చారిత్రక ముఖ్యమైన తేదీలు మరియు కాలక్రమం

ప్రాచీన భారత చరిత్రలో తేదీలన్నీ దాదాపుగా అంచనా (approximate) తేదీలే. పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే ముఖ్యమైన సంవత్సరాలను క్రమంగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• సింధు లోయ నాగరికత (Indus Valley Civilization): పరిపక్వ దశ సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నుండి 1900 వరకు.
• హరప్పా తవ్వకాలు: 1921 (దయారాం సహాని)
• మొహంజొదారో తవ్వకాలు: 1922 (ఆర్.డి. బెనర్జీ)
• బుద్ధుడు (Buddha): జననం క్రీ.పూ. 563 (లుంబిని), మహాపరినిర్వాణం క్రీ.పూ. 483 (కుశీనగరం) – పాఠ్యపుస్తకాల్లో ఉన్న సాంప్రదాయ తేదీలు.
• మహావీరుడు (Mahavira):
  1. సుమారు క్రీ.పూ. 540 – 468
  2. జననం వైశాలి సమీపంలోని కుండగ్రామం.
• అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర: క్రీ.పూ. 326 – జీలం (హైడాస్పెస్) నది ఒడ్డున పురుషోత్తముడు (పోరస్)తో యుద్ధం.
• చంద్రగుప్త మౌర్యుడు: క్రీ.పూ. 321లో నంద వంశాన్ని కూలదోసి మౌర్య సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు (గురువు చాణక్యుడు).
• సెల్యూకస్ నికేటర్‌తో సంధి:
  1. క్రీ.పూ. 305 – చంద్రగుప్తుడు గెలిచాడు
  2. మెగస్తనీసు రాయబారిగా పాటలీపుత్రానికి వచ్చాడు.
• అశోకుడు (Ashoka):
  1. సింహాసనం సుమారు క్రీ.పూ. 268
  2. కళింగ యుద్ధం క్రీ.పూ. 261 (పాలనలో 8వ సంవత్సరం)
  3. ఆ తర్వాత బౌద్ధం స్వీకరించాడు.
• మౌర్య సామ్రాజ్య పతనం: క్రీ.పూ. 185 – చివరి రాజు బృహద్రథుడిని సేనాపతి పుష్యమిత్ర శుంగుడు చంపాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 326 (అలెగ్జాండర్) → 321 (చంద్రగుప్తుడు) → 261 (కళింగ) → 185 (మౌర్య పతనం). ఈ నాలుగు సంఖ్యలు వరుసగా చదివితే గుర్తుంటాయి.

మౌర్యుల తర్వాత నుండి హర్షవర్ధనుడి వరకు ఉన్న కాలంలో శక యుగం, గుప్త యుగం వంటి కాలగణనలు ప్రారంభమయ్యాయి. వీటి ప్రారంభ సంవత్సరాలు తరచూ పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• శుంగ వంశం: క్రీ.పూ. 185లో పుష్యమిత్ర శుంగుడు స్థాపించాడు.
• శక యుగం (Saka Era): క్రీ.శ. 78లో ప్రారంభం – సాంప్రదాయకంగా కుషాణ రాజు కనిష్కుడు ప్రారంభించాడని భావిస్తారు. ఇదే భారత జాతీయ క్యాలెండర్ ఆధారం.
• గుప్త యుగం (Gupta Era): క్రీ.శ. 319–320లో మొదటి చంద్రగుప్తుడు ప్రారంభించాడు.
• సముద్రగుప్తుడు:
  1. సుమారు క్రీ.శ. 335–375
  2. ప్రయాగ ప్రశస్తి (అలహాబాద్ శాసనం) రాసింది హరిషేణుడు.
• రెండవ చంద్రగుప్తుడు (విక్రమాదిత్యుడు):
  1. సుమారు క్రీ.శ. 380–415
  2. చైనా యాత్రికుడు ఫా-హియాన్ ఇతని కాలంలో (సుమారు 399–414) వచ్చాడు.
• హూణుల దండయాత్ర:
  1. స్కందగుప్తుడు హూణులను ఓడించాడు (సుమారు క్రీ.శ. 455)
  2. తర్వాత గుప్త సామ్రాజ్యం క్షీణించింది.
• హర్షవర్ధనుడు:
  1. క్రీ.శ. 606లో సింహాసనం
  2. 647లో మరణం.
• నర్మదా యుద్ధం: సుమారు క్రీ.శ. 618–619 – చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి హర్షుడిని ఓడించాడు.
• హ్యూయెన్ త్సాంగ్: సుమారు క్రీ.శ. 630–645 మధ్య భారత్‌లో పర్యటించాడు.
• ఐహోళె శాసనం: క్రీ.శ. 634 – రవికీర్తి రాశాడు, రెండవ పులకేశి విజయాలను వివరిస్తుంది.

