స్వాతంత్ర్య పోరాటం: అతివాద దశ (1905 - 1919)

మితవాదుల 'ప్రార్థన, విన్నపం' విధానం వల్ల ఫలితం రాలేదని భావించి కొందరు యువ నాయకులు మరింత దృఢమైన మార్గాన్ని కోరారు. వీరే అతివాదులు (Extremists / Radicals). వారి లక్ష్యం స్వరాజ్యం.

• అతివాదం ఎదగడానికి కారణాలు:
  1. మితవాదుల వైఫల్యం; 1892 చట్టంతో తృప్తి కలగకపోవడం.
  2. కర్జన్ ప్రతిచర్యాత్మక విధానాలు; బెంగాల్ విభజన.
  3. ప్లేగు, కరువులు (1896–1900) సమయంలో ప్రభుత్వ నిర్లక్ష్యం.
  4. అంతర్జాతీయ ప్రభావాలు: ఇథియోపియా చేతిలో ఇటలీ ఓటమి (అడ్వా, 1896); జపాన్ చేతిలో రష్యా ఓటమి (1905); ఐర్లాండ్ ఉద్యమం.
  5. ఆర్థిక దోపిడీ గురించి అవగాహన పెరగడం.
  6. అరబిందో ఘోష్ 'ఇందు ప్రకాశ్'లో 'కొత్త దీపాలు, పాత దీపాల బదులు (New Lamps for Old)' వ్యాసాలు.
• ప్రధాన నాయకులు – లాల్-బాల్-పాల్:
  1. లాలా లజపతి రాయ్ (పంజాబ్) – 'పంజాబ్ కేసరి'.
  2. బాల గంగాధర్ తిలక్ (మహారాష్ట్ర) – 'లోకమాన్య'. 'స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు, దాన్ని సాధించి తీరతాను' అన్నాడు.
  3. బిపిన్ చంద్ర పాల్ (బెంగాల్) – 'న్యూ ఇండియా' పత్రిక.
  4. ఇంకా: అరబిందో ఘోష్, అజిత్ సింగ్.
• తిలక్ చేసిన పనులు: 1893లో గణేశ్ ఉత్సవం, 1895లో శివాజీ ఉత్సవం ద్వారా ప్రజలను ఏకం చేశాడు. పత్రికలు: కేసరి (మరాఠీ), మరాఠా (ఆంగ్లం) (1881).
• అతివాదుల పద్ధతులు: స్వదేశీ, బహిష్కరణ (Boycott), జాతీయ విద్య, నిష్క్రియాత్మక ప్రతిఘటన (Passive Resistance) – బ్రిటిష్ వారితో సహకారం నిరాకరణ.
• అతివాదులు, మితవాదుల మధ్య తేడా: మితవాదులు రాజ్యాంగబద్ధ క్రమ సంస్కరణలు కోరగా, అతివాదులు స్వరాజ్యం, ఆత్మవిశ్వాసం, జన ఉద్యమం కోరారు.

1905లో వైస్రాయ్ లార్డ్ కర్జన్ బెంగాల్‌ను రెండు భాగాలుగా విభజించాడు. పరిపాలనా సౌలభ్యం అన్నది పైకి చెప్పిన కారణం; నిజానికి ఇది హిందూ-ముస్లింల మధ్య చీలిక తేవడమే. దీనికి వ్యతిరేకంగా స్వదేశీ ఉద్యమం పుట్టింది.

