అంటారు
  2. ఆయన పార్లమెంటుకు బాధ్యులు.
• రాష్ట్రాల్లో: ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభకు కూడా సొంత PAC ఉంటుంది. AP, తెలంగాణ శాసనసభల PACలు కూడా CAG రాష్ట్ర నివేదికలను పరిశీలిస్తాయి.

CAG కేవలం లెక్కలు సరిపోయాయా అని మాత్రమే చూడరు. ఖర్చు చట్టం ప్రకారం జరిగిందా, తెలివిగా జరిగిందా, ఆశించిన ఫలితం వచ్చిందా అని కూడా పరిశీలిస్తారు. ఈ రకాల మధ్య తేడా పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• చట్టబద్ధ/నియంత్రణ ఆడిట్ (Legal and Regulatory Audit):
  1. పార్లమెంటు మంజూరు చేసిన డబ్బు, మంజూరు చేసిన పనికే ఖర్చు చేశారా?
  2. ఖర్చు చట్టాలు, నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉందా?
  3. ఇది CAG తప్పనిసరి విధి (Obligatory).
• ఔచిత్య ఆడిట్ (Propriety Audit):
  1. ఖర్చు తెలివైనదా, నమ్మకమైనదా, పొదుపుగా జరిగిందా (Wisdom, Faithfulness and Economy)?
  2. వృథా ఖర్చు, అతి ఖర్చును ఎత్తిచూపుతుంది.
  3. ఇది CAG విచక్షణ (Discretionary) విధి – తప్పనిసరి కాదు.
• పనితీరు ఆడిట్ (Performance Audit):
  1. ఒక పథకం లేదా కార్యక్రమం తన లక్ష్యాలను సాధించిందా? సామర్థ్యం (Efficiency), ప్రభావం (Effectiveness) ఎలా ఉన్నాయి?
• ఆర్థిక ఆడిట్ (Financial Audit): ఖాతాలు సరైనవేనా, ఆర్థిక నివేదికలు నిజమైన స్థితిని చూపిస్తున్నాయా?
• రహస్య సేవా ఖర్చు (Secret Service Expenditure):
  1. ఇలాంటి ఖర్చుల వివరాలను CAG అడగలేరు.
  2. సంబంధిత అధికారి ఇచ్చే సర్టిఫికేట్‌ను అంగీకరించాలి – ఇది CAG అధికారాలపై ఉన్న పరిమితి.
• ప్రభుత్వ సంస్థల ఆడిట్‌లో పరిమితి:
  1. కొన్ని ప్రభుత్వ కార్పొరేషన్లను CAG పూర్తిగా ఆడిట్ చేయరు
  2. కొన్నింటిని ప్రైవేట్ ఆడిటర్లు ఆడిట్ చేస్తారు, CAG అనుబంధ ఆడిట్ (Supplementary Audit) చేస్తారు.

CAG పదవి పేరులో 'కంప్ట్రోలర్' (నియంత్రకుడు), 'ఆడిటర్ జనరల్' (తనిఖీదారు) అనే రెండు పదాలు ఉన్నాయి. కానీ భారతదేశంలో CAG నిజానికి ఆడిటర్ పాత్ర మాత్రమే పోషిస్తారు. బ్రిటన్ CAGతో పోలిస్తే ఈ తేడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

