సుల్తానేట్ యుగం: విజయనగర మరియు ఇతర రాజ్యాలు

ఢిల్లీ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ కాలంలో కేంద్రీకృత పాలన బలహీనపడింది. దీనివల్ల సామ్రాజ్యంలోని సుదూర ప్రాంతాలలో తిరుగుబాట్లు ప్రారంభమయ్యాయి.

• ప్రాంతీయ విభజన కారణాలు:
  1. తుగ్లక్ అసమర్థ విధానాల వల్ల పాలనపై నియంత్రణ తప్పింది.
  2. దక్షిణ భారతదేశంలో హిందూ మరియు ముస్లిం ప్రాంతీయ శక్తులు స్వతంత్రమయ్యాయి.
  3. దక్కన్ ప్రాంతంలో క్రీస్తు శకం 1336 లో విజయనగరం, 1347 లో బహమనీ రాజ్యం ఏర్పడ్డాయి.
• ఇతర ప్రాంతీయ శక్తుల ఎదుగుదల:
  1. ఉత్తర మరియు తూర్పు భారతదేశంలో బెంగాల్, మాల్వా, గుజరాత్, జౌన్‌పూర్ రాజ్యాలు స్వతంత్రంగా మారాయి.
  2. కశ్మీర్ మరియు ఒడిశా ప్రాంతాలలో స్థానిక రాజవంశాలు బలం పుంజుకున్నాయి.
  3. ఈ ప్రాంతీయ రాజ్యాలు మధ్యయుగ సంస్కృతి, వాస్తుశిల్పం మరియు ప్రాంతీయ భాషలను ఎంతగానో పోషించాయి.

తుంగభద్రా నదీ తీరంలో క్రీస్తు శకం 1336 లో విజయనగర సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. దక్షిణ భారతదేశంలో హిందూ ధర్మ పరిరక్షణ దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

• స్థాపకులు మరియు నేపథ్యం:
  1. హరిహరరాయలు మరియు బుక్కరాయలు అనే సోదరులు ఈ రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
  2. వీరు ప్రారంభంలో కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుని వద్ద కోశాధికారులుగా పనిచేశారు.
  3. కాకతీయుల పతనం తర్వాత కంపిలి రాజ్యానికి వెళ్లారు.
• విద్యారణ్య స్వామి మార్గదర్శకత్వం:
  1. తుగ్లక్ వీరిని బంధించి ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లి బలవంతంగా ఇస్లాంలోకి మార్చాడు.
  2. దక్షిణాన తిరుగుబాట్లను అణచడానికి వీరిని తిరిగి తుంగభద్ర ప్రాంతానికి పంపాడు.
  3. శృంగేరి పీఠాధిపతి విద్యారణ్య స్వామి వీరిని తిరిగి హిందూ మతంలోకి మార్చారు.
  4. ఆయన ఆశీస్సులతో హంపి రాజధానిగా విజయనగర సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది.

విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని దాదాపు మూడు శతాబ్దాల పాటు నాలుగు ప్రధాన రాజవంశాలు పాలించాయి. ఒక్కో వంశం తనదైన రీతిలో సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించింది.

• రాజవంశాల వరుస క్రమం:
  1. సంగమ వంశం (క్రీ.శ. 1336 - 1485): మొదటి వంశం; హరిహర, బుక్కరాయల తండ్రి సంగముడి పేరు మీదుగా వచ్చింది.
  2. సాళువ వంశం (క్రీ.శ. 1485 - 1505): సాళువ నరసింహరాయలు దీనిని స్థాపించాడు; ఇది అతి తక్కువ కాలం పాలించిన వంశం.
  3. తుళువ వంశం (క్రీ.శ. 1505 - 1570): వీరనరసింహరాయలు స్థాపించాడు; శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఈ వంశానికి చెందినవాడు.
  4. ఆరవీటి వంశం (క్రీ.శ. 1570 - 1646): తిరుమలరాయలు పెనుగొండ రాజధానిగా దీనిని స్థాపించాడు; ఇది ఆఖరి వంశం.
• రాజధానుల మార్పు:
  1. ప్రారంభంలో మరియు స్వర్ణయుగంలో హంపి ప్రధాన రాజధానిగా ఉంది.
  2. తాలికోట యుద్ధం తర్వాత రాజధాని పెనుగొండకు, ఆ తర్వాత చంద్రగిరికి మారింది.

