సుల్తానేట్ యుగం: ఢిల్లీ సుల్తానేట్

మధ్యయుగ భారతదేశంలో ఢిల్లీ కేంద్రంగా క్రీ.శ. 1206 నుండి 1526 వరకు సాగిన ముస్లిం పాలకుల పాలనను ఢిల్లీ సుల్తానేట్ అంటారు. ఈ 320 సంవత్సరాల కాలంలో మొత్తం ఐదు రాజవంశాలు ఢిల్లీని పాలించాయి.

• ఐదు రాజవంశాల కాలక్రమం:
  1. బానిస వంశం (మమ్లూక్ వంశం): క్రీ.శ. 1206 - 1290 (84 సంవత్సరాలు).
  2. ఖిల్జీ వంశం: క్రీ.శ. 1290 - 1320 (30 సంవత్సరాలు - అతి తక్కువ కాలం పాలించిన వంశం).
  3. తుగ్లక్ వంశం: క్రీ.శ. 1320 - 1414 (94 సంవత్సరాలు - అత్యధిక కాలం పాలించిన వంశం).
  4. సయ్యద్ వంశం: క్రీ.శ. 1414 - 1451 (37 సంవత్సరాలు).
  5. లోడీ వంశం: క్రీ.శ. 1451 - 1526 (75 సంవత్సరాలు - ఏకైక ఆఫ్ఘన్ వంశం).
• ముఖ్యమైన చారిత్రక అంశాలు:
  1. మొదటి నాలుగు రాజవంశాలు టర్కిష్ (తురుష్క) సంతతికి చెందినవి.
  2. ఐదవదైన లోడీ రాజవంశం మాత్రమే ఆఫ్ఘన్ పఠాన్ సంతతికి చెందినది.
  3. సుల్తానుల అధికారిక దర్బారు మరియు పరిపాలనా భాష పర్షియన్.

మొహమ్మద్ ఘోరీ మరణానంతరం ఆయన సైన్యాధ్యక్షుడు కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ క్రీ.శ. 1206 లో బానిస వంశాన్ని స్థాపించాడు. ఈ పాలకులను 'మమ్లూక్' సుల్తానులు అని కూడా పిలుస్తారు ('మమ్లూక్' అంటే అరబిక్ భాషలో బానిస అని అర్థం).

• ఐబక్ పాలన మరియు బిరుదులు:
  1. ఐబక్ తన రాజధానిగా లాహోర్ నగరాన్ని ఎంచుకున్నాడు.
  2. ఈయన సుల్తాన్ బిరుదు తీసుకోకుండా కేవలం 'మాలిక్', 'సిపహ్ సలార్' బిరుదులతోనే పాలించాడు.
  3. పేదలకు, పండితులకు లక్షలాది రూపాయలను దానధర్మాలు చేయడం వల్ల ఈయనకు 'లాఖ్ బక్ష్' (లక్షలు దానం చేసేవాడు) అనే పేరు వచ్చింది.
• నిర్మాణాలు మరియు మరణం:
  1. ఢిల్లీలో 'కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం' మసీదును, అజ్మీర్‌లో 'అధై దిన్ కా ఝోంప్రా' మసీదును నిర్మించాడు.
  2. ప్రముఖ సూఫీ సంతు ఖ్వాజా కుతుబుద్దీన్ భక్తియార్ కాకీ గౌరవార్థం ఢిల్లీలో 'కుతుబ్ మినార్' నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు.
  3. క్రీ.శ. 1210 లో లాహోర్‌లో గుర్రంపై చౌగాన్ (పోలో ఆట) ఆడుతూ గుర్రం పైనుండి పడి మరణించాడు.

కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ అల్లుడైన ఇల్టుట్మిష్ (క్రీ.శ. 1211 - 1236) ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు నిజమైన పటిష్టతను చేకూర్చాడు. అందుకే ఈయన్ను సుల్తానేట్ వాస్తవ వ్యవస్థాపకుడిగా పరిగణిస్తారు.

