19-20వ శతాబ్దాల సామాజిక-మత సంస్కరణోద్యమాలు

19వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్య విద్య, ముద్రణ యంత్రాలు, ఆంగ్ల భాష ద్వారా కొత్త ఆలోచనలు వచ్చాయి. సతి, బాల్య వివాహాలు, కులవ్యవస్థ వంటి దురాచారాలను విద్యావంతులు ప్రశ్నించారు. ఈ మార్పుల ప్రారంభకుడు రాజా రామ్మోహన్ రాయ్.

• రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ (1772–1833): 'ఆధునిక భారత పితామహుడు' (Father of Indian Renaissance) అంటారు.
• ఆత్మీయ సభ (1815), కలకత్తా. బ్రహ్మసమాజం (1828–29).
• ఏకేశ్వరోపాసన, విగ్రహారాధన, కర్మకాండ, సతి వ్యతిరేకం.
• 1829లో విలియం బెంటింక్ చట్టం (Regulation XVII) ద్వారా సతి నిషేధానికి ఈయన కృషి ముఖ్యం.
• పత్రికలు: సంబాద్ కౌముది (బెంగాలీ, 1821), మిరాత్-ఉల్-అఖ్బార్ (పర్షియన్).
• గ్రంథం: తుహ్ఫత్-ఉల్-ముహహ్హిదీన్ (ఏకేశ్వరత్వంపై, పర్షియన్).
• 1817లో హిందూ కాలేజ్ స్థాపనలో సహకారం (డేవిడ్ హేర్‌తో)
• 1825లో వేదాంత కళాశాల.
• మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ అక్బర్ 'రాజా' బిరుదు ఇచ్చాడు. 1833లో ఇంగ్లాండ్‌లో బ్రిస్టల్ వద్ద మరణించాడు.
• దేవేంద్రనాథ్ ఠాగూర్: తత్త్వబోధిని సభ (1839) ద్వారా బ్రహ్మసమాజాన్ని పునరుద్ధరించాడు.
• కేశవ్ చంద్ర సేన్: 1866లో విడిపోయి 'భారతీయ బ్రహ్మసమాజం' స్థాపించాడు. 1872లో స్థానిక వివాహ చట్టం (Native Marriage Act) ఆయన ఉద్యమ ఫలితం. తర్వాత 1878లో 'సాధారణ బ్రహ్మసమాజం' ఏర్పడింది.
• యంగ్ బెంగాల్ ఉద్యమం: హెన్రీ డెరోజియో నాయకత్వంలో హిందూ కాలేజీ విద్యార్థులు హేతువాదం కోసం పోరాడారు.

ఉత్తర భారతదేశంలో హిందూ మత సంస్కరణకు పునాది వేసినది ఆర్యసమాజం. 'వేదాలకు తిరిగి వెళ్దాం (Go back to the Vedas)' అనేది దీని నినాదం. ఇది విగ్రహారాధనను, కులవ్యవస్థను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది.