సంగమ వంశం సుమారు 150 సంవత్సరాల పాటు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థిరపరిచి విస్తరించింది. ఈ కాలంలోనే బహమనీలతో ఘర్షణలు ప్రారంభమయ్యాయి.

• మొదటి హరిహరరాయలు మరియు బుక్కరాయలు:
  1. మొదటి హరిహరరాయలు హోయసాల రాజ్యాన్ని విజయనగరంలో విలీనం చేశాడు.
  2. మొదటి బుక్కరాయలు మధురై సుల్తానేట్‌ను అంతమొందించాడు (కుమార కంపణ మధురై దండయాత్ర దీనికి ఆధారం).
  3. బుక్కరాయలు 'వైదిక మార్గ ప్రతిష్టాపనాచార్య' అనే బిరుదు పొందాడు మరియు చైనాకు దౌత్య బృందాన్ని పంపాడు.
• రెండవ హరిహరరాయలు మరియు రెండవ దేవరాయలు:
  1. రెండవ హరిహరరాయలు 'మహారాజాధిరాజ' బిరుదు పొందిన మొదటి విజయనగర రాజు.
  2. రెండవ దేవరాయలు (ప్రౌఢ దేవరాయలు) సంగమ వంశంలో గొప్ప పాలకుడు.
  3. ఇతడు ముస్లిం విలుకాడులను సైన్యంలో చేర్చుకున్నాడు మరియు ఖురాన్ ప్రతిని సింహాసనం ముందు ఉంచాడు.
  4. ఇతనికి 'గజబేటెకార' (ఏనుగులను వేటాడేవాడు) అనే బిరుదు కలదు.

తుళువ వంశానికి చెందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (క్రీ.శ. 1509 - 1529) విజయనగర చక్రవర్తులలో అత్యంత గొప్పవాడు. ఈయన కాలంలో సామ్రాజ్యం వైభవోపేతమైన శిఖరాలకు చేరింది.

• ముఖ్యమైన సైనిక విజయాలు:
  1. క్రీస్తు శకం 1509 లో బహమనీ సుల్తాన్ మహమూద్ షాను ఓడించాడు.
  2. క్రీస్తు శకం 1510 లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ యూసుఫ్ ఆదిల్ షాను సంహరించి రాయచూర్ దోయాబ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
  3. గజపతులపై దండయాత్ర చేసి ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లి కోటలను జయించాడు.
  4. గజపతి పాలకుడు ప్రతాపరుద్రుడిని ఓడించి, ఆయన కుమార్తె తుక్కాదేవిని (జగన్మోహిని) వివాహం చేసుకున్నాడు.
• బిరుదులు మరియు శాసనాలు:
  1. ఈయనకు 'ఆంధ్రభోజ', 'సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ', 'యవనరాజ్య ప్రతిష్టాపనాచార్య' అనే ప్రసిద్ధ బిరుదులు ఉన్నాయి.
  2. పొట్నూరు వద్ద విజయ స్తంభాన్ని మరియు సింహాచలంలో శాసనాన్ని ప్రతిష్టించాడు.
  3. పోర్చుగీస్ గవర్నర్ అల్బుకెర్క్‌తో స్నేహ సంబంధాలు కొనసాగించి ఉత్తమ అరేబియా గుర్రాలను దిగుమతి చేసుకున్నాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానాన్ని 'భువనవిజయం' అని పిలిచేవారు. ఈ ఆస్థానంలో ఎనిమిది మంది గొప్ప తెలుగు కవులు ఉండేవారు, వీరిని 'అష్టదిగ్గజాలు' అంటారు.