• పరిపాలనా సంస్కరణలు:
  1. రాజధానిని లాహోర్ నుండి అధికారికంగా ఢిల్లీకి మార్చాడు.
  2. బగ్దాద్ ఖలీఫా నుండి రాజరిక గుర్తింపు పత్రం (ఖిలత్) పొందిన మొట్టమొదటి ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఈయనే.
  3. పరిపాలనలో నమ్మకమైన 40 మంది టర్కీ బానిస సర్దారులతో 'తుర్కాన్-ఇ-చహల్గానీ' (చాలీసా లేదా నలభై మంది ముఠా)ను ఏర్పాటు చేశాడు.
  4. అధికారులకు నగదు జీతాలకు బదులుగా భూమి శిస్తును కేటాయించే 'ఇక్తా' (Iqta) పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాడు.
• నాణేలు మరియు నిర్మాణాలు:
  1. స్వచ్ఛమైన అరబిక్ నాణేలను ప్రవేశపెట్టాడు: వెండి నాణెం 'టంకా' (Tanka - 175 గ్రెయిన్లు), రాగి నాణెం 'జీతల్' (Jital).
  2. ఐబక్ ప్రారంభించిన ప్రసిద్ధ కుతుబ్ మినార్ నిర్మాణాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేయించాడు.
  3. మంగోల్ దండయాత్రకారుడు చెంగీజ్ ఖాన్ దండయాత్ర నుండి ఖ్వారిజం యువరాజుకు ఆశ్రయం నిరాకరించి ఢిల్లీని కాపాడాడు.

ఇల్టుట్మిష్ తన కుమారుల అసమర్థతను చూసి, తన కుమార్తె రజియా సుల్తానాను తన వారసురాలిగా ప్రకటించాడు. ఈమె క్రీ.శ. 1236 నుండి 1240 వరకు పాలించింది.

• పాలనా ధైర్యం మరియు విశేషాలు:
  1. మధ్యయుగ భారతదేశ చరిత్రలోనే ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మొట్టమొదటి మరియు ఏకైక ముస్లిం మహిళా పాలకురాలు రజియా సుల్తానా.
  2. ముసుగు (పరదా) పద్ధతిని తిరస్కరించి, పురుషుల వలె కుబా (కోటు), కులాహ్ (టోపీ) ధరించి బహిరంగ దర్బారు నిర్వహించేది.
  3. యుద్ధాల్లో స్వయంగా ఏనుగుపై కూర్చుని సైన్యానికి నాయకత్వం వహించింది.
• వ్యతిరేకత మరియు అంతం:
  1. అబిసీనియన్ (ఆఫ్రికన్) బానిసైన జలాలుద్దీన్ యాకూత్‌ను అశ్వదళాధిపతిగా (అమీర్-ఇ-అఖూర్) నియమించడం టర్కీ అమీర్లకు నచ్చలేదు.
  2. భటిండా గవర్నర్ అల్తూనియా తిరుగుబాటు చేయగా, రజియా అతనితో యుద్ధం చేసి చివరకు అతడినే వివాహం చేసుకుంది.
  3. క్రీ.శ. 1240 లో ఢిల్లీకి తిరిగి వస్తుండగా కైథాల్ (హర్యానా) సమీపంలో బందిపోట్ల చేతిలో రజియా మరియు అల్తూనియా దారుణంగా హత్యకు గురయ్యారు.

బానిస వంశంలో అత్యంత శక్తివంతుడైన పాలకుడు గియాసుద్దీన్ బాల్బన్ (క్రీ.శ. 1266 - 1287). సుల్తాన్ పదవి గౌరవాన్ని, రాజరిక ప్రతిష్టను తిరిగి నిలబెట్టాడు.

• చాలీసా రద్దు మరియు నియంతృత్వం:
  1. సుల్తాన్‌కు పోటీగా మారిన 'చాలీసా' (నలభై మంది ముఠా) బలాన్ని పూర్తిగా అణచివేసి ఆ కూటమిని రద్దు చేశాడు.
  2. తిరుగుబాటుదారులను, మేవాటీ బందిపోట్లను అణచడానికి కఠినమైన 'రక్తం మరియు ఉక్కు విధానం' (Blood and Iron Policy) అమలు చేశాడు.
  3. సుల్తాన్ దేవుని నీడ అని ('జిల్-ఇ-ఇలాహీ'), దైవదత్త ప్రతినిధి అని ('నియాబత్-ఇ-ఖుదాయ్') ప్రకటించుకున్నాడు.
• పర్షియన్ సంప్రదాయాలు మరియు సంస్కరణలు:
  1. దర్బారులో పర్షియన్ ఆచారాలైన 'సిజ్దా' (రాజు ఎదుట మోకరిల్లి సాష్టాంగ నమస్కారం) మరియు 'పైబోస్' (రాజు పాదాలను ముద్దుపెట్టుకోవడం) తప్పనిసరి చేశాడు.
  2. పర్షియన్ నూతన సంవత్సర పండుగ 'నౌరోజ్' వేడుకలను భారత్‌లో ప్రారంభించాడు.
  3. సైనిక వ్యవహారాల కోసం ప్రత్యేకంగా 'దివాన్-ఇ-అర్జ్' అనే రక్షణ శాఖను స్థాపించాడు.
  4. దేశవ్యాప్తంగా సమాచారం తెలుసుకోవడానికి సమర్థవంతమైన గూఢచార వ్యవస్థను (బరీద్) ఏర్పాటు చేశాడు.