• బ్రిటన్ CAG:
  1. కంప్ట్రోలర్, ఆడిటర్ – రెండు పాత్రలూ పోషిస్తారు.
  2. ప్రభుత్వ ఖజానా నుండి డబ్బు విడుదలకు ఆయన అనుమతి (Control over issue of money) అవసరం.
  3. ఆయన హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ సభ్యుడు కూడా.
• భారత CAG:
  1. కేవలం ఆడిటర్ జనరల్ మాత్రమే – సంఘటిత నిధి నుండి డబ్బు విడుదలపై నియంత్రణ లేదు.
  2. ఆయన అనుమతి లేకుండానే శాఖలు చెక్కులు జారీ చేసి డబ్బు తీసుకోవచ్చు.
  3. ఖర్చు జరిగిన తర్వాత (Post-facto) మాత్రమే ఆడిట్ చేస్తారు.
  4. ఆయన పార్లమెంటు సభ్యుడు కారు.
• స్వతంత్రతకు రక్షణలు (సారాంశం):
  1. రాష్ట్రపతి ఇష్టానుసారం తొలగించలేరు; సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి విధానమే.
  2. పదవీ విరమణ తర్వాత ఏ ప్రభుత్వ పదవికీ అర్హత లేదు.
  3. జీతం, కార్యాలయ ఖర్చులు సంఘటిత నిధిపై భారం.
  4. IA&AD సిబ్బంది సేవా నిబంధనలు CAGతో సంప్రదించే రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు (ఆర్టికల్ 148(5)).
  5. ఏ మంత్రీ పార్లమెంటులో CAG తరఫున మాట్లాడలేరు, ఆయన చర్యలకు బాధ్యత వహించరు.
• విమర్శలు, సూచనలు:
  1. నివేదికలు ఆలస్యంగా వస్తాయి; ఖర్చు జరిగిపోయాకే తనిఖీ.
  2. CAG నియామకానికి నిర్ణీత ఎంపిక కమిటీ లేదు – ప్రభుత్వ సిఫారసుతోనే రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
  3. సూచన: ఒకే వ్యక్తి కాకుండా బహుళ సభ్య ఆడిట్ బోర్డు ఉండాలనే అభిప్రాయం కూడా ఉంది.

CAG పదవిలో పనిచేసిన వ్యక్తులు, సంచలనం సృష్టించిన ఆడిట్ నివేదికలు గురించి పరీక్షల్లో అడుగుతారు. తెలుగు మూలాలున్న వ్యక్తులు కూడా ఈ పదవిలో ఉన్నారు.

• తొలి CAG: వి. నరహరి రావు (V. Narahari Rao) – 1948 నుండి 1954 వరకు.
• స్వతంత్ర భారత తొలి ఆడిటర్ జనరల్‌గా నియమితులై, రాజ్యాంగం అమలైన తర్వాత CAGగా కొనసాగారు.
• ముఖ్యమైన CAGలు:
  1. వినోద్ రాయ్ (Vinod Rai) – 2008 నుండి 2013 వరకు. 2G స్పెక్ట్రమ్, బొగ్గు బ్లాకుల కేటాయింపుపై నివేదికలతో ప్రసిద్ధి.
  2. శశికాంత్ శర్మ (Shashi Kant Sharma) – 2013 నుండి 2017 వరకు.
  3. రాజీవ్ మెహర్షి (Rajiv Mehrishi) – 2017 నుండి 2020 వరకు.
  4. గిరీష్ చంద్ర ముర్ము (Girish Chandra Murmu) – 2020 నుండి 2024 వరకు; అంతకుముందు జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంత తొలి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్.
  5. కె. సంజయ్ మూర్తి (K. Sanjay Murthy) – నవంబర్ 2024లో 15వ CAGగా బాధ్యతలు; ఆంధ్రప్రదేశ్ మూలాలున్న అధికారి (2025 నాటికి).
• సంచలన నివేదికలు:
  1. 2G స్పెక్ట్రమ్ (2010): ప్రభుత్వానికి సుమారు ₹1.76 లక్షల కోట్ల అంచనా నష్టం (Presumptive Loss).
  2. బొగ్గు బ్లాకుల కేటాయింపు (2012): సుమారు ₹1.86 లక్షల కోట్ల అంచనా నష్టం.
  3. ఈ నివేదికల తర్వాత సుప్రీంకోర్టు 2012లో 122 టెలికాం లైసెన్సులను, 2014లో 214 బొగ్గు బ్లాకుల కేటాయింపులను రద్దు చేసింది.
• ప్రభావం: ఈ నివేదికలు సహజ వనరులను వేలం (Auction) ద్వారా కేటాయించాలనే విధానానికి దారి తీశాయి.