• అష్టదిగ్గజ కవులు మరియు రచనలు:
  1. అల్లసాని పెద్దన: 'ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు'; ఈయన 'మనుచరిత్ర' మరియు 'హరికథాసారము' రచించాడు.
  2. నంది తిమ్మన: 'పారిజాతాపహరణం' కావ్యాన్ని రచించాడు (ముక్కు తిమ్మన అంటారు).
  3. ధూర్జటి: 'కాళహస్తి మహాత్మ్యము' మరియు 'కాళహస్తీశ్వర శతకము' రచించాడు.
  4. మాదయ్యగారి మల్లన: 'రాజశేఖర చరిత్రము' రచించాడు.
  5. అయ్యలరాజు రామభద్రుడు: 'రామాభ్యుదయము' రచించాడు.
  6. పింగళి సూరన: 'కళాపూర్ణోదయము' (తెలుగులో మొదటి కల్పిత కావ్యం) మరియు 'ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము' రచించాడు.
  7. రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి): 'వసుచరిత్రము' రచించాడు.
  8. తెనాలి రామకృష్ణుడు: హాస్యచతురుడు; 'పాండురంగ మహాత్మ్యము' రచించాడు.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయల స్వంత రచనలు:
  1. తెలుగులో గోదాదేవి వివాహ కథాంశంతో 'ఆముక్తమాల్యద' (విష్ణుచిత్తీయము) అనే ఉత్తమ ప్రబంధాన్ని రాశాడు.
  2. సంస్కృతంలో 'జాంబవతీ కళ్యాణం' మరియు 'ఉషాపరిణయం' అనే నాటకాలను రచించాడు.

విజయనగర నగర వైభవాన్ని, వ్యాపారాన్ని కళ్లారా చూసిన అనేకమంది విదేశీ రాయబారులు మరియు యాత్రికులు తమ రచనలలో నమోదు చేశారు.

• ముఖ్య యాత్రికులు మరియు వారి రచనలు:
  1. నికోలో డి కాంటి (ఇటలీ): మొదటి దేవరాయల కాలంలో (1420) వచ్చాడు; దీపావళి, నవరాత్రి పండుగల గురించి రాశాడు.
  2. అబ్దుల్ రజాక్ (పర్షియా రాయబారి): రెండవ దేవరాయల కాలంలో (1443) వచ్చాడు; 'ప్రపంచంలో ఇటువంటి నగరాన్ని ఎక్కడా చూడలేదు' అని హంపిని కీర్తించాడు.
  3. అథనాసియస్ నికితిన్ (రష్యా): బహమనీ రాజ్యం మరియు విజయనగర సరిహద్దులను సందర్శించాడు.
  4. డ్వార్టే బార్బోసా (పోర్చుగల్): శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో వచ్చాడు; మత స్వేచ్ఛ మరియు వాణిజ్యం గురించి రాశాడు.
  5. డొమింగో పేస్ (పోర్చుగల్): శ్రీకృష్ణదేవరాయల వ్యక్తిత్వాన్ని, హంపి నగర విస్తీర్ణాన్ని రోమ్ నగరంతో పోల్చాడు.
  6. ఫెర్నావో న్యూనిజ్ (పోర్చుగల్): అచ్యుతరాయల కాలంలో వచ్చాడు; విజయనగర చరిత్రను సమగ్రంగా రాశాడు.
  7. సీజర్ ఫ్రెడరిక్ (ఇటలీ): తాలికోట యుద్ధం తర్వాత హంపి శిథిలాలను చూసి బాధపడ్డాడు.

విజయనగర పరిపాలన రాజరిక వ్యవస్థపై ఆధారపడింది. సైనిక అవసరాల కోసం నాయంకర విధానం అనే విశిష్ట వ్యవస్థను అమలు చేశారు.

• కేంద్ర మరియు ప్రాంతీయ పరిపాలన:
  1. రాజు సర్వాధికారి; ఆయన నిర్ణయాలే అంతిమం.
  2. రాజ్యాన్ని మండలాలు (రాష్ట్రాలు), వలనాడ్లు (జిల్లాలు), నాడులు (తాలూకాలు), గ్రామాలుగా విభజించారు.
  3. గ్రామంలో పరిపాలన కోసం 12 మంది గ్రామోద్యోగులతో కూడిన 'అయగార్ వ్యవస్థ' (Ayagar system) అమల్లో ఉండేది; వీరి పదవులు వంశపారంపర్యం.
• నాయంకర విధానం (Nayankara System):
  1. ఇది ఢిల్లీ సుల్తానుల ఇక్తా విధానం లాంటి సైనిక భూస్వామ్య పద్ధతి.
  2. సైన్యాధికారులకు జీతాలకు బదులుగా భూములను ఇచ్చేవారు, వీటిని 'అమరం' అనేవారు.
  3. ఈ భూములను అనుభవించే నాయకులను 'నాయకులు' లేదా 'అమరనాయకులు' అని పిలిచేవారు.
  4. వీరు నిర్దిష్ట సైన్యాన్ని పోషించి యుద్ధ సమయాల్లో రాజుకు సహాయం చేయాలి మరియు వార్షిక కప్పం చెల్లించాలి.