• స్వామి దయానంద సరస్వతి (1824–1883): అసలు పేరు మూలశంకర్. గుజరాత్‌లోని టంకారాలో జన్మించాడు.
• గురువు: స్వామి విరజానంద.
• ఆర్యసమాజం:
  1. 1875లో బొంబాయిలో స్థాపన
  2. ప్రధాన కేంద్రం లాహోర్ (పంజాబ్).
• గ్రంథం: సత్యార్థ ప్రకాశ్ (1875).
• 'వేదాలు తప్పులేని జ్ఞాన గ్రంథాలు' అని చెప్పాడు.
• సిద్ధాంతాలు:
  1. ఏకేశ్వరోపాసన; విగ్రహారాధన, బహుదేవతారాధన, పురోహిత ఆధిపత్యం, కర్మకాండ తిరస్కరణ.
  2. బాల్య వివాహాల రద్దు, వితంతు పునర్వివాహం, స్త్రీ విద్యకు మద్దతు.
  3. కులవ్యవస్థను జన్మ ఆధారంగా కాక కర్మ (గుణం) ఆధారంగా అంగీకరించాడు.
  4. స్వదేశీ, స్వరాజ్య భావన – 'భారతదేశం భారతీయులదే' అనే భావనకు తోడ్పడింది.
• శుద్ధి ఉద్యమం: ఇతర మతాల్లోకి వెళ్లినవారిని తిరిగి హిందూ మతంలోకి చేర్చే కార్యక్రమం.
• విద్యా సంస్థలు: దయానంద్ ఆంగ్లో-వేదిక్ (DAV) పాఠశాల/కళాశాల, లాహోర్ (1886) – లాలా హన్స్‌రాజ్ కృషి. గురుకుల్ కాంగ్రీ (1902) – స్వామి శ్రద్ధానంద.
• ప్రభావం: పంజాబ్‌లో లాలా లజపతి రాయ్ వంటి జాతీయవాదులపై ఆర్యసమాజ ప్రభావం ఎక్కువ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా దయానంద – వేదాలు – సత్యార్థ ప్రకాశ్ – ఆర్యసమాజం (1875) – DAV – శుద్ధి.

ఆధ్యాత్మిక అనుభవం, సేవ, భారతీయ సంస్కృతి గౌరవం – ఈ మూడూ రామకృష్ణ మిషన్ ఆదర్శాలు. అదే సమయంలో విదేశీయులు స్థాపించిన థియోసాఫికల్ సొసైటీ కూడా భారతీయ సంస్కృతిని గౌరవించి ప్రచారం చేసింది.

• రామకృష్ణ పరమహంస (1836–86): అసలు పేరు గదాధర్ చటోపాధ్యాయ. కలకత్తా దగ్గర దక్షిణేశ్వర్ కాళీ ఆలయ పూజారి. 'అన్ని మతాలు ఒకే సత్యానికి దారులు' అని బోధించాడు.
• స్వామి వివేకానంద (1863–1902):
  1. అసలు పేరు నరేంద్రనాథ్ దత్తా
  2. రామకృష్ణుడి శిష్యుడు.
• 1893లో చికాగోలో ప్రపంచ మత సమ్మేళనం (Parliament of Religions)లో హిందూ మతం గురించి ప్రసంగించి ప్రసిద్ధి చెందాడు.
• 1897లో రామకృష్ణ మిషన్ స్థాపించాడు (కేంద్రం: బేలూరు మఠం, కలకత్తా).
• లక్ష్యం: సేవ ద్వారా దైవారాధన – 'దరిద్రనారాయణ సేవ'.
• పత్రికలు: ప్రబుద్ధ భారత (ఆంగ్లం), ఉద్బోధన (బెంగాలీ).
• 'లెమ్మనండి, మేల్కొనండి, గమ్యం చేరేవరకు ఆగకండి' అనే సందేశం ప్రసిద్ధం.
• ఆయన జన్మదినం (జనవరి 12) జాతీయ యువజన దినోత్సవం.
• థియోసాఫికల్ సొసైటీ: 1875లో న్యూయార్క్‌లో మేడమ్ బ్లావట్స్కీ, కల్నల్ హెన్రీ ఆల్కాట్ స్థాపించారు.
• 1882లో ప్రధాన కేంద్రం మద్రాసు సమీపంలోని అడయార్‌కు మారింది.
• అనీబెసెంట్ 1893లో భారతదేశం వచ్చి 1907లో అధ్యక్షురాలైంది.
• బనారస్‌లో సెంట్రల్ హిందూ కాలేజీ (1898) స్థాపించింది (తర్వాత బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయానికి పునాది).
• 1916లో హోమ్ రూల్ లీగ్ ప్రారంభించింది
• 1917లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలైంది.

ముస్లింల సామాజిక, విద్యా పురోగతి కోసం 19వ శతాబ్దంలో అనేక ఉద్యమాలు వచ్చాయి. కొన్ని ఆధునిక విద్యను ప్రోత్సహించగా, కొన్ని మత పునరుద్ధరణ వైపు మొగ్గాయి.

