భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశాలు

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (Indian National Congress) 1885 డిసెంబర్‌లో స్థాపించబడింది. మొదటి కొన్ని సమావేశాల వేదికలు, అధ్యక్షులు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• స్థాపకుడు: ఎ.ఒ. హ్యూమ్ (అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్) – రిటైర్డ్ ఇంగ్లీష్ సివిల్ సర్వెంట్. వైస్రాయ్ లార్డ్ డఫరిన్ ఆశీస్సులు ఉన్నాయనే వాదన ఉంది.
• మొదటి సమావేశం (1885):
  1. బొంబాయిలోని గోకుల్‌దాస్ తేజ్‌పాల్ సంస్కృత కళాశాల
  2. 72 మంది ప్రతినిధులు. అధ్యక్షుడు డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ (వ్యోమేశ్ చంద్ర బెనర్జీ).
• 1886 – కలకత్తా: దాదాభాయ్ నౌరోజీ (ఈయన 1893 లాహోర్, 1906 కలకత్తా సమావేశాలకు కూడా అధ్యక్షుడు – మొత్తం మూడుసార్లు).
• 1887 – మద్రాస్: బద్రుద్దీన్ తయాబ్జీ – కాంగ్రెస్ మొదటి ముస్లిం అధ్యక్షుడు.
• 1888 – అలహాబాద్: జార్జ్ యూల్ – మొదటి ఇంగ్లీష్ (బ్రిటిష్) అధ్యక్షుడు.
• 1889 – బొంబాయి: సర్ విలియం వెడ్డర్‌బర్న్ (1910 అలహాబాద్‌లో కూడా అధ్యక్షుడు).
• 1890 – కలకత్తా: ఫిరోజ్‌షా మెహతా. కాదంబినీ గంగూలీ మొదటి మహిళా వక్తగా సభను ఉద్దేశించి మాట్లాడారు.
• 1891 – నాగ్‌పూర్: పి. ఆనంద చార్లు.

ఈ కాలంలో కాంగ్రెస్ అర్జీలు, ప్రార్థనలు, విజ్ఞప్తుల పద్ధతిలో (Prayer, Petition, Protest) సాగింది. నాయకులను మితవాదులు (Moderates) అంటారు.

• 1892 – అలహాబాద్: డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ.
• 1893 – లాహోర్: దాదాభాయ్ నౌరోజీ.
• 1894 – మద్రాస్: ఆల్ఫ్రెడ్ వెబ్.
• 1895 – పూనా: సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ.
• 1896 – కలకత్తా: రహీమతుల్లా సయానీ. ఈ సమావేశంలోనే మొదటిసారి 'వందేమాతరం' గీతాన్ని రవీంద్రనాథ్ టాగూర్ ఆలపించారు.
• 1897 – అమరావతి (అమరావతి, మహారాష్ట్ర): సి. శంకరన్ నాయర్.
• 1898 – మద్రాస్: ఆనంద మోహన్ బోస్.
• 1899 – లక్నో: రమేష్ చంద్ర దత్ (ఆర్థిక చరిత్రకారుడు).
• 1900 – లాహోర్: ఎన్.జి. చంద్రావర్కర్.
• 1901 – కలకత్తా: దిన్షా ఎడుల్జీ వాచా.
• 1902 – అహ్మదాబాద్: సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ (రెండోసారి).
• 1903 – మద్రాస్: లాల్‌మోహన్ ఘోష్.
• 1904 – బొంబాయి: సర్ హెన్రీ కాటన్. ఈయన బెంగాల్ విభజనకు వ్యతిరేకి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1896 = వందేమాతరం తొలిసారి; 1904 = కాటన్. మద్రాస్ సమావేశాలు: 1887, 1894, 1898, 1903.

• ఈ కాలపు డిమాండ్లు: శాసన మండళ్ల విస్తరణ, ICS పరీక్ష భారతదేశంలో కూడా నిర్వహణ, సైనిక వ్యయం తగ్గింపు వంటివి.

