గవర్నర్ జనరల్స్ మరియు వైస్రాయ్‌లు

ప్లాసీ యుద్ధం తర్వాత బెంగాల్ గవర్నర్లు ఈస్టిండియా కంపెనీ పాలనను బలపరిచారు. 1773 రెగ్యులేటింగ్ చట్టంతో 'గవర్నర్ జనరల్' పదవి మొదలైంది.

• రాబర్ట్ క్లైవ్ (1757–60, 1765–67):
  1. ప్లాసీ యుద్ధ విజేత
  2. 1765లో బెంగాల్ దివానీ హక్కులు (అలహాబాద్ ఒప్పందం). బెంగాల్‌లో ద్వంద్వ పాలన (Dual System) ప్రవేశపెట్టాడు – రాబడి వసూలు కంపెనీకి, పరిపాలన నవాబుకు.
• వారన్ హేస్టింగ్స్ (1772–85):
  1. 1772లో బెంగాల్ గవర్నర్
  2. 1773 చట్టం ద్వారా మొదటి గవర్నర్ జనరల్ (బెంగాల్).
• ద్వంద్వ పాలన రద్దు
• ఖజానా మూర్షిదాబాద్ నుండి కలకత్తాకు మార్పు.
• మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1775–82), రెండో ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధం (1780–84).
• నందకుమార్ కేసు: నందకుమార్‌కు ఉరిశిక్ష (1775).
• ఏషియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బెంగాల్ (1784) – సర్ విలియం జోన్స్ స్థాపన
• హేస్టింగ్స్ దీనికి మద్దతు ఇచ్చాడు.
• కలకత్తా మదరసా (1781) ఏర్పాటు.
• ఇంగ్లండ్‌లో ఎడ్మండ్ బర్క్ అభిశంసన (Impeachment) పెట్టగా 1795లో నిర్దోషిగా విడుదలయ్యాడు.
• గమనిక: 1773 చట్టంలో గవర్నర్ జనరల్ అయినా, మద్రాస్, బొంబాయి గవర్నర్లు అతనికి లోబడి ఉండాలి.

18వ శతాబ్దం చివరి గవర్నర్ జనరల్స్ పాలనా వ్యవస్థను రూపొందించారు. కార్న్‌వాలిస్ శాశ్వత శిస్తు విధానం, వెల్లస్లీ సైన్య సహకార పద్ధతి పరీక్షల్లో చాలా ముఖ్యం.

• లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ (1786–93):
  1. శాశ్వత శిస్తు విధానం – బెంగాల్ (1793); జమీందార్లకు భూ యాజమాన్యం.
  2. కార్న్‌వాలిస్ కోడ్ (1793) – రాబడి, న్యాయ విధులను వేరు చేశాడు.
  3. పోలీసు వ్యవస్థ – జిల్లాలో దారోగా; అఖిల భారత సేవల పితామహుడు అంటారు (సివిల్ సర్వీసెస్ వేతనాలు పెంచి లంచాలు ఆపాడు).
  4. మూడో ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధం (1790–92), శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం (1792).
• సర్ జాన్ షోర్ (1793–98):
  1. జోక్యం చేసుకోని విధానం (Non-intervention)
  2. 1793 చార్టర్ చట్టం
  3. 1795 ఖర్దా యుద్ధం (నిజాం vs మరాఠాలు).
• లార్డ్ వెల్లస్లీ (1798–1805):
  1. సైన్య సహకార సంధి (Subsidiary Alliance): హైదరాబాద్ నిజాం (1798) మొదటి రాజ్యం; మైసూరు (1799), తంజావూరు (1799), అవధ్ (1801), పేష్వా (బేసీన్, 1802), భోంస్లే (1803), సింధియా (1804) మొదలైనవి.
  2. నాలుగో మైసూరు యుద్ధం (1799) – టిప్పు సుల్తాన్ మరణం.
  3. ఫోర్ట్ విలియం కళాశాల (1800).
  4. రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1803–05).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కార్న్‌వాలిస్ = శాశ్వత శిస్తు (1793); వెల్లస్లీ = సైన్య సహకార సంధి.