• అలీగఢ్ ఉద్యమం – సర్ సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ (1817–98):
  1. ముస్లింలు ఆధునిక పాశ్చాత్య విద్య (సైన్స్, ఇంగ్లీష్) నేర్చుకోవాలన్నాడు.
  2. 1864లో సైంటిఫిక్ సొసైటీ (ఘాజీపూర్) – పాశ్చాత్య గ్రంథాల అనువాదం.
  3. పత్రిక: తహ్జీబ్-ఉల్-అఖ్లాఖ్ (సామాజిక సంస్కరణ).
  4. 1875లో అలీగఢ్‌లో మహమ్మదన్ ఆంగ్లో-ఓరియంటల్ (MAO) కళాశాల స్థాపన; 1920లో అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది.
  5. అతడు కాంగ్రెస్‌ను వ్యతిరేకించి, ముస్లింలు రాజకీయాల కంటే విద్యపై దృష్టి పెట్టాలన్నాడు.
• వహాబీ ఉద్యమం: ఇస్లాం స్వచ్ఛతకై పోరాటం. నాయకుడు సయ్యద్ అహ్మద్ బరేల్వీ. బెంగాల్‌లో తీతూ మీర్ ఈ భావాలతో జమీందార్లు, ఇండిగో తోటల యజమానులపై పోరాడాడు.
• దేవబంద్ ఉద్యమం (1866):
  1. ముహమ్మద్ ఖాసిం నానోత్వీ, రషీద్ అహ్మద్ గంగోహీ. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని దేవబంద్ మదరసా. ఇస్లామిక్ విద్య, బ్రిటిష్ వ్యతిరేకత ప్రధానం
  2. పాశ్చాత్య విద్యను వ్యతిరేకించారు. ఇది కాంగ్రెస్‌కు సానుకూలం.
• అహ్మదీయ ఉద్యమం (1889): మీర్జా గులాం అహ్మద్, ఖాదియాన్ (పంజాబ్). ఆధునిక, శాంతివాద ఇస్లాం.
• ఇతర సంస్థలు: మహమ్మదన్ లిటరరీ సొసైటీ (1863, నవాబ్ అబ్దుల్ లతీఫ్, కలకత్తా).

బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ (మహారాష్ట్ర, గుజరాత్)లో సంస్కరణ ఉద్యమాలు మతం కంటే సామాజిక సమస్యలపై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టాయి.

• పరమహంస మండలి (1849): కులాన్ని రద్దు చేయాలని బొంబాయిలో ఏర్పడిన రహస్య సంస్థ.
• ప్రార్థనా సమాజం (1867): ఆత్మారామ్ పాండురంగ్ స్థాపించాడు (కేశవ్ చంద్ర సేన్ ప్రేరణతో). ఎం.జి. రానడే, ఆర్.జి. భండార్కర్ దీనిలో ముఖ్యులు.
• ఏకేశ్వరోపాసన, కులవివక్ష వ్యతిరేకం, వితంతు పునర్వివాహం, స్త్రీ విద్య.
• మహదేవ్ గోవింద్ రానడే (1842–1901):
  1. ఇండియన్ నేషనల్ సోషల్ కాన్ఫరెన్స్ (1887) స్థాపించాడు
  2. వితంతు పునర్వివాహ సంఘం, దక్కన్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ. పూనా సార్వజనిక సభ నాయకుడు.
• జ్యోతిబా ఫూలే (1827–90):
  1. 1848లో పూనాలో బాలికల పాఠశాల ప్రారంభం (భార్య సావిత్రిబాయి ఫూలే మొదటి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలు).
  2. 1873లో సత్యశోధక్ సమాజ్ స్థాపన – అణగారిన కులాల హక్కులకై.
  3. గ్రంథం: గులాంగిరి (1873).
  4. వితంతువుల కోసం, శిశుహత్య నిరోధానికి ఆశ్రమాలు.
• ఇతరులు:
  1. గోపాల్ హరి దేశ్‌ముఖ్ ('లోకహితవాది') – సామాజిక సంస్కరణ వ్యాసాలు.
  2. బెహ్రామ్‌జీ మలబారి – బాల్యవివాహాల వ్యతిరేకి; 1891 సమ్మతి వయసు చట్టానికి కృషి.
  3. ధోండో కేశవ కర్వే – 1916లో మహిళా విశ్వవిద్యాలయం (SNDT).
  4. గోపాలకృష్ణ గోఖలే – 1905లో సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ.
• పార్శీ సంస్కరణ: రహనుమాయే మజ్దయస్నాన్ సభ (1851) – నౌరోజీ ఫర్దూంజీ, ఎస్.ఎస్. బెంగాలీ, దాదాభాయ్ నౌరోజీ.