బెంగాల్ విభజన (1905) తర్వాత కాంగ్రెస్‌లో అతివాదులు (Extremists – లాల్, బాల్, పాల్) బలం పెరిగింది. ఈ దశ సమావేశాల్లో చాలా ముఖ్యమైన తీర్మానాలు, చీలికలు జరిగాయి.

• 1905 – బెనారస్: గోపాలకృష్ణ గోఖలే. స్వదేశీ, బహిష్కరణ ఉద్యమాలకు మద్దతు.
• 1906 – కలకత్తా: దాదాభాయ్ నౌరోజీ. మొదటిసారి 'స్వరాజ్' లక్ష్యంగా ప్రకటించింది. నాలుగు తీర్మానాలు – స్వరాజ్, స్వదేశీ, బహిష్కరణ, జాతీయ విద్య.
• 1907 – సూరత్: అధ్యక్షుడు రాస్ బిహారీ ఘోష్. మితవాదులు, అతివాదులు మధ్య చీలిక (Surat Split). మొదట లాలా లజపతి రాయ్ పేరు వినిపించింది.
• 1916 లక్నో వరకు అతివాదులు కాంగ్రెస్ బయట ఉన్నారు.
• 1908 – మద్రాస్: రాస్ బిహారీ ఘోష్ (మళ్లీ). కాంగ్రెస్ రాజ్యాంగం రూపొందించారు.
• 1909 – లాహోర్: మదన్ మోహన్ మాలవీయ. మోర్లీ–మింటో సంస్కరణలపై చర్చ.
• 1910 – అలహాబాద్: విలియం వెడ్డర్‌బర్న్.
• 1911 – కలకత్తా: బిషన్ నారాయణ్ ధర్. ఇదే సమావేశంలో 'జనగణమన' మొదటిసారి ఆలపించారు.
• 1912 – బాంకీపూర్: ఆర్.ఎన్. ముధోల్కర్.
• 1913 – కరాచీ: నవాబ్ సయ్యద్ మహమ్మద్ బహదూర్.
• 1914 – మద్రాస్: భూపేంద్రనాథ్ బసు.

ఈ కాలంలో కాంగ్రెస్‌లో అతివాదులు తిరిగి చేరారు, గాంధీజీ నాయకత్వం మొదలైంది, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.

• 1915 – బొంబాయి: సత్యేంద్ర ప్రసన్న సిన్హా.
• 1916 – లక్నో:
  1. ఏ.సి. మజుందార్. మితవాదులు, అతివాదుల పునఃకలయిక
  2. కాంగ్రెస్–ముస్లిం లీగ్ లక్నో ఒప్పందం.
• 1917 – కలకత్తా: అనీ బెసెంట్ – కాంగ్రెస్ మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు (ఐరిష్ మహిళ).
• 1918 – బొంబాయి (ప్రత్యేక సమావేశం): సయ్యద్ హసన్ ఇమామ్ – మాంటేగ్–చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలను విమర్శించింది. ఢిల్లీ (వార్షిక): మదన్ మోహన్ మాలవీయ.
• 1919 – అమృత్‌సర్: మోతీలాల్ నెహ్రూ. జలియన్‌వాలా బాగ్ ఘటన తర్వాత సమావేశం.
• 1920 – కలకత్తా (ప్రత్యేక సమావేశం): లాలా లజపతి రాయ్. గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ తీర్మానాన్ని ఆమోదించారు.
• 1920 – నాగ్‌పూర్:
  1. సి. విజయరాఘవాచారియార్ (తమిళనాడు). సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ఖరారు
  2. కాంగ్రెస్ లక్ష్యం 'శాంతియుత మార్గాల్లో స్వరాజ్'గా మార్చారు
  3. భాషా ప్రాతిపదికన ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీలు.
• 1921 – అహ్మదాబాద్: హకీం అజ్మల్ ఖాన్ (సి.ఆర్. దాస్ జైలులో ఉండటంతో తాత్కాలిక అధ్యక్షుడు).
• 1922 – గయ:
  1. చిత్తరంజన్ దాస్. కౌన్సిల్ ప్రవేశ వివాదం
  2. దాస్, మోతీలాల్ 1923 జనవరిలో స్వరాజ్ పార్టీ స్థాపించారు.
• 1923 – ఢిల్లీ (ప్రత్యేక): అబుల్ కలాం ఆజాద్ – అతి పిన్న వయసు (సుమారు 35 ఏళ్లు) అధ్యక్షుడు. కాకినాడ (వార్షిక): మహమ్మద్ అలీ జౌహర్.
• 1924 – బెల్గాం: మహాత్మా గాంధీ – ఏకైక సారి అధ్యక్షుడు.