• విభజన:
  1. 20 జూలై 1905న ప్రకటన
  2. 16 అక్టోబర్ 1905న అమలు.
• తూర్పు బెంగాల్ & అస్సాం (ముస్లిం మెజారిటీ, రాజధాని ఢాకా), పశ్చిమ బెంగాల్ (హిందూ మెజారిటీ).
• 16 అక్టోబర్ శోక దినంగా పాటించారు
• రాఖీ బంధన్ పేరుతో హిందూ-ముస్లిం ఐక్యత చాటారు (రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్).
• బహిష్కరణ తీర్మానం: 7 ఆగస్టు 1905న కలకత్తా టౌన్ హాల్ సమావేశంలో విదేశీ వస్తువుల బహిష్కరణ తీర్మానం ఆమోదం.
• స్వదేశీ ఉద్యమ అంశాలు:
  1. విదేశీ వస్త్రాలు, ఉప్పు, పంచదార బహిష్కరణ; స్వదేశీ వస్తువుల వాడకం.
  2. జాతీయ విద్య: 1906లో నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్; బెంగాల్ నేషనల్ కాలేజీ (అరబిందో ఘోష్ ప్రిన్సిపాల్).
  3. స్వదేశీ పరిశ్రమలు: బెంగాల్ కెమికల్స్ (పి.సి. రే); తమిళనాడులో వి.ఒ. చిదంబరం పిళ్లై స్వదేశీ స్టీమ్ నావిగేషన్ కంపెనీ (1906, తూత్తుకుడి–కొలంబో).
  4. స్వదేశీ బంధవ్ సమితి (బారిసాల్, అశ్విని కుమార్ దత్).
  5. 'వందేమాతరం' (బంకిం చంద్ర ఛటర్జీ 'ఆనందమఠం') జాతీయ గీతంగా ప్రాచుర్యం. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ 'అమర్ సోనార్ బంగ్లా' రాశాడు.
• ఆంధ్రలో స్వదేశీ: 1907లో బిపిన్ చంద్ర పాల్ ఆంధ్ర పర్యటన (రాజమండ్రి, కాకినాడ, మచిలీపట్నం మొదలైనవి) వందేమాతరం ఉద్యమానికి స్ఫూర్తినిచ్చింది.
• ఫలితం:
  1. ఉద్యమం భారతదేశమంతా వ్యాపించింది. 1911లో రాజు జార్జ్ V ఢిల్లీ దర్బారులో విభజన రద్దు ప్రకటించాడు (వైస్రాయ్ హార్డింజ్ కాలం). రాజధానిని కలకత్తా నుండి ఢిల్లీకి మార్చారు
  2. 1912లో బీహార్, ఒరిస్సా వేరు ప్రావిన్స్ అయ్యాయి.

కాంగ్రెస్ లక్ష్యంపై మితవాదులు, అతివాదుల మధ్య భేదాలు 1906–07లో తీవ్రమై చివరికి సూరత్‌లో చీలిక వచ్చింది.

• 1906 కలకత్తా సమావేశం: అధ్యక్షుడు దాదాభాయ్ నౌరోజీ.
• నాలుగు తీర్మానాలు ఆమోదం: స్వరాజ్యం (లక్ష్యం), స్వదేశీ, బహిష్కరణ, జాతీయ విద్య.
• 'స్వరాజ్యం' అనే పదాన్ని కాంగ్రెస్ వేదికపై మొదటిసారి ఉపయోగించింది నౌరోజీ.
• మితవాదులు స్వరాజ్యం అంటే 'బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో స్వపరిపాలన' అన్నారు
• అతివాదులకు అది పూర్తి స్వాతంత్ర్యానికి దగ్గర భావన.
• 1907 సూరత్ సమావేశం (డిసెంబర్): అధ్యక్షుడు రాస్ బిహారీ ఘోష్.
• అతివాదులు తిలక్ లేదా లజపతి రాయ్‌ను అధ్యక్షుడిగా కోరారు
• మితవాదులు రాస్ బిహారీ ఘోష్‌ను ప్రతిపాదించారు.
• సమావేశం నాగపూర్ నుండి సూరత్‌కు మార్చడం వివాదాన్ని పెంచింది.
• గందరగోళంలో సమావేశం చీలింది. కాంగ్రెస్ మితవాదుల చేతిలో ఉండిపోయింది.
• 1908 మద్రాసు సమావేశం: మితవాదులు కాంగ్రెస్ రాజ్యాంగం తయారు చేశారు (బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో స్వపరిపాలన లక్ష్యం).
• అణచివేత చర్యలు:
  1. 1907: దేశద్రోహ సభల చట్టం; లజపతి రాయ్, అజిత్ సింగ్‌లను మాండలేకు బహిష్కరణ.
  2. 1908: వార్తాపత్రికల చట్టం, పేలుడు పదార్థాల చట్టం, క్రిమినల్ లా సవరణ చట్టం.
  3. 1910: ఇండియన్ ప్రెస్ చట్టం.
  4. తిలక్‌కు 1908లో 6 ఏళ్ల శిక్ష (మాండలే జైలు); అక్కడ 'గీతా రహస్య' రాశాడు.
  5. ఖుదీరామ్ బోస్‌కు 1908లో ఉరి (ముజఫర్‌పూర్ బాంబు కేసు); అరబిందో ఘోష్ అలీపూర్ బాంబు కేసులో నిర్దోషి అయ్యాడు.
• తిరిగి కలయిక: 1916 లక్నో సమావేశం.