దక్షిణ భారతదేశంలో సంస్కరణ ఉద్యమాలు ముఖ్యంగా కులవివక్ష, వితంతు పునర్వివాహం, స్త్రీ విద్యపై పనిచేశాయి. తెలుగు ప్రాంతంలో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ప్రముఖ సంస్కర్త.

• కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు (1848–1919): రాజమండ్రి కేంద్రంగా పనిచేశాడు.
• 'గద్య తిక్కన' అనీ, ఆంధ్ర సమాజ సంస్కరణ పితామహుడనీ పిలుస్తారు.
• 1874లో 'వివేకవర్ధిని' పత్రిక
• 1878లో రాజమండ్రిలో సంఘ సంస్కరణ సంఘం.
• 1881 డిసెంబర్ 11న రాజమండ్రిలో ఆంధ్రదేశంలో మొదటి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించాడు.
• 'రాజశేఖర చరిత్రము' (1878) – తెలుగులో తొలి నవల.
• స్త్రీ విద్యకు పాఠశాలలు, 'సతీహిత బోధిని'
• వ్యంగ్య రచనలతో దురాచారాలపై పోరాటం.
• బ్రహ్మసమాజ భావాలతో ప్రభావితుడు.
• గురజాడ అప్పారావు: 'కన్యాశుల్కం' నాటకం ద్వారా కన్యాశుల్కం, బాల్యవివాహాలను విమర్శించాడు.
• శ్రీ నారాయణ గురు (కేరళ): ఎజవ సమాజ ఉద్ధారకుడు. 1903లో SNDP యోగం స్థాపన. నినాదం 'ఒకే కులం, ఒకే మతం, ఒకే దేవుడు'. 1888లో అరువిప్పురంలో శివ ప్రతిష్ఠ.
• ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ (పెరియార్):
  1. 1925లో ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం (Self-Respect Movement)
  2. 1924లో వైకోమ్ సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నాడు.
• జస్టిస్ పార్టీ (1916):
  1. మద్రాసులో 'సౌత్ ఇండియన్ లిబరల్ ఫెడరేషన్'గా ఏర్పడింది (టి.ఎం. నాయర్, త్యాగరాయ చెట్టి)
  2. బ్రాహ్మణేతర ఉద్యమం.
• ఆది-హిందూ ఉద్యమం (హైదరాబాద్): భాగ్యరెడ్డి వర్మ అణగారిన వర్గాల విద్య, హక్కుల కోసం కృషి చేశాడు.

పంజాబ్‌లో సిక్కు మత పునరుద్ధరణ, దేశవ్యాప్తంగా అంటరానితనంపై పోరాటం కూడా ఈ యుగంలో ముఖ్య సామాజిక ఉద్యమాలు.