ఈ కాలం కాంగ్రెస్ చరిత్రలో అత్యంత కీలకం. పూర్ణ స్వరాజ్ లక్ష్యం, ప్రాథమిక హక్కుల తీర్మానం, 1937 ఎన్నికలు, త్రిపురి వివాదం ఈ కాలంలోనివి.

• 1925 – కాన్పూర్: సరోజినీ నాయుడు – మొదటి భారతీయ మహిళా అధ్యక్షురాలు.
• 1926 – గౌహతి: ఎస్. శ్రీనివాస అయ్యంగార్.
• 1927 – మద్రాస్: ఎం.ఎ. అన్సారీ. సైమన్ కమిషన్ బహిష్కరణ తీర్మానం.
• 1928 – కలకత్తా:
  1. మోతీలాల్ నెహ్రూ. నెహ్రూ నివేదికకు ఆమోదం
  2. ఏడాదిలోగా డొమినియన్ హోదా ఇవ్వకపోతే సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్య పోరాటం అనే గడువు.
• 1929 – లాహోర్: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• 'పూర్ణ స్వరాజ్' తీర్మానం
• 31 డిసెంబర్ 1929 అర్ధరాత్రి రావి నది ఒడ్డున త్రివర్ణ పతాక ఆవిష్కరణ.
• 26 జనవరి 1930 'స్వాతంత్ర్య దినం'గా ప్రకటించారు.
• 1931 – కరాచీ:
  1. సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్. ప్రాథమిక హక్కులు, ఆర్థిక కార్యక్రమం తీర్మానం
  2. గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందానికి ఆమోదం.
• 1932 – ఢిల్లీ:
  1. అమృత్‌లాల్ సేఠ్
  2. 1933 – కలకత్తా: నెల్లీ సేన్‌గుప్తా.
• 1934 – బొంబాయి: రాజేంద్ర ప్రసాద్.
• 1936 – లక్నో, 1937 – ఫైజ్‌పూర్: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ. ఫైజ్‌పూర్ – గ్రామంలో జరిగిన మొదటి సమావేశం.
• 1938 – హరిపురా:
  1. సుభాష్ చంద్రబోస్
  2. జాతీయ ప్రణాళికా కమిటీ ఏర్పాటు (నెహ్రూ అధ్యక్షుడు).
• 1939 – త్రిపురి:
  1. బోస్ పట్టాభి సీతారామయ్యపై గెలిచారు
  2. గాంధీ మద్దతు పట్టాభికే ఉండేది. బోస్ రాజీనామా చేశారు
  3. రాజేంద్ర ప్రసాద్ అధ్యక్షుడయ్యారు.

క్విట్ ఇండియా, స్వాతంత్ర్యం, దేశ విభజన కాలంలో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షులు ఎవరు అనేది పరీక్షల్లో తరచూ అడిగే అంశం.