క్రీ.శ. 1290 లో కైకుబాద్‌ను హతమార్చి జలాలుద్దీన్ ఫిరోజ్ ఖిల్జీ ఖిల్జీ వంశాన్ని స్థాపించాడు. దీనిని చరిత్రలో 'ఖిల్జీ విప్లవం' అంటారు; ఎందుకంటే దీనితో టర్కీ సర్దారుల గుత్తాధిపత్యం ముగిసింది.

• జలాలుద్దీన్ శాంతియుత విధానం:
  1. జలాలుద్దీన్ 70 సంవత్సరాల వయసులో అధికారంలోకి వచ్చాడు.
  2. హిందువులు అధికంగా ఉన్న దేశాన్ని కేవలం ఇస్లామిక్ పద్ధతుల్లో బలవంతంగా పాలించలేమని, ప్రజల ఆమోదంతోనే పాలించాలని భావించాడు.
  3. తిరుగుబాటుదారుల పట్ల కూడా దయాగుణం ప్రదర్శించాడు.
• దేవగిరి దోపిడీ మరియు హత్య:
  1. జలాలుద్దీన్ అల్లుడు మరియు మేనల్లుడైన అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ క్రీ.శ. 1296 లో వింధ్య పర్వతాలు దాటి దక్కన్‌లోని దేవగిరి (యాదవ రాజ్యం) పై మెరుపు దాడి చేశాడు.
  2. అక్కడ అపారమైన బంగారు సంపదను దోచుకుని కారా ప్రాంతానికి చేరాడు.
  3. అభినందించడానికి వచ్చిన మామ జలాలుద్దీన్‌ను మోసపూరితంగా కౌగిలించుకుని వెనుక నుండి పొడిచి చంపి అల్లావుద్దీన్ ఢిల్లీ గద్దెనెక్కాడు.

ఢిల్లీ సుల్తానులలో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మక సామ్రాజ్యవాది అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ (క్రీ.శ. 1296 - 1316). ప్రపంచాన్ని జయించాలనే ఆశయంతో 'రెండవ అలెగ్జాండర్' (సికందర్-ఇ-సాని) అనే బిరుదు ధరించాడు.

• ఉత్తర భారతదేశ దండయాత్రలు:
  1. గుజరాత్ (1299): కర్ణదేవుడిని ఓడించాడు; ఈ దండయాత్రలోనే ప్రముఖ బానిస సేనాని 'మాలిక్ కాఫుర్' ను వెయ్యి దీనార్లకు కొనుగోలు చేశారు (అందుకే మాలిక్ కాఫుర్‌ను 'హజార్ దీనారి' అంటారు).
  2. రణథంబోర్ (1301): హమీర్‌దేవుడిని ఓడించి రాజపుత్ర కోటను వశం చేసుకున్నాడు.
  3. చిత్తూరు ముట్టడి (1303): రాణా రతన్ సింగ్‌ను ఓడించాడు; రాణి పద్మిని వేలాది రాజపుత్ర స్త్రీలతో కలిసి 'జౌహర్' (అగ్ని ప్రవేశం) చేసుకుంది; చిత్తూరుకు 'ఖిజ్రాబాద్' అని పేరు పెట్టాడు.
• దక్షిణ భారతదేశ దండయాత్రలు (మాలిక్ కాఫుర్ నేతృత్వంలో):
  1. దక్షిణ భారతదేశంపై దండెత్తిన మొదటి ఢిల్లీ సుల్తాన్ అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ.
  2. మాలిక్ కాఫుర్ వరుసగా దేవగిరి (యాదవులు - రామచంద్రదేవ), వరంగల్ (కాకతీయులు - ప్రతాపరుద్రుడు), ద్వారసముద్రం (హొయసాలులు - మూడవ బల్లాల), మధురై (పాండ్యులు - వీరపాండ్య) లను జయించాడు.
  3. కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడి నుండి ప్రసిద్ధ 'కోహినూర్ వజ్రాన్ని' మాలిక్ కాఫుర్ సంగ్రహించి అల్లావుద్దీన్‌కు బహూకరించాడు.
  4. దక్షిణ రాజ్యాలను తన రాజ్యంలో కలపకుండా, కేవలం కప్పం వసూలు చేసి సామంతులుగా మార్చుకున్నాడు.