సమాజంలో మహిళలకు గౌరవప్రదమైన స్థానం ఉండేది మరియు విదేశీ వాణిజ్యం వల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎంతో సుసంపన్నంగా వెలుగొందింది.

• సామాజిక స్థితిగతులు:
  1. మహిళలు విద్య, సంగీతం, కుస్తీ పోటీలలో మరియు రాజ్య పరిపాలనలో శిక్షణ పొందేవారు (న్యూనిజ్ రచనలు దీనిని ధ్రువీకరిస్తాయి).
  2. దేవదాసి వ్యవస్థ మరియు బహుభార్యత్వాచారం సమాజంలో ఉండేవి.
  3. సతీసహగమనాన్ని తమిళంలో 'తిప్పాయదల్' అని, కన్నడంలో 'సహగమన' అని పిలిచేవారు.
• ఆర్థికం మరియు నాణేల వ్యవస్థ:
  1. వ్యవసాయం ప్రధాన వృత్తి; పంట దిగుబడిలో 1/6 వంతు భూమి శిస్తుగా ఉండేది.
  2. ప్రధాన బంగారు నాణేన్ని 'వరాహ' (Varaha) లేదా 'పగోడా' (Pagoda) అనేవారు; దీనిపై దేవతల బొమ్మలు ఉండేవి.
  3. చిన్న బంగారు నాణేలను 'ప్రతాప', 'ఫణం' అనేవారు; వెండి నాణేన్ని 'తార' అనేవారు.
  4. భత్కల్, మంగళూరు, కాలికట్ ప్రధాన రేవుల ద్వారా అరేబియా గుర్రాలు, పట్టు దిగుమతి చేసుకునేవారు.

క్రీస్తు శకం 1565 జనవరి 23 న జరిగిన తాలికోట యుద్ధం విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవానికి చావుదెబ్బ కొట్టింది. దీనినే రాక్షసి-తంగడి యుద్ధం లేదా బన్నిహట్టి యుద్ధం అంటారు.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు కారణాలు:
  1. సదాశివరాయలు నామమాత్రపు రాజుగా ఉండగా, అళియ రామరాయలు సర్వాధికారాలు చెలాయించాడు.
  2. రామరాయలు దక్కన్ సుల్తానేట్ల మధ్య అంతర్గత విభేదాలు సృష్టించి వారిపై ఆధిపత్యం చేయాలని చూశాడు.
  3. ఈ కుతంత్రాలను గ్రహించిన దక్కన్ సుల్తానులు ఏకమై విజయనగరానికి వ్యతిరేకంగా బలమైన కూటమి కట్టారు.
• దక్కన్ సుల్తానుల కూటమి:
  1. బీజాపూర్, గోల్కొండ, అహ్మద్‌నగర్, బీదర్ సుల్తానులు ఏకమయ్యారు (బేరార్ సుల్తానేట్ ఈ కూటమిలో చేరలేదు).
  2. యుద్ధంలో రామరాయలు బంధించబడి హుస్సేన్ నిజాం షా చేతిలో సంహరించబడ్డాడు.
  3. విజేతలైన సుల్తానులు రాజధాని హంపిని నెలల తరబడి దోచుకుని నేలమట్టం చేశారు.
• ఆరవీటి వంశం మరియు అంతం:
  1. రామరాయల సోదరుడు తిరుమలరాయలు సదాశివరాయలతో కలిసి పెనుగొండకు పారిపోయి ఆరవీటి వంశాన్ని ప్రారంభించాడు.
  2. ఈ వంశపు చివరి పాలకుడు మూడవ శ్రీరంగరాయలు (క్రీ.శ. 1646); ఆయనతో విజయనగర సామ్రాజ్యం అంతరించింది.

విజయనగర రాజులు ద్రవిడ వాస్తు శైలికి కొత్త హంగులు అద్ది ఒక విశిష్టమైన 'విజయనగర శైలి'ని సృష్టించారు. ఇందులో భారీ రాతి స్తంభాలు, కళ్యాణ మండపాలు ప్రధాన లక్షణాలు.