ఇస్లామిక్ దండయాత్రల నుండి ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలన వరకు ఉన్న కాలం పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే భాగం. వంశాల ప్రారంభ సంవత్సరాలు ముఖ్యం.

• మహమ్మద్ బిన్ ఖాసిం: క్రీ.శ. 712లో సింధ్‌ను జయించాడు (అరబ్ దండయాత్ర).
• మహమూద్ గజనీ:
  1. క్రీ.శ. 1000–1027 మధ్య భారత్‌పై 17 సార్లు దండెత్తాడు
  2. సోమనాథ్ దేవాలయ దాడి సుమారు 1025–26.
• తరైన్ యుద్ధాలు: మొదటి తరైన్ 1191 (పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ గెలుపు), రెండవ తరైన్ 1192 (మహమ్మద్ ఘోరీ గెలుపు).
• ఢిల్లీ సుల్తానేట్: 1206లో కుతుబుద్దీన్ ఐబక్‌తో ప్రారంభం (బానిస వంశం).
• వంశాల క్రమం: బానిస (1206) → ఖల్జీ (1290) → తుగ్లక్ (1320) → సయ్యద్ (1414) → లోడి (1451).
• అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ: 1296లో సింహాసనం.
• మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్:
  1. రాజధాని ఢిల్లీ నుండి దేవగిరి (దౌలతాబాద్)కు మార్పు 1327
  2. సంకేత నాణేల (Token currency) ప్రయోగం 1329–30.
• తైమూర్ దండయాత్ర: 1398లో ఢిల్లీని దోచుకున్నాడు.
• దక్షిణాది రాజ్యాలు: విజయనగరం 1336 (హరిహర, బుక్క), బహమనీ 1347 (అల్లావుద్దీన్ బహమన్ షా).
• ఓరుగల్లు పతనం: 1323లో ఉలుగ్ ఖాన్ (తరువాతి మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్) చేతిలో కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడు ఓడాడు.
• సుల్తానేట్ ముగింపు: 1526 మొదటి పానిపట్ యుద్ధంలో ఇబ్రహీం లోడి ఓటమి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా వంశాల సంవత్సరాలు: 1206 – 1290 – 1320 – 1414 – 1451. 'ఇంటి నంబర్లు' లాగా వరుసగా చదవండి.

1526 నుండి 1761 వరకు మొఘల్, మరాఠా చరిత్ర యుద్ధాల తేదీల చుట్టూ తిరుగుతుంది. వీటిని సంవత్సరాల క్రమంలో నేర్చుకుంటే సులభం.

• వాస్కోడగామా:
  1. 1498లో కాలికట్ (కప్పడ్) చేరాడు
  2. 1510లో అల్బుకర్క్ గోవాను జయించాడు.
• బాబర్ (Babur):
  1. మొదటి పానిపట్ 1526
  2. ఖన్వా (రాణా సంగతో) 1527
  3. ఘాఘ్రా 1529
  4. మరణం 1530.
• హుమాయూన్:
  1. 1530లో సింహాసనం
  2. చౌసా 1539, కన్నౌజ్ (బిల్గ్రామ్) 1540లో షేర్ షా చేతిలో ఓటమి
  3. 1555లో ఢిల్లీ తిరిగి పొందాడు.
• షేర్ షా సూర్: 1540–1545.
• అక్బర్ (Akbar):
  1. 1556లో సింహాసనం
  2. రెండవ పానిపట్ 1556 (హేము ఓటమి)
  3. హల్దీఘాటి 1576 (రాణా ప్రతాప్)
  4. ఇబాదత్ ఖానా 1575
  5. దీన్-ఇ-ఇలాహి 1582.
• జహంగీర్:
  1. 1605
  2. షాజహాన్: 1628
  3. ఔరంగజేబు: 1658లో సింహాసనం, 1679లో జిజియా పన్ను పునరుద్ధరణ, 1707లో మరణం.
• శివాజీ:
  1. 1674లో రాయగఢ్‌లో పట్టాభిషేకం (ఛత్రపతి)
  2. 1680లో మరణం.
• సంభాజీ: 1689లో ఔరంగజేబు ఆదేశంతో మరణశిక్ష.
• నాదిర్ షా: 1739లో కర్నాల్ యుద్ధం, ఢిల్లీ దోపిడీ.
• మూడవ పానిపట్ యుద్ధం: 1761 జనవరి 14 – అహ్మద్ షా అబ్దాలీ చేతిలో మరాఠాల ఓటమి.