అతివాదులను బలహీనపరిచేందుకు, మితవాదులను సంతృప్తి పరిచేందుకు, హిందూ-ముస్లింల మధ్య చీలిక తెచ్చేందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం 1909లో కొత్త చట్టం తెచ్చింది.

• ముస్లిం లీగ్ స్థాపన: 30 డిసెంబర్ 1906, ఢాకా. నవాబ్ సలీముల్లా ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో.
• ముందు 1 అక్టోబర్ 1906న ఆగా ఖాన్ నాయకత్వంలో 'సిమ్లా ప్రతినిధి బృందం (Simla Deputation)' వైస్రాయ్ మింటోను కలిసి ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు, ప్రాతినిధ్యం కోరింది.
• 1909 ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం (మోర్లీ-మింటో సంస్కరణలు): భారత రాజ్య కార్యదర్శి లార్డ్ మోర్లీ, వైస్రాయ్ లార్డ్ మింటో.
• కేంద్ర శాసన సభ సభ్యుల సంఖ్య పెంపు (అదనపు సభ్యులు 60)
• ప్రాంతీయ శాసన సభల్లోనూ పెంపు.
• ప్రాంతీయ శాసన సభల్లో అధికారేతర సభ్యుల మెజారిటీ
• కేంద్రంలో అధికార మెజారిటీ ఉంచారు.
• బడ్జెట్‌పై తీర్మానాలు ప్రవేశపెట్టవచ్చు
• అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగవచ్చు.
• వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలో మొదటి భారతీయ సభ్యుడు: సత్యేంద్ర ప్రసన్న సిన్హా (న్యాయ సభ్యుడు).
• ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (Separate Electorates) – ముస్లిం ఓటర్లు ముస్లిం అభ్యర్థులను మాత్రమే ఎన్నుకునే పద్ధతి. అందుకే లార్డ్ మింటోను 'మత నియోజకవర్గాల పితామహుడు' అంటారు.
• కాంగ్రెస్ స్పందన:
  1. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను వ్యతిరేకించింది
  2. సంస్కరణలు నిరాశ కలిగించాయి.
• ఫలితం:
  1. విభజించి పాలించు విధానం బలపడింది
  2. ఇదే తర్వాత దేశ విభజనకు పునాది వేసింది.

శాంతియుత పద్ధతుల్లో ఫలితం రాకపోవడం, ప్రభుత్వ అణచివేతతో కొందరు యువకులు సాయుధ విప్లవమే మార్గమనుకున్నారు. వీరు భారతదేశంలో, విదేశాల్లో కూడా పనిచేశారు.