• ముఖ్యమైన నిర్మాణ లక్షణాలు:
  1. రాయగోపురాలు: ఆలయాల ప్రవేశ ద్వారాల వద్ద ఆకాశాన్ని తాకేలా నిర్మించిన భారీ గోపురాలు.
  2. కళ్యాణ మండపాలు: దైవ కల్యాణాల కోసం శిల్పకళా శోభితమైన వందల స్తంభాలతో నిర్మించిన మండపాలు.
  3. స్తంభాలపై శిల్పాలు: పైకి లేచిన గుర్రపు ఆకృతులు (యాలి/లీపింగ్ హార్స్) స్తంభాలపై చెక్కడం వీరి ప్రత్యేకత.
• హంపిలోని ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు:
  1. విరూపాక్ష దేవాలయం: హంపిలోని ప్రధాన మరియు పురాతన శైవ ఆలయం.
  2. విజయ విఠల దేవాలయం: రాతి రథం (Stone Chariot) మరియు సప్తస్వరాలు పలికే 56 సంగీత స్తంభాలు (Musical Pillars) ఇక్కడి అద్భుతాలు.
  3. హజార రామాలయం: రాయల వ్యక్తిగత పూజా మందిరం; రామాయణ ఘట్టాలు గోడలపై చెక్కబడ్డాయి.
• లేపాక్షి వీరభద్ర దేవాలయం (ఆంధ్రప్రదేశ్):
  1. విరూపణ్ణ, వీరణ్ణ సోదరులు నిర్మించారు; వేలాడే స్తంభం (Hanging Pillar), ఏకశిలా నంది మరియు కుడ్యచిత్రాలకు ఇది ప్రసిద్ధి.

దక్కన్ ప్రాంతంలో క్రీస్తు శకం 1347 లో విజయనగరానికి సమకాలీనంగా ఒక శక్తివంతమైన ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా బహమనీ సుల్తానేట్ అవతరించింది.

• స్థాపకుడు మరియు రాజధాని:
  1. అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహ్మన్ షా (అసలు పేరు హసన్ గంగూ) దీనిని స్థాపించాడు.
  2. ఈయన పర్షియాకు చెందిన పురాణ వీరుడు బహ్మన్ వంశస్థుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు.
  3. ప్రారంభ రాజధాని గుల్బర్గా (అహ్సనాబాద్); ఆ తర్వాత అహ్మద్ షా రాజధానిని బీదర్‌కు మార్చాడు.
• విజయనగరంతో నిరంతర ఘర్షణలు:
  1. కృష్ణా మరియు తుంగభద్రా నదుల మధ్య ఉన్న అత్యంత సారవంతమైన 'రాయచూర్ దోయాబ్' కోసం ఈ రెండు రాజ్యాలు శతాబ్దాల పాటు పోరాడాయి.
  2. కృష్ణా-గోదావరి డెల్టా ప్రాంతం మరియు వజ్రాల గనుల నియంత్రణ కోసం కూడా నిరంతరం యుద్ధాలు జరిగాయి.
  3. ఫిరోజ్ షా బహమనీ విజయనగర దేవరాయలపై యుద్ధం చేసి రాయల కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు.

బహమనీ సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యంత ప్రతిభావంతుడైన ప్రధానమంత్రిగా (వజీర్) పర్షియా దేశస్థుడైన మహమూద్ గవాన్ పేరుగాంచాడు.

• పరిపాలనా సంస్కరణలు:
  1. మూడవ ముహమ్మద్ షా కాలంలో గవాన్ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశాడు; ఇతనికి 'ఖ్వాజా జహాన్' బిరుదు కలదు.
  2. సామ్రాజ్యాన్ని గతంలో ఉన్న 4 రాష్ట్రాల (తరఫ్) నుండి 8 రాష్ట్రాలుగా విభజించి గవర్నర్ల అధికారాలను తగ్గించాడు.
  3. సైన్యానికి క్రమం తప్పకుండా నగదు రూపంలో జీతాలు చెల్లించే పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాడు.
  4. మొదటిసారిగా సైన్యంలో తుపాకీ మందు (Gunpowder) వాడకాన్ని శాస్త్రీయంగా ప్రవేశపెట్టాడు.
• బీదర్ మదరసా మరియు విషాదాంతం:
  1. బీదర్‌లో మూడు అంతస్తులతో కూడిన అద్భుతమైన ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయాన్ని (మదరసా) నిర్మించాడు; ఇందులో వేల పుస్తకాల గ్రంథాలయం ఉండేది.
  2. దక్కనీ మరియు విదేశీ (అఫాకీ) ముస్లింల కుట్రల వల్ల సుల్తాన్ తప్పుగా భావించి గవాన్‌కు క్రీ.శ. 1481 లో ఉరిశిక్ష విధించాడు.
  3. గవాన్ మరణంతో బహమనీ సామ్రాజ్యం తన స్థిరత్వాన్ని కోల్పోయి విచ్ఛిన్నమైంది.

