దేశ విభజన & స్వాతంత్ర్యం 1947 (Partition & Independence)

దేశ విభజన ఒక్క రోజులో జరగలేదు. 1930ల నుండి 1945 వరకు జరిగిన అనేక సంఘటనలు కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ మధ్య దూరాన్ని పెంచాయి. ఈ సంఘటనల క్రమం పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• పాకిస్తాన్ పేరు: 1933లో చౌధరి రహమత్ అలీ 'పాకిస్తాన్' అనే పేరు ప్రతిపాదించాడు (కేంబ్రిడ్జ్).
• లాహోర్ తీర్మానం (మార్చి 1940):
  1. ముస్లిం లీగ్ లాహోర్ సమావేశంలో ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక రాజ్యాలు కోరుతూ తీర్మానం
  2. దీన్ని ప్రతిపాదించినవాడు ఏ.కె. ఫజ్లుల్ హక్.
• ఆగస్టు ఆఫర్ (1940):
  1. వైస్రాయ్ లిన్లిత్‌గో
  2. భారతీయులతో రాజ్యాంగ సభ ఏర్పాటు వాగ్దానం.
• క్రిప్స్ మిషన్ (1942):
  1. యుద్ధానంతరం డొమినియన్ హోదా, రాజ్యాంగ సభ
  2. ఏ ప్రావిన్స్ అయినా చేరకుండా ఉండే హక్కు – ఇది కాంగ్రెస్‌కు నచ్చలేదు.
• రాజాజీ సూత్రం (1944):
  1. సి. రాజగోపాలాచారి ప్రతిపాదన – యుద్ధం తర్వాత ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాల్లో ప్రజాభిప్రాయం
  2. గాంధీ–జిన్నా చర్చలు (సెప్టెంబర్ 1944) విఫలమయ్యాయి.
• వేవెల్ ప్లాన్ – సిమ్లా సమావేశం (జూన్ 1945):
  1. వైస్రాయ్ వేవెల్ కార్యనిర్వాహక మండలి పునర్నిర్మాణం
  2. ముస్లిం సభ్యుల ఎంపికపై జిన్నా పట్టుతో సమావేశం విఫలమైంది.
• 1945–46 ఎన్నికలు:
  1. కేంద్ర శాసనసభలో కాంగ్రెస్ ఎక్కువ స్థానాలు
  2. ముస్లింలకు కేటాయించిన అన్ని స్థానాలు లీగ్ గెలిచింది – 'పాకిస్తాన్' డిమాండ్ బలపడింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పేరు (1933) → తీర్మానం (1940) → ఆఫర్ (1940) → క్రిప్స్ (1942) → రాజాజీ (1944) → సిమ్లా (1945).

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటన్‌లో లేబర్ పార్టీ (ప్రధాని అట్లీ) అధికారంలోకి వచ్చింది. భారతదేశ రాజ్యాంగ సమస్య పరిష్కరించడానికి 1946 మార్చిలో ముగ్గురు సభ్యుల బృందం వచ్చింది.

• సభ్యులు (ముగ్గురు): పెథిక్ లారెన్స్ (అధ్యక్షుడు, భారత రాజ్య కార్యదర్శి), సర్ స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్, ఎ.వి. అలెగ్జాండర్.
• ప్రణాళిక ప్రకటన: 16 మే 1946.
• ముఖ్య సిఫార్సులు:
  1. పాకిస్తాన్ ప్రత్యేక రాజ్య డిమాండ్ తిరస్కరణ
  2. భారత సమాఖ్య – కేంద్రానికి రక్షణ, విదేశాంగ, సమాచార శాఖలు మాత్రమే
  3. ప్రావిన్సులు మూడు గ్రూపులు: A (హిందూ మెజారిటీ), B (వాయవ్య ముస్లిం మెజారిటీ), C (తూర్పు ముస్లిం మెజారిటీ)
  4. రాజ్యాంగ సభ ఎన్నిక: ప్రాంతీయ శాసనసభల ద్వారా పరోక్షంగా
  5. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పాటు
• ప్రతిస్పందన: లీగ్, కాంగ్రెస్ ఇద్దరూ మొదట అంగీకరించారు. తర్వాత గ్రూపింగ్‌పై నెహ్రూ వ్యాఖ్యతో లీగ్ మద్దతు ఉపసంహరించి, ప్రత్యక్ష చర్యకు పిలుపునిచ్చింది.
• రాజ్యాంగ సభ ఎన్నికలు:
  1. జూలై 1946లో
  2. మొత్తం 389 సీట్లలో కాంగ్రెస్ ఎక్కువ గెలిచింది
  3. లీగ్ ముస్లిం సీట్లలో అధిక భాగం గెలిచింది.
• రాజ్యాంగ సభ తొలి సమావేశం:
  1. 9 డిసెంబర్ 1946
  2. లీగ్ బహిష్కరించింది.