• మహారాష్ట్ర: చాపేకర్ సోదరులు 1897లో పూనాలో ప్లేగు అధికారి రాండ్‌ను హత్య చేశారు (తొలి విప్లవ హత్యగా భావిస్తారు). వి.డి. సావర్కర్ – మిత్ర మేళా (1899), అభినవ్ భారత్ (1904).
• బెంగాల్:
  1. అనుశీలన్ సమితి (1902) – కలకత్తా; ఢాకా అనుశీలన్ (పులిన్ బిహారీ దాస్).
  2. యుగాంతర్ (1906) – బారీంద్ర కుమార్ ఘోష్, భూపేంద్రనాథ్ దత్తా.
  3. 1908 ముజఫర్‌పూర్ బాంబు (ఖుదీరామ్ బోస్, ప్రఫుల్ల చాకీ), అలీపూర్ కుట్ర కేసు (అరబిందో ఘోష్ నిర్దోషి).
• ఢిల్లీ కుట్ర కేసు (1912):
  1. వైస్రాయ్ హార్డింజ్‌పై బాంబు దాడి
  2. రాస్ బిహారీ బోస్ ప్రధాన సూత్రధారి.
• విదేశాల్లో:
  1. ఇండియా హౌస్ (లండన్, 1905) – శ్యామ్‌జీ కృష్ణ వర్మ; పత్రిక 'ది ఇండియన్ సోషియాలజిస్ట్'. మదన్ లాల్ ధింగ్రా 1909లో కర్జన్ వైలీని కాల్చి చంపాడు.
  2. మేడమ్ భికాజీ కామా – 1907లో స్టుట్‌గార్ట్ (జర్మనీ) సోషలిస్టు సమావేశంలో భారత జెండా ఎగురవేసింది.
  3. గదర్ పార్టీ (1913, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో) – లాలా హర్ దయాళ్, సోహన్ సింగ్ భక్నా; పత్రిక 'గదర్'.
  4. కొమగాటా మారు సంఘటన (1914) – కెనడాలో ప్రవేశం నిరాకరణ; నౌక యజమాని గుర్దిత్ సింగ్.
  5. కాబూల్‌లో తాత్కాలిక భారత ప్రభుత్వం (1915): అధ్యక్షుడు రాజా మహేంద్ర ప్రతాప్, ప్రధానమంత్రి బర్కతుల్లా.
  6. బెర్లిన్ కమిటీ – వీరేంద్రనాథ్ ఛటోపాధ్యాయ.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (1914–18) సమయంలో భారతీయులు 'స్వపరిపాలన' డిమాండ్‌తో ఐర్లాండ్ హోమ్ రూల్ లీగ్ నమూనాలో రెండు హోమ్ రూల్ లీగ్‌లు ప్రారంభించారు.

• తిలక్ హోమ్ రూల్ లీగ్: ఏప్రిల్ 1916, బెల్గాం.
• పని ప్రాంతం: మహారాష్ట్ర (బొంబాయి మినహా), కర్ణాటక, మధ్య ప్రావిన్సులు, బెరార్.
• ప్రధాన కార్యాలయం: పూనా.
• నినాదం: 'స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు'.
• అనీబెసెంట్ హోమ్ రూల్ లీగ్: సెప్టెంబర్ 1916, మద్రాసు (అడయార్).
• ప్రాంతం: మిగిలిన భారతదేశం.
• పత్రికలు: 'న్యూ ఇండియా', 'కామన్‌వీల్'.
• జార్జ్ అరుండేల్, బి.పి. వాడియా సహకారులు.
• జరిగిన సంఘటనలు:
  1. 1917 జూన్‌లో అనీబెసెంట్‌ను అరెస్టు (ఊటీలో నిర్బంధం). నిరసనగా సర్ సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ 'నైట్‌హుడ్' (సర్ బిరుదు) వదులుకున్నాడు.
  2. 1917 కలకత్తా కాంగ్రెస్‌కు అనీబెసెంట్ మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు.
  3. మహమ్మద్ అలీ జిన్నా కూడా లీగ్‌లో చేరాడు.
• ఫలితం:
  1. జాతీయోద్యమానికి కొత్త ఉత్సాహం, యువతలో ఉత్తేజం
  2. స్వపరిపాలన డిమాండ్ ప్రజాభిప్రాయంగా మారింది. తిలక్, బెసెంట్ లీగ్‌లు 1920 నాటికి గాంధీ నాయకత్వంలో వెనుకబడ్డాయి.

యుద్ధ సమయంలో మితవాద-అతివాద, కాంగ్రెస్-ముస్లిం లీగ్ ఐక్యత సాధ్యమైంది. దీన్ని ప్రభుత్వం గమనించి కొన్ని హామీలు ఇచ్చింది.