మహమూద్ గవాన్ మరణం తర్వాత బహమనీ సామ్రాజ్యం బలహీనపడి క్రీస్తు శకం 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఐదు స్వతంత్ర సుల్తానేట్లుగా ముక్కలైంది.

• ఐదు సుల్తానేట్లు మరియు రాజవంశాలు:
  1. బీజాపూర్ (ఆదిల్ షాహీ వంశం - 1489): యూసుఫ్ ఆదిల్ షా స్థాపించాడు; ఇక్కడి 'గోల్ గుంబజ్' ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద గుమ్మటం (Whispering Gallery).
  2. అహ్మద్‌నగర్ (నిజాం షాహీ వంశం - 1490): మాలిక్ అహ్మద్ స్థాపించాడు; మొఘలులను ఎదిరించిన చాంద్ బీబీ ఈ రాజ్యానికి చెందిన వీరవనిత.
  3. బేరార్ (ఇమాద్ షాహీ వంశం - 1490): ఫతుల్లా ఇమాద్ ఉల్ ముల్క్ స్థాపించాడు; దీనిని మొదటగా అహ్మద్‌నగర్ ఆక్రమించింది.
  4. బీదర్ (బరీద్ షాహీ వంశం - 1492): ఖాసిం బరీద్ స్థాపించాడు; ఇది అతి చిన్న సుల్తానేట్.
  5. గోల్కొండ (కుతుబ్ షాహీ వంశం - 1512): కులీ కుతుబ్ షా స్థాపించాడు; వజ్రాల వ్యాపారానికి మరియు చార్మినార్ నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి.
• మొఘల్ విలీనం:
  1. తర్వాతి కాలంలో అక్బర్, షాజహాన్ మరియు ఔరంగజేబు ఈ సుల్తానేట్లన్నింటినీ మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశారు.

సుల్తానేట్ బలహీనపడిన కాలంలో ఉత్తర మరియు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో అనేక స్వతంత్ర రాజ్యాలు ఏర్పడి ప్రాంతీయ సంస్కృతిని విస్తరించాయి.

• గుజరాత్ మరియు మాల్వా రాజ్యాలు:
  1. గుజరాత్: జాఫర్ ఖాన్ (ముజఫర్ షా) స్థాపించాడు; అహ్మద్ షా అహ్మదాబాద్ నగరాన్ని నిర్మించాడు; మహమూద్ బెగడ గొప్ప పాలకుడు.
  2. మాల్వా: దిలావర్ ఖాన్ ఘోరీ స్థాపించాడు; మాండూ నగరాన్ని రాజధానిగా చేసుకుని 'జహాజ్ మహల్', 'హిందోళా మహల్' నిర్మించారు; బాజ్ బహదూర్, రూపమతిల ప్రణయ కథ ఇక్కడిదే.
• బెంగాల్ మరియు జౌన్‌పూర్:
  1. బెంగాల్: శంషుద్దీన్ ఇలియాస్ షా స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు; అలావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా కాలంలో చైతన్య మహాప్రభు భక్తి ఉద్యమం విస్తరించింది.
  2. జౌన్‌పూర్: మాలిక్ సర్వర్ స్థాపించాడు (షర్కీ వంశం); విద్యా సాంస్కృతిక వికాసం వల్ల జౌన్‌పూర్‌ను 'భారతదేశపు షిరాజ్' (Shiraz of India) అని పిలిచేవారు.
• కశ్మీర్ మరియు జైనుల్ అబిదీన్:
  1. షామీర్ కశ్మీర్‌లో మొదటి ముస్లిం రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.
  2. జైనుల్ అబిదీన్ (క్రీ.శ. 1420 - 1470) అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు; ఈయన మత సహనాన్ని చూసి 'కశ్మీర్ అక్బర్' అని మరియు స్థానికులు 'బద్ షా' (గొప్ప రాజు) అని పిలిచారు.
  3. ఈయన జిజియా పన్నును, గోవధను రద్దు చేశాడు; మహాభారతం మరియు రాజతరంగిణిలను పర్షియన్ భాషలోకి అనువదింపజేశాడు.