క్యాబినెట్ మిషన్ విఫలమైన తర్వాత ముస్లిం లీగ్ పాకిస్తాన్ కోసం ప్రత్యక్ష పోరాటం ప్రకటించింది. దీని ఫలితంగా దేశంలో మతకలహాలు విస్తరించాయి.

• ప్రత్యక్ష చర్య దినం (Direct Action Day):
  1. 16 ఆగస్టు 1946
  2. ముస్లిం లీగ్ పిలుపు (నాయకుడు ఎం.ఎ. జిన్నా).
• కలకత్తాలో భయంకర మత కలహాలు (గ్రేట్ కలకత్తా కిల్లింగ్స్)
• వేల మంది మరణించారు.
• తర్వాత నోఖాలీ (తూర్పు బెంగాల్), బిహార్‌కు కలహాలు వ్యాపించాయి.
• గాంధీజీ నోఖాలీలో శాంతి కోసం పాదయాత్ర చేశాడు.
• తాత్కాలిక ప్రభుత్వం (2 సెప్టెంబర్ 1946): జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నాయకత్వంలో వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలి తాత్కాలిక ప్రభుత్వంగా మారింది (నెహ్రూ ఉపాధ్యక్షుడు).
• ముస్లిం లీగ్ ప్రవేశం:
  1. అక్టోబర్ 1946లో లీగ్ చేరింది (లియాఖత్ అలీ ఖాన్ ఆర్థిక మంత్రి)
  2. కానీ అడ్డంకులు సృష్టించి ప్రభుత్వం సజావుగా నడవకుండా చేసింది.
• పరిస్థితి:
  1. లీగ్ రాజ్యాంగ సభను బహిష్కరించింది
  2. కాంగ్రెస్, లీగ్ ఉమ్మడిగా పనిచేయడం అసాధ్యమని తేలింది.
• ఫలితం: విభజన తప్ప మార్గం లేదనే భావన బలపడింది.

1947 ఫిబ్రవరిలో బ్రిటిష్ ప్రధాని క్లెమెంట్ అట్లీ భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఇస్తామని చారిత్రక ప్రకటన చేశాడు. దీని తర్వాత కొత్త వైస్రాయ్‌గా లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ నియమితుడయ్యాడు.

• అట్లీ ప్రకటన (20 ఫిబ్రవరి 1947):
  1. జూన్ 1948 లోపు బ్రిటిష్ వారు అధికారం భారతీయులకు అప్పగిస్తారు
  2. అధికార బదిలీకి కొత్త వైస్రాయ్‌గా మౌంట్‌బాటన్ నియామకం
  3. రాజ్యాంగ సభలో ముస్లిం లీగ్ చేరకపోతే, అధికారం వేర్వేరు కేంద్ర ప్రభుత్వాలు లేదా ప్రావిన్షియల్ ప్రభుత్వాలకు అప్పగిస్తారని సూచన
  4. సంస్థానాలకు సంబంధించి బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం (Paramountcy) అంతమవుతుందని ప్రకటన
• మౌంట్‌బాటన్ రాక (22 మార్చి 1947):
  1. చివరి వైస్రాయ్
  2. ఆయన పదవీ కాలంలో అధికార బదిలీ వేగవంతమైంది.
• మౌంట్‌బాటన్ తీసుకున్న చర్యలు:
  1. నాయకులతో వరుస చర్చలు (నెహ్రూ, పటేల్, గాంధీ, జిన్నా)
  2. ప్రణాళికలో మొదట 'ప్లాన్ బాల్కన్' – ప్రావిన్సులకు స్వతంత్రం; నెహ్రూ తిరస్కరించాడు
  3. వి.పి. మేనన్ సలహాతో కొత్త ప్రణాళిక – డొమినియన్ హోదా, విభజన
• గడువు కుదింపు: జూన్ 1948కి బదులు ఆగస్టు 1947కి అధికార బదిలీ.
• ప్రాముఖ్యత: ఈ నిర్ణయం వల్ల విభజన త్వరగా అమలైంది, కానీ సరిహద్దు ఏర్పాట్లకు సమయం లేక హింస పెరిగిందని విమర్శ ఉంది.