ఈస్టిండియా కంపెనీ వ్యాపారిగా వచ్చి పాలకురాలిగా మారిన కథ ఈ తేదీల్లో కనిపిస్తుంది. యుద్ధాలు, చట్టాలు, విధానాలు మూడింటినీ క్రమంగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• ఈస్టిండియా కంపెనీ స్థాపన: 1600 డిసెంబర్ 31 (ఎలిజబెత్ రాణి చార్టర్).
• ప్లాసీ యుద్ధం:
  1. 1757 జూన్ 23 – రాబర్ట్ క్లైవ్ vs సిరాజుద్దౌలా
  2. బక్సార్ యుద్ధం: 1764 అక్టోబర్ 22.
• అలహాబాద్ సంధి (1765): బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశా దివానీ హక్కులు కంపెనీకి దక్కాయి.
• చట్టాలు: రెగ్యులేటింగ్ చట్టం 1773, పిట్స్ ఇండియా చట్టం 1784, చార్టర్ చట్టాలు 1813, 1833, 1853.
• శాశ్వత శిస్తు విధానం (Permanent Settlement): 1793 – కారన్‌వాలీస్.
• సైన్య సహాయక పద్ధతి (Subsidiary Alliance): 1798లో వెల్లస్లీ హైదరాబాద్ నిజాంతో మొదటి ఒప్పందం చేశాడు. 1800లో నిజాం 'దత్త మండలాలు' (రాయలసీమ) కంపెనీకి ఇచ్చాడు.
• మైసూరు యుద్ధాలు: 1767–69, 1780–84, 1790–92, 1799 (టిప్పు సుల్తాన్ మరణం).
• మరాఠా యుద్ధాలు: 1775–82, 1803–05, 1817–18.
• సిక్కు యుద్ధాలు:
  1. 1845–46, 1848–49
  2. పంజాబ్ విలీనం 1849.
• దత్తత మినహాయింపు సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse): డల్హౌసీ – సతారా 1848, అవధ్ 1856 (ఇది లాప్స్ కాదు, పరిపాలన లోపం పేరుతో విలీనం).
• మొదటి రైలు: 1853 ఏప్రిల్ 16, బొంబాయి–థానే.
• 1857 తిరుగుబాటు:
  1. మే 10, మీరట్
  2. ఆ తర్వాత 1858 నవంబర్ 1న విక్టోరియా రాణి ప్రకటనతో కంపెనీ పాలన ముగిసి కిరీట పాలన మొదలైంది.

19వ శతాబ్ది సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమాలు మరియు తొలి జాతీయ ఉద్యమ సంఘటనల సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• బ్రహ్మసమాజం:
  1. 1828 (రాజా రామ్మోహన్ రాయ్)
  2. సతి నిషేధం: 1829 (విలియం బెంటింక్).
• వితంతు పునర్వివాహ చట్టం: 1856 (ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ కృషి).
• వీరేశలింగం: 1881 డిసెంబర్‌లో రాజమండ్రిలో తొలి వితంతు వివాహం జరిపించాడు.
• ప్రార్థనా సమాజం:
  1. 1867
  2. ఆర్య సమాజం: 1875 (దయానంద సరస్వతి)
  3. థియోసాఫికల్ సొసైటీ: 1875 (అడయార్ కేంద్రం 1882).
• సత్యశోధక్ సమాజ్:
  1. 1873 (జ్యోతిబా ఫూలే)
  2. రామకృష్ణ మిషన్: 1897 (వివేకానంద).
• అలీగఢ్ MAO కళాశాల: 1875 (సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్).
• భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC):
  1. 1885 డిసెంబర్ 28, బొంబాయి
  2. మొదటి అధ్యక్షుడు డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ
  3. స్థాపకుడు ఎ.ఒ. హ్యూమ్.
• బెంగాల్ విభజన:
  1. 1905 అక్టోబర్ 16 (కర్జన్)
  2. స్వదేశీ ఉద్యమం 1905 ఆగస్టు 7.
• ముస్లిం లీగ్: 1906 డిసెంబర్, ఢాకా.
• సూరత్ చీలిక: 1907 (మితవాదులు–అతివాదులు).
• మోర్లీ–మింటో సంస్కరణలు: 1909 – ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు.
• ఢిల్లీ దర్బారు:
  1. 1911 – రాజధాని కలకత్తా నుండి ఢిల్లీకి
  2. బెంగాల్ విభజన రద్దు.
• హోమ్ రూల్ లీగ్‌లు:
  1. 1916 (తిలక్ ఏప్రిల్, అనీబిసెంట్ సెప్టెంబర్)
  2. లక్నో ఒప్పందం: 1916.

గాంధీజీ దక్షిణాఫ్రికా నుండి తిరిగి వచ్చాక జాతీయోద్యమం మాస్ ఉద్యమంగా మారింది. ఈ కాలపు ఉద్యమాలు, ఒప్పందాల సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో చాలా ముఖ్యం.