మంగోల్ దండయాత్రలను తిప్పికొట్టడానికి మరియు భారీ సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడటానికి అల్లావుద్దీన్ విప్లవాత్మక మార్కెట్ నియంత్రణలను, సైనిక సంస్కరణలను అమలు చేశాడు.

• మార్కెట్ నియంత్రణ విధానం:
  1. ఢిల్లీలో నిత్యావసర వస్తువుల ధరలను ప్రభుత్వం నిర్ణయించి స్థిరీకరించింది; ఆహార ధాన్యాలు, వస్త్రాలు, గుర్రాలు మరియు బానిసల కోసం ప్రత్యేక మార్కెట్లు ఏర్పాటు చేశాడు.
  2. మార్కెట్లను పర్యవేక్షించడానికి 'షహనా-ఇ-మండి' అనే ప్రత్యేక ఉన్నతాధికారిని నియమించాడు.
  3. తూకాల్లో మోసం చేసే వ్యాపారుల శరీరం నుండి ఎంత బరువు తక్కువైతే అంత మాంసాన్ని కోసివేసే కఠిన శిక్షలు అమలు చేశాడు.
  4. వర్తక వాణిజ్య శాఖగా 'దివాన్-ఇ-రియాసత్' ను ఏర్పాటు చేశాడు; సమాచార సేకరణకు 'మున్హియన్లు' అనే రహస్య గూఢచారులను నియమించాడు.
• సైనిక సంస్కరణలు:
  1. భారతదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా సుల్తానేట్ కేంద్ర సైన్యానికి శాశ్వత నగదు జీతాలు (Cash Salaries) ఇచ్చే పద్ధతిని ప్రారంభించాడు.
  2. సైనికుల అవినీతిని అరికట్టడానికి గుర్రాలపై రాజముద్ర వేసే 'దాగ్' (Dag) పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాడు.
  3. సైనికుల ముఖ గుర్తింపు, వివరాలను నమోదు చేసే 'చెహ్రా' లేదా 'హులియా' (Huliya) విధానాన్ని తెచ్చాడు.
• భూమి శిస్తు సంస్కరణలు:
  1. భూమిని ప్రామాణికంగా కొలిపించి (బిస్వా పద్ధతి) పంట దిగుబడిలో సగం (50%) శిస్తుగా వసూలు చేశాడు; పన్ను వసూలుకు 'దివాన్-ఇ-ముస్తఖ్‌రాజ్' శాఖను తెచ్చాడు.

క్రీ.శ. 1320 లో ఖిల్జీ వంశ చివరి పాలకుడు ఖుస్రూ ఖాన్‌ను హతమార్చి గాజీ మాలిక్ (గియాసుద్దీన్ తుగ్లక్) తుగ్లక్ వంశాన్ని స్థాపించాడు. ఈ వంశం ఢిల్లీని సుదీర్ఘకాలం పాలించింది.

• పాలనా సంస్కరణలు మరియు నిర్మాణాలు:
  1. గియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ వ్యవసాయంపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించాడు.
  2. భారతదేశంలో వ్యవసాయం కోసం కాలువలు (Canals) తవ్వించిన మొట్టమొదటి ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఈయనే.
  3. ఢిల్లీ సమీపంలో రోమన్ నిర్మాణ శైలితో 'తుగ్లకాబాద్' అనే బలమైన నూతన రాతి నగరాన్ని నిర్మించి కోటను కట్టించాడు.
• నిజాముద్దీన్ ఔలియాతో విభేదాలు:
  1. ప్రసిద్ధ సూఫీ సంతు హజ్రత్ నిజాముద్దీన్ ఔలియాతో ఈయనకు విభేదాలు వచ్చాయి.
  2. బెంగాల్ దండయాత్ర నుండి ఢిల్లీకి వస్తున్న సుల్తాన్‌కు ఔలియా 'హునూజ్ దిల్లీ దూర్ అస్త్' (ఢిల్లీ ఇంకా చాలా దూరంలో ఉంది) అనే ప్రసిద్ధ హెచ్చరిక పంపాడు.
  3. నిజంగానే ఢిల్లీ చేరుకోవడానికి ముందే అఫ్గాన్‌పూర్ వద్ద కుమారుడు జునాఖాన్ నిర్మించిన చెక్క వేదిక కూలిపోయి గియాసుద్దీన్ మరణించాడు.