• 1940 – రామ్‌ఘర్: మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్. 1946 వరకు (దీర్ఘకాలం) అధ్యక్షుడిగా కొనసాగారు, ఎందుకంటే క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం, నాయకుల అరెస్టులతో సమావేశాలు జరగలేదు.
• 1946 – మీరట్: జె.బి. కృపలానీ – అధికార బదిలీ సమయంలో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు (1947).
• 1948 – జైపూర్:
  1. పట్టాభి సీతారామయ్య – ఆంధ్ర నాయకుడు
  2. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జరిగిన సమావేశం.

పరిణామాలు

• ఆజాద్: కాంగ్రెస్ అధ్యక్షులుగా ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన వారిలో ఒకరు (1940–46).
• 1946 అధ్యక్షుల మార్పు:
  1. ఆజాద్ తర్వాత జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, ఆ తర్వాత కృపలానీ అధ్యక్షులయ్యారు
  2. పరీక్షల్లో 'మీరట్ 1946 – కృపలానీ' అని గుర్తుంచుకోండి.
• పట్టాభి సీతారామయ్య:
  1. ఆంధ్రా బ్యాంక్ స్థాపకుడు (1923)
  2. ఆంధ్ర నుండి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడైన నాయకుడు.
• క్విట్ ఇండియా:
  1. 8 ఆగస్టు 1942న బొంబాయి గోవాలియా ట్యాంక్ మైదానంలో 'చేయండి లేదా చావండి (Do or Die)' నినాదం ఇచ్చారు
  2. నాయకులు అరెస్టయ్యారు.
• 1940 పరిణామం: అదే ఏడాది ముస్లిం లీగ్ లాహోర్‌లో పాకిస్తాన్ తీర్మానం ఆమోదించింది.

కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుల్లో 'మొదటి' వ్యక్తులు, ప్రత్యేక రికార్డులు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తాయి. ఈ జాబితా అన్నింటినీ ఒకే చోట ఇస్తుంది.

• మొదటి అధ్యక్షుడు: డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ (1885).
• మొదటి ముస్లిం అధ్యక్షుడు: బద్రుద్దీన్ తయాబ్జీ (1887, మద్రాస్).
• మొదటి ఇంగ్లీష్ అధ్యక్షుడు: జార్జ్ యూల్ (1888, అలహాబాద్).
• మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు: అనీ బెసెంట్ (1917, కలకత్తా).
• మొదటి భారతీయ మహిళా అధ్యక్షురాలు: సరోజినీ నాయుడు (1925, కాన్పూర్).
• పిన్న వయసు అధ్యక్షుడు: అబుల్ కలాం ఆజాద్ (1923 ప్రత్యేక సమావేశం).
• ఎక్కువసార్లు అధ్యక్షులు: దాదాభాయ్ నౌరోజీ (3 సార్లు), సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ (2), మోతీలాల్ నెహ్రూ (1919, 1928), జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (1929, 1936, 1937 మొదలైనవి).
• తండ్రీకొడుకులు: మోతీలాల్ నెహ్రూ – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• గాంధీజీ: 1924 బెల్గాం – ఒకేసారి.
• చిత్తరంజన్ దాస్:
  1. 1922 గయ
  2. స్వరాజ్ పార్టీ స్థాపకుడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి మహిళ = విదేశీ (బెసెంట్, 1917); మొదటి భారతీయ మహిళ = సరోజినీ (1925). ఇద్దరి మధ్య 8 ఏళ్ల వ్యత్యాసం.

ఏ సమావేశంలో ఏ తీర్మానం వచ్చింది అనే ప్రశ్న 'సమావేశం – అధ్యక్షుడు – తీర్మానం' త్రికోణ జతగా అడుగుతారు. దీన్ని ఒక్కచోట చూద్దాం.