• గాంధీ భారత్ రాక: 1915 జనవరి 9.
• చంపారన్ సత్యాగ్రహం:
  1. 1917
  2. అహ్మదాబాద్ మిల్లు, ఖేడా: 1918.
• రౌలట్ చట్టం:
  1. 1919 మార్చి
  2. జలియన్‌వాలా బాగ్ ఘటన: 1919 ఏప్రిల్ 13 (జనరల్ డయ్యర్).
• సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం:
  1. 1920
  2. చౌరీ చౌరా ఘటన: 1922 ఫిబ్రవరి 5 – ఉద్యమం ఉపసంహరణ.
• స్వరాజ్ పార్టీ: 1923 (సి.ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ).
• సైమన్ కమిషన్:
  1. 1927 ప్రకటన, 1928 భారత్ రాక – 'సైమన్ గో బ్యాక్' నిరసనలు
  2. నెహ్రూ నివేదిక: 1928.
• లాహోర్ కాంగ్రెస్:
  1. 1929 డిసెంబర్ – పూర్ణ స్వరాజ్ తీర్మానం (అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ)
  2. 1930 జనవరి 26 స్వాతంత్ర్య దినం.
• దండి యాత్ర (ఉప్పు సత్యాగ్రహం): 1930 మార్చి 12 – ఏప్రిల్ 6.
• రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు: 1930, 1931, 1932 (గాంధీ పాల్గొన్నది రెండవదానిలో, 1931).
• గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం:
  1. 1931 మార్చి 5
  2. భగత్ సింగ్ ఉరిశిక్ష: 1931 మార్చి 23.
• కమ్యూనల్ అవార్డు:
  1. 1932 ఆగస్టు 16 (రామ్సే మెక్‌డొనాల్డ్)
  2. పూనా ఒడంబడిక: 1932 సెప్టెంబర్ 24 (గాంధీ–అంబేద్కర్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1919 – రౌలట్/జలియన్‌వాలా, 1920 – సహాయ నిరాకరణ, 1930 – శాసనోల్లంఘన, 1942 – క్విట్ ఇండియా. 'పది సంవత్సరాల విరామం'తో ఉద్యమాలు.

1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం నుండి 1950 రాజ్యాంగం అమలు వరకు జరిగిన సంఘటనలు స్వాతంత్ర్యం, విభజన, సంస్థానాల విలీనాన్ని చూపిస్తాయి.

• భారత ప్రభుత్వ చట్టం:
  1. 1935
  2. ప్రాంతీయ ఎన్నికలు 1937లో జరిగి కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు ఏర్పడ్డాయి.
• రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం:
  1. 1939 సెప్టెంబర్
  2. నిరసనగా కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాల రాజీనామా (1939 అక్టోబర్–నవంబర్). ముస్లిం లీగ్ 'విమోచన దినం' డిసెంబర్ 22.
• లాహోర్ తీర్మానం (పాకిస్తాన్ తీర్మానం):
  1. 1940 మార్చి
  2. ఆగస్టు ప్రతిపాదన: 1940 ఆగస్టు.
• వ్యక్తి సత్యాగ్రహం: 1940 అక్టోబర్ – తొలి సత్యాగ్రహి వినోబా భావే.
• క్రిప్స్ రాయబారం:
  1. 1942 మార్చి
  2. క్విట్ ఇండియా తీర్మానం: 1942 ఆగస్టు 8 (బొంబాయి గోవాలియా ట్యాంక్ మైదానం) – 'డూ ఆర్ డై'.
• ఆజాద్ హింద్ ప్రభుత్వం: 1943 అక్టోబర్ 21 – సుభాష్ చంద్రబోస్ సింగపూర్‌లో తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ప్రకటించాడు.
• సిమ్లా సమావేశం (వేవెల్ ప్రణాళిక): 1945.
• రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు: 1946 ఫిబ్రవరి.
• కేబినెట్ మిషన్:
  1. 1946 మార్చి
  2. ప్రత్యక్ష చర్య దినం: 1946 ఆగస్టు 16
  3. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం: 1946 సెప్టెంబర్ 2
  4. రాజ్యాంగ సభ తొలి సమావేశం: 1946 డిసెంబర్ 9.
• అట్లీ ప్రకటన:
  1. 1947 ఫిబ్రవరి 20
  2. మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక: 1947 జూన్ 3
  3. భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం: 1947 జూలై 18
  4. స్వాతంత్ర్యం: 1947 ఆగస్టు 15.
• గాంధీజీ హత్య: 1948 జనవరి 30.
• హైదరాబాద్ విలీనం: ఆపరేషన్ పోలో 1948 సెప్టెంబర్ 13–17.
• రాజ్యాంగ ఆమోదం:
  1. 1949 నవంబర్ 26
  2. అమలు (గణతంత్రం): 1950 జనవరి 26.