• లక్నో సమావేశం (1916): అధ్యక్షుడు అంబికా చరణ్ మజుందార్.
• అతివాదులు (తిలక్) కాంగ్రెస్‌లో మళ్లీ చేరారు – మితవాద, అతివాదుల ఐక్యత.
• లక్నో ఒప్పందం:
  1. కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ మధ్య
  2. ఒకే రాజ్యాంగ సంస్కరణల డిమాండ్.
• కాంగ్రెస్ ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను అంగీకరించింది.
• ముస్లిం లీగ్ స్వపరిపాలన డిమాండ్‌ను సమర్థించింది.
• జిన్నా ఇరు సంస్థల సభ్యుడు – 'హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతా రాయబారి' అని సరోజినీ నాయుడు అన్నది.
• మాంటేగ్ ప్రకటన (20 ఆగస్టు 1917): రాజ్య కార్యదర్శి ఎడ్విన్ మాంటేగ్ – 'బ్రిటిష్ పాలనలో భారతీయ ప్రాతినిధ్యం పెంపు, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం క్రమంగా సాధించడమే ప్రభుత్వ లక్ష్యం' (Progressive realisation of Responsible Government).
• 1919 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (మాంటేగ్-చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలు) – వైస్రాయ్ లార్డ్ చెమ్స్‌ఫర్డ్ కాలం:
• ప్రావిన్సుల్లో ద్వంద్వ పాలన (Dyarchy): సబ్జెక్టులు 'రిజర్వ్‌డ్' (గవర్నర్ చేతిలో), 'ట్రాన్స్‌ఫర్డ్' (ఎన్నికైన మంత్రుల చేతిలో) గా విభజన. మంత్రులు శాసన సభకు జవాబుదారీ.
• కేంద్రంలో ద్విసభ: కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్, లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ.
• పరిమిత ఓటు హక్కు
• ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు సిక్కులు, క్రైస్తవులు, ఆంగ్లో-ఇండియన్లు, యూరోపియన్లకు విస్తరణ.
• 10 ఏళ్ల తర్వాత సమీక్షకు కమిషన్ (తర్వాత సైమన్ కమిషన్ 1927).
• పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పాటుకు నిబంధన (ఇది 1926లో ఏర్పడింది).
• కాంగ్రెస్ స్పందన:
  1. 1918లో బొంబాయి ప్రత్యేక సమావేశం సంస్కరణలను 'నిరాశ కలిగించేవి'గా ప్రకటించింది
  2. కొందరు మితవాదులు కాంగ్రెస్ నుండి విడిపోయి 'లిబరల్ ఫెడరేషన్' (1918) స్థాపించారు.

ఈ యుగం వ్యక్తుల గురించి పరీక్షల్లో బిరుదులు, పత్రికలు, గ్రంథాల రూపంలో ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• బాల గంగాధర్ తిలక్ (1856–1920):
  1. 'లోకమాన్య'; 'భారత అశాంతి పితామహుడు (Father of Indian Unrest)' – వాలెంటైన్ చిరోల్ ఇచ్చిన పేరు.
  2. గ్రంథాలు: 'ది ఆర్కిటిక్ హోమ్ ఇన్ ది వేదాస్', 'గీతా రహస్య' (మాండలే జైలులో).
  3. 1 ఆగస్టు 1920న మరణం.
• లాలా లజపతి రాయ్ (1865–1928):
  1. 'పంజాబ్ కేసరి'
  2. ఆర్యసమాజ్ నాయకుడు
  3. పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్ (1894) స్థాపకుల్లో ఒకరు
  4. 'సర్వెంట్స్ ఆఫ్ పీపుల్ సొసైటీ' (1921). సైమన్ కమిషన్ వ్యతిరేక ప్రదర్శనలో లాఠీ దెబ్బలతో 1928లో మరణం.
• బిపిన్ చంద్ర పాల్:
  1. 'న్యూ ఇండియా' పత్రిక
  2. 1906లో 'వందేమాతరం' పత్రిక (అరబిందోతో కలిసి).
• అరబిందో ఘోష్ (1872–1950):
  1. 'వందేమాతరం' పత్రిక
  2. అలీపూర్ కేసు తర్వాత 1910లో పాండిచ్చేరిలో ఆధ్యాత్మిక జీవితం
  3. 'ఆర్య' పత్రిక
  4. 'ది లైఫ్ డివైన్'.
• సుబ్రహ్మణ్య భారతి: తమిళ జాతీయ కవి.
• వి.ఒ. చిదంబరం పిళ్లై:
  1. 'కప్పలోటియ తమిళన్'
  2. స్వదేశీ నౌకాయాన సంస్థ.
• రాస్ బిహారీ బోస్:
  1. 1912 ఢిల్లీ కుట్ర
  2. తర్వాత జపాన్‌లో INA ప్రారంభకుడు.