• 1896 కలకత్తా: 'వందేమాతరం' మొదటిసారి ఆలపన.
• 1906 కలకత్తా (నౌరోజీ): 'స్వరాజ్' లక్ష్యం.
• 1907 సూరత్ (రాస్ బిహారీ ఘోష్): మితవాదులు–అతివాదుల చీలిక.
• 1911 కలకత్తా (బి.ఎన్. ధర్): 'జనగణమన' మొదటిసారి.
• 1916 లక్నో (ఏ.సి. మజుందార్): అతివాదుల పునఃప్రవేశం, లక్నో ఒప్పందం.
• 1917 కలకత్తా (అనీ బెసెంట్): మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు.
• 1920 నాగ్‌పూర్ (విజయరాఘవాచారియార్):
  1. సహాయ నిరాకరణ ఖరారు
  2. కాంగ్రెస్ లక్ష్యం మార్పు.
• 1922 గయ (సి.ఆర్. దాస్): కౌన్సిల్ ప్రవేశ వివాదం → స్వరాజ్ పార్టీ.
• 1925 కాన్పూర్ (సరోజినీ నాయుడు): మొదటి భారతీయ మహిళా అధ్యక్షురాలు.
• 1928 కలకత్తా (మోతీలాల్ నెహ్రూ): నెహ్రూ నివేదిక ఆమోదం.
• 1929 లాహోర్ (నెహ్రూ): పూర్ణ స్వరాజ్.
• 1931 కరాచీ (పటేల్): ప్రాథమిక హక్కులు.
• 1937 ఫైజ్‌పూర్ (నెహ్రూ): గ్రామంలో జరిగిన మొదటి సమావేశం.
• 1938 హరిపురా (బోస్): జాతీయ ప్రణాళికా కమిటీ.
• 1939 త్రిపురి (బోస్, రాజేంద్ర ప్రసాద్): బోస్ రాజీనామా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అక్షరాల క్రమం: లక్నో–లాహోర్–కరాచీ: 1916–1929–1931 (ఒప్పందం, పూర్ణ స్వరాజ్, ప్రాథమిక హక్కులు).

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుల పేర్లపై ప్రశ్నలు వస్తాయి. ముఖ్యంగా తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో తెలుగు నాయకుల పేర్లు అడుగుతారు.

• కృపలానీ (1947): స్వాతంత్ర్యం సమయంలో అధ్యక్షుడు.
• పట్టాభి సీతారామయ్య (1948–49):
  1. జైపూర్ సమావేశం
  2. తెలుగువారు.
• పురుషోత్తమ్ దాస్ టాండన్ (1950): నాసిక్ సమావేశం.
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (1951–54): అధ్యక్షుడు + ప్రధాని. 1953లో హైదరాబాద్‌లో కాంగ్రెస్ సమావేశం జరిగింది (నెహ్రూ అధ్యక్షతన).
• యు.ఎన్. ధేబర్ (1955–59): అవడి సమావేశం (1955) – 'సోషలిస్ట్ తరహా సమాజం' లక్ష్యం ప్రకటించింది.
• ఇందిరా గాంధీ (1959): మొదటిసారి అధ్యక్షురాలు (స్వతంత్ర భారత్‌లో తొలి మహిళా అధ్యక్షురాలు).
• నీలం సంజీవరెడ్డి (1960–62):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు
  2. తర్వాత లోక్‌సభ స్పీకర్, రాష్ట్రపతి అయ్యారు.
• కె. కామరాజ్ (1964–67): 'కామరాజ్ ప్రణాళిక' రూపకర్త.

తెలుగు నాయకుల సంబంధాలు

• మద్రాస్లో జరిగిన సమావేశాలు: 1887, 1894, 1898, 1903, 1908, 1914, 1927 – దక్షిణ భారత ప్రతినిధులు పాల్గొన్నారు.
• కాకినాడ 1923 – తెలుగు గడ్డపై జరిగిన కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశం (అధ్యక్షుడు మహమ్మద్ అలీ జౌహర్).
• పట్టాభి సీతారామయ్య – 1939 త్రిపురి అభ్యర్థి
• 1948 అధ్యక్షుడు.