• సిక్కు ఉద్యమాలు:
  1. నిరంకారి ఉద్యమం (బాబా దయాళ్ దాస్), నామ్‌ధారీ (కుకా) ఉద్యమం (బాబా రామ్ సింగ్).
  2. సింగ్ సభ ఉద్యమం (1873, అమృత్‌సర్): సిక్కు మత సంస్కరణ, ఆధునిక విద్య; ఖాల్సా కళాశాల (1892).
  3. అకాలీ ఉద్యమం (గురుద్వారా సంస్కరణ, 1920–25): గురుద్వారాలను అవినీతి మహంతుల నుండి విడిపించడం; SGPC (1920) స్థాపన; సిక్కు గురుద్వారాల చట్టం 1925.
• డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ (1891–1956):
  1. 1924లో బహిష్కృత్ హితకారిణి సభ (బొంబాయి).
  2. 1927 మహద్ సత్యాగ్రహం – చవ్దార్ చెరువు నీటి కోసం.
  3. 1930 కాలారామ్ ఆలయ ప్రవేశం (నాసిక్).
  4. 1932 పూనా ఒప్పందం (గాంధీతో).
  5. 1936లో ఇండిపెండెంట్ లేబర్ పార్టీ.
• పూనా ఒప్పందం (24 సెప్టెంబర్ 1932): 1932 ఆగస్టు కమ్యూనల్ అవార్డ్ దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇచ్చింది. దీన్ని వ్యతిరేకిస్తూ గాంధీజీ ఎరవాడ జైలులో నిరాహార దీక్ష చేశాడు. అంబేద్కర్, గాంధీ మధ్య ఒప్పందం ద్వారా ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు బదులు శాసనసభల్లో దళితులకు రిజర్వ్ సీట్లు (కమ్యూనల్ అవార్డ్‌లోని 71 బదులు 148) ఇచ్చారు.
• ఫలితం:
  1. అంటరానితనం వ్యతిరేక ఉద్యమం జాతీయోద్యమంలో భాగమైంది
  2. అంబేద్కర్ తర్వాత భారత రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ అధ్యక్షుడయ్యాడు.
• గాంధీజీ కృషి: 1932లో అఖిల భారత అంటరానితన వ్యతిరేక సంఘం, తర్వాత 'హరిజన్ సేవక్ సంఘ్'. పత్రిక 'హరిజన్'.
• ఇతర సంస్థలు: 1911లో ఎన్.ఎం. జోషి సోషల్ సర్వీస్ లీగ్.

సంస్కరణ ఉద్యమాల కృషి వల్ల బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కొన్ని సామాజిక చట్టాలు చేసింది. ఈ చట్టాల సంవత్సరాలు, వాటికి కారకులైన సంస్కర్తలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• సతి నిషేధం (1829):
  1. గవర్నర్ జనరల్ విలియం బెంటింక్
  2. రామ్మోహన్ రాయ్ ప్రేరణ. మొదట బెంగాల్‌లో, 1830లో మద్రాసు, బొంబాయికి విస్తరించింది.
• హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం (1856):
  1. లార్డ్ డల్హౌసీ చట్టం
  2. ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్ కృషి ఫలితం.
• ఇతర చట్టాలు:
  1. భారత బానిసత్వ చట్టం (1843)
  2. కులవివక్ష తొలగింపు చట్టం (1850) – మతం మారినందుకు ఆస్తి హక్కు పోదు
  3. శిశుహత్య నిషేధం (1870)
  4. స్థానిక వివాహ చట్టం (1872) – పౌర వివాహం (బ్రహ్మసమాజం)
  5. సమ్మతి వయసు చట్టం (1891) – బాలికల వివాహ వయసు 12కు పెంపు (మలబారి కృషి)
  6. శారదా చట్టం (1929, బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం) – బాలికలకు 14, బాలురకు 18 ఏళ్లు (హర్‌బిలాస్ శారదా)
• స్త్రీ విద్య:
  1. బెతూన్ పాఠశాల (1849, కలకత్తా)
  2. వుడ్స్ డిస్పాచ్ (1854) స్త్రీ విద్యను ప్రోత్సహించింది.
• ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్ (1820–91):
  1. బెంగాల్ సంస్కర్త
  2. వితంతు పునర్వివాహం, స్త్రీ విద్యకు కృషి
  3. సంస్కృత కళాశాల ప్రిన్సిపాల్.
• పండిత రమాబాయి:
  1. 1882లో ఆర్య మహిళా సమాజ్
  2. 1889లో శారదా సదన్.