3 జూన్ 1947న మౌంట్‌బాటన్ దేశ విభజన ప్రణాళికను ప్రకటించాడు. దీన్ని 'జూన్ 3 ప్లాన్' అంటారు. కాంగ్రెస్, లీగ్, సిక్కు నాయకులు ఈ ప్రణాళికకు అంగీకరించారు.

• ప్రధాన నిబంధనలు:
  1. భారతదేశం భారత్, పాకిస్తాన్ అనే రెండు దేశాలుగా విభజన
  2. బెంగాల్, పంజాబ్ శాసనసభల్లో హిందూ, ముస్లిం మెజారిటీ జిల్లాల సభ్యులు విడిగా సమావేశమై విభజనపై ఓటు వేస్తారు
  3. సింధ్ శాసనసభ తమ నిర్ణయం తీసుకుంటుంది
  4. వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్ (NWFP), అస్సాం సిల్హెట్ జిల్లాలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ (Referendum)
  5. సరిహద్దు నిర్ణయం కోసం సరిహద్దు కమిషన్
  6. సంస్థానాలకు భారత్ లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరే స్వేచ్ఛ (స్వతంత్రంగా ఉండే ఎంపిక కాదు)
• అధికార బదిలీ తేదీ: 15 ఆగస్టు 1947.
• అమలు:
  1. బెంగాల్, పంజాబ్ శాసనసభలు విభజనకు ఓటు వేశాయి
  2. NWFP ప్రజాభిప్రాయంలో పాకిస్తాన్‌లో చేరిక
  3. సిల్హెట్ పాకిస్తాన్ వైపు.
• విభజన మండలి (Partition Council): ఆస్తులు, సైన్యం, ఆర్థిక వనరుల విభజన కోసం ఏర్పడింది.
• స్పందన:
  1. మహాత్మా గాంధీ విభజనను వ్యతిరేకించాడు ('నా శవం మీదుగా విభజన జరగాలి' అన్న అభిప్రాయం ప్రసిద్ధి)
  2. కానీ కాంగ్రెస్ కార్యవర్గం అంగీకరించింది.

జూన్ 3 ప్రణాళికను అమలు చేయడానికి బ్రిటిష్ పార్లమెంటు చేసిన చట్టమే భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం, 1947. ఇది బ్రిటిష్ పాలనను అధికారికంగా ముగించింది.

• ఆమోదం:
  1. జూలై 4, 1947న బ్రిటిష్ పార్లమెంటులో బిల్లు ప్రవేశం
  2. 18 జూలై 1947న రాజు ఆమోదం.
• ప్రధాన నిబంధనలు:
  1. 15 ఆగస్టు 1947 నుండి భారత్, పాకిస్తాన్ అనే రెండు స్వతంత్ర డొమినియన్లు
  2. ప్రతి డొమినియన్‌కు గవర్నర్ జనరల్ (రాజు నియామకం)
  3. రెండు దేశాల రాజ్యాంగ సభలే శాసనసభలుగా వ్యవహరిస్తాయి; ఏ చట్టమైనా రూపొందించే సర్వాధికారం
  4. కొత్త రాజ్యాంగం రూపొందే వరకు భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 తాత్కాలిక రాజ్యాంగంగా కొనసాగింపు
  5. భారత రాజ్య కార్యదర్శి పదవి రద్దు
  6. సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం రద్దు; వాటికి భారత్ లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరే స్వేచ్ఛ
• స్థానం: దీని ద్వారా బ్రిటిష్ పార్లమెంటు భారతదేశ చట్టాలు చేసే అధికారం కోల్పోయింది.
• డొమినియన్ హోదా:
  1. మొదట భారత్ కూడా డొమినియన్
  2. 26 జనవరి 1950న రాజ్యాంగం అమలుతో గణతంత్రమైంది.