ఈ కాలంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం మరాఠాలపై పూర్తయింది, నేపాల్ యుద్ధం జరిగింది, భూమి శిస్తు కొత్త పద్ధతులు వచ్చాయి.

• జార్జ్ బార్లో (1805–07):
  1. తాత్కాలిక గవర్నర్ జనరల్
  2. వెల్లూరు తిరుగుబాటు (1806) అతని కాలంలో జరిగింది.
• లార్డ్ మింటో I (1807–13):
  1. అమృత్‌సర్ ఒప్పందం (1809) – రంజిత్ సింగ్, చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్.
  2. 1813 చార్టర్ చట్టం ఇతని కాలంలోనే వచ్చింది.
• మార్క్విస్ ఆఫ్ హేస్టింగ్స్ (1813–23):
  1. ఆంగ్లో-నేపాల్ యుద్ధం (1814–16); సుగౌలీ ఒప్పందం (1816).
  2. మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1817–18); పిండారీల అణచివేత; పేష్వా పదవి రద్దు.
  3. రైత్వారీ విధానం – మద్రాస్‌లో థామస్ మన్రో (1820) అమలు చేశాడు.
  4. మహల్వారీ విధానం – ఉత్తర భారతంలో (1822); పత్రికలపై నియంత్రణ సడలింపు (1818).
• లార్డ్ ఆమ్హెర్స్ట్ (1823–28):
  1. మొదటి ఆంగ్లో-బర్మా యుద్ధం (1824–26); యాండబో ఒప్పందం (1826).
  2. బారక్‌పూర్ సిపాయిల తిరుగుబాటు (1824).
  3. భరత్‌పూర్ కోట స్వాధీనం (1826).
• పిండారీలు, సంస్థానాల విధానం:
  1. పిండారీలు మధ్య భారతంలో దోపిడీ బృందాలు – హేస్టింగ్స్ వారిని అణచివేశాడు
  2. సంస్థానాల పట్ల 'అధీన ఏకాంత (Subordinate Isolation)' విధానం ఆయనకే చెబుతారు.

ఈ దశలో సామాజిక సంస్కరణలు, ఆంగ్ల విద్య, ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం, సింధ్ విలీనం, సిక్కు యుద్ధం జరిగాయి.

• లార్డ్ విలియం బెంటింక్ (1828–35): 1833 చట్టం తర్వాత మొదటి 'భారత గవర్నర్ జనరల్'.
• సతి నిషేధం (1829) – రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ కృషి.
• ఠగ్గుల అణచివేత – విలియం స్లీమన్ (1830లు).
• మెకాలే మినిట్ (1835) – ఇంగ్లీష్ విద్యా మాధ్యమం
• కలకత్తా మెడికల్ కాలేజీ (1835).
• కూర్గ్ విలీనం (1834).
• చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్ (1835–36):
  1. తాత్కాలిక
  2. పత్రికా స్వేచ్ఛ ఇచ్చి 'పత్రికల విముక్తిదాత (Liberator of Press)' అయ్యాడు.
• లార్డ్ ఆక్లాండ్ (1836–42): మొదటి ఆంగ్లో-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం (1839–42).
• లార్డ్ ఎల్లెన్‌బరో (1842–44):
  1. సింధ్ విలీనం (1843, చార్లెస్ నేపియర్)
  2. బానిసత్వ నిషేధ చట్టం (1843).
• లార్డ్ హార్డింజ్ I (1844–48):
  1. మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం (1845–46)
  2. లాహోర్ ఒప్పందం (1846)
  3. ఇంగ్లీష్ చదివిన వారికి ఉద్యోగాల్లో ప్రాధాన్యత (1844).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా బెంటింక్ – సతి; ఎల్లెన్‌బరో – సింధ్; హార్డింజ్ – సిక్కు యుద్ధం.

• బెంటింక్ – ఇతర పనులు:
  1. సైన్యంలో కొరడా శిక్ష రద్దు
  2. ఉన్నత పరిపాలన పదవుల్లో భారతీయులను చేర్చడం (డిప్యూటీ కలెక్టర్, డిప్యూటీ మేజిస్ట్రేట్).

డల్హౌసీని 'ఆధునిక భారత నిర్మాత' అంటారు. ఆయన విలీన విధానాలు, రైల్వేలు, తంతి తపాలా సేవలు 1857 తిరుగుబాటుకు దోహదం చేశాయి.

• లార్డ్ డల్హౌసీ (1848–56):
  1. రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse): సతారా (1848), సంబల్‌పూర్ (1849), ఝాన్సీ (1853), నాగ్‌పూర్ (1854) మొదలైనవి విలీనం.
  2. రెండో సిక్కు యుద్ధం తర్వాత పంజాబ్ విలీనం (1849); రెండో బర్మా యుద్ధం (1852); అవధ్ విలీనం (1856).
  3. మొదటి రైల్వే లైన్ బొంబాయి–థానే (16 ఏప్రిల్ 1853).
  4. విద్యుత్ తంతి (టెలిగ్రాఫ్) లైన్లు, తపాలా సంస్కరణలు (1854) – ఏకరీతి తపాలా రుసుము.
  5. ఉడ్స్ డిస్పాచ్ (1854); ప్రజా పనుల శాఖ (PWD); రూర్కీ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల.
• లార్డ్ కానింగ్ (1856–62):
  1. చివరి గవర్నర్ జనరల్
  2. 1858 తర్వాత మొదటి వైస్రాయ్.
• 1857 తిరుగుబాటు
• కంపెనీ పాలన ముగింపు (1858).
• హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం (1856)
• కలకత్తా, బొంబాయి, మద్రాస్ విశ్వవిద్యాలయాలు (1857).
• భారత శిక్షాస్మృతి (IPC) 1860
• ఆదాయపు పన్ను (1860)
• భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం 1861
• రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం రద్దు.
• ఇతర విలీనాలు: సంబల్‌పూర్ (1849), భాగత్ (1850), ఉదయ్‌పూర్ (1852). డల్హౌసీని 'భారత రైల్వేల పితామహుడు' అని కూడా పిలుస్తారు.

1858 నుండి వైస్రాయ్ పదవి ఉంది. వీరిలో కొందరి ప్రత్యేక పనులు, మరణాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• లార్డ్ ఎల్గిన్ I (1862–63):
  1. ధర్మశాలలో మరణం
  2. వహాబీ ఉద్యమం అణచివేత.
• సర్ జాన్ లారెన్స్ (1864–69):
  1. ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో 'చతురమైన నిష్క్రియాపరత్వం (Masterly Inactivity)' విధానం.
  2. భూటాన్ యుద్ధం (1865); ఒరిస్సా కరువు (1866).
• లార్డ్ మేయో (1869–72):
  1. ఆర్థిక వికేంద్రీకరణ (1870) – రాష్ట్రాలకు ఆదాయ, వ్యయ బాధ్యతలు; స్థానిక సంస్థల బలోపేతానికి పునాది.
  2. వ్యవసాయ శాఖ (1871); భారత గణాంక సర్వే.
  3. అండమాన్ సందర్శన సమయంలో షేర్ అలీ అనే ఖైదీ చేతిలో హత్య (1872) – హత్యకు గురైన ఏకైక వైస్రాయ్.
• లార్డ్ నార్త్‌బ్రూక్ (1872–76):
  1. బరోడా గైక్వాడ్ మల్హార్ రావును తొలగించాడు (1875).
  2. కూకా ఉద్యమం (1872); ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ భారత పర్యటన (1875).

• ఇతర చట్టాలు: లారెన్స్ కాలంలో పంజాబ్ కౌలు చట్టం (1868), అవధ్ కౌలు చట్టం (1868) వచ్చాయి.

ఈ కాలంలో కాంగ్రెస్ ఆవిర్భావం, పత్రికల చట్టాలు, ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం వంటి పరీక్షకు ముఖ్యమైన సంఘటనలు జరిగాయి.