విభజనలో సరిహద్దు గీతను నిర్ణయించిన రాడ్‌క్లిఫ్ కమిషన్ నిర్ణయాలు, ఆ తర్వాత జరిగిన వలసలు, హింస చరిత్రలో అత్యంత విషాద ఘట్టాలు.

• సరిహద్దు కమిషన్ (Boundary Commission):
  1. అధ్యక్షుడు సిరిల్ రాడ్‌క్లిఫ్ (బ్రిటిష్ న్యాయవాది)
  2. పంజాబ్, బెంగాల్ కోసం రెండు కమిషన్లు
  3. ఒక్కో దాంట్లో ముస్లిం, హిందూ/సిక్కు సభ్యులు ఉన్నారు.
• రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ:
  1. అవార్డు 17 ఆగస్టు 1947న ప్రకటించారు
  2. అధికార బదిలీ తర్వాత ప్రకటించడంతో ప్రజలకు తమ ప్రాంతం ఎటువైపు ఉందో తెలియక గందరగోళం ఏర్పడింది. ఇదే నేటి భారత్–పాకిస్తాన్ సరిహద్దు.
• పరిణామాలు:
  1. లక్షలాది మంది ప్రజలు సరిహద్దు దాటి వలసలు వెళ్లారు (పంజాబ్, బెంగాల్‌లో)
  2. భారీ మత హింస; అనేక మంది మరణం
  3. ఆస్తులు, ఇళ్లు కోల్పోయి లక్షలాది మంది శరణార్థులుగా మారారు
  4. ఢిల్లీ, కలకత్తా శరణార్థి సమస్యలు
• గాంధీజీ శాంతి కృషి:
  1. 15 ఆగస్టు 1947న ఉత్సవాల్లో పాల్గొనకుండా కలకత్తాలో మత శాంతి కోసం ఉపవాసం
  2. తర్వాత ఢిల్లీలోనూ దీక్ష చేశాడు.
• గాంధీజీ హత్య: 30 జనవరి 1948న నాథూరామ్ గాడ్సే ఢిల్లీలోని బిర్లా హౌస్‌లో కాల్చి చంపాడు.

ఎన్నో ఏళ్ల పోరాటం తర్వాత 15 ఆగస్టు 1947న భారతదేశం స్వతంత్రమైంది. ఆ రోజు, ఆ తర్వాతి నియామకాలు పరీక్షల్లో ప్రత్యక్షంగా అడుగుతారు.

• అధికార బదిలీ:
  1. 14–15 ఆగస్టు 1947 అర్ధరాత్రి
  2. పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్య దినం 14 ఆగస్టు 1947 (కరాచీ రాజధాని).
• నెహ్రూ ప్రసంగం: అర్ధరాత్రి రాజ్యాంగ సభలో 'ట్రిస్ట్ విత్ డెస్టినీ' (Tryst with Destiny) ప్రసంగం.
• తొలి గవర్నర్ జనరల్: లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ (స్వతంత్ర భారత తొలి గవర్నర్ జనరల్, ఆగస్టు 1947 – జూన్ 1948).
• చివరి గవర్నర్ జనరల్:
  1. సి. రాజగోపాలాచారి (జూన్ 1948 – జనవరి 1950)
  2. ఈ పదవిని నిర్వహించిన ఏకైక భారతీయుడు.
• పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్ జనరల్: ఎం.ఎ. జిన్నా.
• తొలి మంత్రివర్గం:
  1. ప్రధానమంత్రి నెహ్రూ
  2. ఉప ప్రధానమంత్రి, హోం మంత్రి సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్.
• గాంధీజీ: ఉత్సవాల్లో పాల్గొనలేదు (కలకత్తాలో).
• రాజ్యాంగ సభ ఎన్నిక: అధ్యక్షుడు డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ (11 డిసెంబర్ 1946 నుండి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి GG – మౌంట్‌బాటన్; చివరి GG – రాజాజీ (ఏకైక భారతీయుడు).