• లార్డ్ లిట్టన్ (1876–80): 'సాహిత్య వైస్రాయ్' (కలం పేరు ఒవెన్ మెరిడిత్).
• ఢిల్లీ దర్బార్ (1877) – విక్టోరియా రాణి 'కైజర్-ఇ-హింద్' బిరుదు.
• దేశీయ భాషా పత్రికల చట్టం (1878)
• ఆయుధాల చట్టం (1878).
• రెండో ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం (1878–80), గండమాక్ ఒప్పందం (1879).
• ICS వయోపరిమితి 21 నుండి 19కి తగ్గింపు.
• లార్డ్ రిప్పన్ (1880–84): 'భారత స్థానిక స్వపరిపాలన పితామహుడు'.
• దేశీయ భాషా పత్రికల చట్టం రద్దు (1882)
• స్థానిక స్వపరిపాలన తీర్మానం (1882).
• మొదటి ఫ్యాక్టరీ చట్టం (1881)
• మొదటి క్రమబద్ధ జనాభా లెక్కలు (1881)
• హంటర్ కమిషన్ (1882).
• ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం (1883).
• లార్డ్ డఫరిన్ (1884–88):
  1. కాంగ్రెస్ స్థాపన (1885)
  2. మూడో బర్మా యుద్ధం (1885–86)
  3. బెంగాల్ కౌలు చట్టం (1885).
• లార్డ్ లాన్స్‌డౌన్ (1888–94):
  1. రెండో ఫ్యాక్టరీ చట్టం (1891)
  2. సమ్మతి వయస్సు చట్టం (1891)
  3. 1892 కౌన్సిళ్ల చట్టం
  4. డ్యూరాండ్ రేఖ (1893).
• లార్డ్ ఎల్గిన్ II (1894–99):
  1. కరువు (1896–97), బొంబాయిలో ప్లేగు
  2. తిలక్‌పై రాజద్రోహ కేసు (1897).
• గుర్తుంచుకోండి:
  1. 1877 ఢిల్లీ దర్బార్ సమయంలో దక్షిణ భారతంలో తీవ్ర కరువు ఉండేది (1876–78)
  2. లిట్టన్ పాలన విమర్శలకు గురైంది.

ఈ దశలో బెంగాల్ విభజన, స్వదేశీ ఉద్యమం, రాజధాని మార్పు వంటి ప్రధాన సంఘటనలు జరిగాయి.

• లార్డ్ కర్జన్ (1899–1905):
  1. కలకత్తా కార్పొరేషన్ చట్టం (1899).
  2. పోలీసు కమిషన్ (1902), రాలీ కమిషన్ (1902); విశ్వవిద్యాలయాల చట్టం (1904).
  3. ప్రాచీన కట్టడాల సంరక్షణ చట్టం (1904) – పురావస్తు శాఖకు సర్ జాన్ మార్షల్ డైరెక్టర్ జనరల్.
  4. సహకార పరపతి సంఘాల చట్టం (1904); పూసాలో వ్యవసాయ పరిశోధనా సంస్థ.
  5. ఢిల్లీ దర్బార్ (1903); టిబెట్ దండయాత్ర (1904).
  6. బెంగాల్ విభజన (16 అక్టోబర్ 1905).
• లార్డ్ మింటో II (1905–10):
  1. స్వదేశీ, బహిష్కరణ ఉద్యమాలు
  2. ముస్లిం లీగ్ ఏర్పాటు (1906)
  3. మోర్లీ–మింటో సంస్కరణలు (1909)
  4. 1910 పత్రికా చట్టం.
• లార్డ్ హార్డింజ్ II (1910–16):
  1. ఢిల్లీ దర్బార్ (1911) – జార్జ్ V; బెంగాల్ విభజన రద్దు (1911); రాజధాని కలకత్తా నుండి ఢిల్లీకి (1911 ప్రకటన, 1912 నుండి).
  2. ఢిల్లీలో హార్డింజ్‌పై బాంబు దాడి (డిసెంబర్ 1912) – రాస్ బిహారీ బోస్ నాయకత్వం.
  3. కొమగాటా మారు సంఘటన (1914); మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ఆరంభం.
• కర్జన్ – ఇతర పనులు:
  1. 1901లో ఇంపీరియల్ కాడెట్ కార్ప్స్ ఏర్పాటు
  2. 1902లో నీటిపారుదల, పోలీసు, విద్య సంస్కరణ కమిషన్లు
  3. 1904లో భారత విశ్వవిద్యాలయాలపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ పెరిగింది.

ఈ కాలం గాంధీ యుగం. సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన, రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు, 1935 చట్టం – అన్నీ ఈ వైస్రాయ్‌ల కాలంలో జరిగాయి.

• లార్డ్ చెమ్స్‌ఫర్డ్ (1916–21):
  1. మాంటేగ్ ప్రకటన (1917); రౌలట్ చట్టం (1919); జలియన్‌వాలా బాగ్ (13 ఏప్రిల్ 1919); 1919 చట్టం.
  2. లక్నో ఒప్పందం (1916), హోమ్ రూల్ ఉద్యమం, చంపారన్ సత్యాగ్రహం (1917).
• లార్డ్ రీడింగ్ (1921–26):
  1. చౌరీచౌరా ఘటన (1922) తో గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ఆపారు.
  2. మోప్లా తిరుగుబాటు (1921); స్వరాజ్ పార్టీ (1923); కకోరి కుట్ర (1925); రౌలట్ చట్టం రద్దు (1922).
• లార్డ్ ఇర్విన్ (1926–31):
  1. సైమన్ కమిషన్ (1927–28), నెహ్రూ నివేదిక (1928), లాహోర్ కాంగ్రెస్ (1929).
  2. 'ఇర్విన్ ప్రకటన' (అక్టోబర్ 1929) – డొమినియన్ హోదా సహజ లక్ష్యం అని చెప్పాడు.
  3. ఉప్పు సత్యాగ్రహం – దండి యాత్ర (1930); మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930); గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం (5 మార్చి 1931).
• లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ (1931–36):
  1. రెండో, మూడో రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు
  2. కమ్యూనల్ అవార్డు (1932)
  3. పూనా ఒప్పందం (1932)
  4. 1935 చట్టం.
• ఇతర విషయాలు:
  1. ఇర్విన్ కాలంలో కొత్త రాజధాని న్యూఢిల్లీ అధికారికంగా ప్రారంభమైంది (ఫిబ్రవరి 1931)
  2. విల్లింగ్‌డన్ కాలంలో క్వెట్టా భూకంపం (1935).

స్వాతంత్ర్యానికి ముందు చివరి వైస్రాయ్‌లు, స్వతంత్ర భారత గవర్నర్ జనరల్స్ గురించి ప్రశ్నలు తప్పక వస్తాయి.

• లార్డ్ లిన్లిత్‌గో (1936–43): అత్యంత ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన వైస్రాయ్.
• 1937 రాష్ట్ర ఎన్నికలు
• 1939లో యుద్ధంలో భారత్‌ను ప్రకటన లేకుండా చేర్చడంతో కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాల రాజీనామా.
• ఆగస్టు ప్రతిపాదన (1940)
• వ్యక్తి సత్యాగ్రహం (1940)
• క్రిప్స్ రాయబారం (1942)
• క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం (8 ఆగస్టు 1942).
• లార్డ్ వేవెల్ (1943–47):
  1. బెంగాల్ కరువు (1943)
  2. వేవెల్ ప్రణాళిక, సిమ్లా సమావేశం (1945)
  3. క్యాబినెట్ మిషన్ (1946)
  4. ప్రత్యక్ష చర్య దినం (16 ఆగస్టు 1946)
  5. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం (2 సెప్టెంబర్ 1946)
  6. నౌకాదళ తిరుగుబాటు (ఫిబ్రవరి 1946).
• లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ (మార్చి 1947 – ఆగస్టు 1947):
  1. చివరి వైస్రాయ్
  2. 3 జూన్ 1947 ప్రణాళిక
  3. 15 ఆగస్టు 1947 నుండి స్వతంత్ర భారత మొదటి గవర్నర్ జనరల్ (జూన్ 1948 వరకు).
• సి. రాజగోపాలాచారి (జూన్ 1948 – జనవరి 1950):
  1. చివరి గవర్నర్ జనరల్
  2. ఈ పదవిని నిర్వహించిన ఏకైక భారతీయుడు.
• రాజ్యాంగం అమలు (26 జనవరి 1950):
  1. గవర్నర్ జనరల్ పదవి రద్దు
  2. డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ మొదటి రాష్ట్రపతి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా లిన్లిత్‌గో = క్విట్ ఇండియా; వేవెల్ = సిమ్లా; మౌంట్‌బాటన్ = విభజన.