గియాసుద్దీన్ కుమారుడైన జునాఖాన్ 'మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్' (క్రీ.శ. 1325 - 1351) పేరుతో రాజయ్యాడు. ఈయన అత్యంత విద్యావంతుడు, ఖగోళం, గణితం, వైద్యంలో నిపుణుడు; కానీ దూరదృష్టి లేని తొందరపాటు ప్రయోగాల వల్ల 'పిచ్చి తుగ్లక్'గా అపఖ్యాతి పాలయ్యాడు.

• ఐదు విఫల ప్రయోగాలు:
  1. దోయాబ్ ప్రాంతంలో పన్నుల పెంపు (1326): గంగా-యమునా దోయాబ్‌లో తీవ్ర కరవు వచ్చిన సమయంలో పన్నులు పెంచాడు; రైతులు తిరుగుబాటు చేయడంతో వెనక్కి తగ్గాల్సి వచ్చింది.
  2. రాజధాని మార్పిడి (1327): మంగోల్ దాడుల నుండి రక్షణ కోసం మరియు దక్షిణ భారత పాలన కోసం రాజధానిని ఢిల్లీ నుండి దేవగిరి (దౌలతాబాద్)కి మార్చాడు; వేలాది మంది ప్రజలు దారిలోనే చనిపోయారు; రెండేళ్ల తర్వాత మళ్లీ ఢిల్లీకి మార్చాడు.
  3. టోకెన్ కరెన్సీ / రాగి నాణేలు (1330): వెండి కొరత వల్ల చైనా కుబ్లాయ్ ఖాన్ స్ఫూర్తితో కాంస్య/రాగి టోకెన్ నాణేలను ప్రవేశపెట్టాడు; ప్రజలు ఇళ్లలోనే నకిలీ నాణేలను ముద్రించడంతో ఆర్థిక వ్యవస్థ కుప్పకూలింది.
  4. ఖురాసన్ దండయాత్ర: మధ్య ఆసియాను జయించడానికి 3.7 లక్షల మంది సైనికులకు ఒక సంవత్సరం ముందుగానే ముందస్తు జీతాలు ఇచ్చాడు; తర్వాత ఆ రాజకీయ ఒప్పందం కుదరడంతో యాత్ర రద్దయి ఖజానా ఖాళీ అయింది.
  5. కరాచిల్ దండయాత్ర: హిమాలయ కొండ ప్రాంతాల (కుమావున్) పైకి పంపిన సైన్యం చలి, వర్షాల వల్ల పూర్తిగా నాశనమైంది.
• వ్యవసాయ సంస్కరణలు:
  1. వ్యవసాయాభివృద్ధి కోసం 'దివాన్-ఇ-అమీర్-ఇ-కోహి' అనే ప్రత్యేక వ్యవసాయ శాఖను ఏర్పాటు చేశాడు.
  2. రైతులకు తక్కువ వడ్డీతో 'తక్కావి' (Sondhar) అనే వ్యవసాయ రుణాలను అందించాడు.

మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ పాలనా కాలంలో మొరాకో (ఉత్తర ఆఫ్రికా) దేశానికి చెందిన ప్రసిద్ధ యాత్రికుడు ఇబ్న్ బటూటా క్రీ.శ. 1333 లో భారతదేశానికి వచ్చాడు.

• ఢిల్లీలో పదవులు మరియు విధులు:
  1. ఇబ్న్ బటూటా ప్రతిభను గుర్తించిన తుగ్లక్ ఆయనను ఢిల్లీ నగర ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ('ఖాజీ' - Qazi) నియమించాడు.
  2. బటూటా దాదాపు 8 సంవత్సరాల పాటు ఢిల్లీ ఖాజీగా సేవలు అందించాడు.
  3. ఆ తర్వాత క్రీ.శ. 1342 లో తుగ్లక్ తన రాయబారిగా ఇబ్న్ బటూటాను చైనా చక్రవర్తి ఆస్థానానికి పంపించాడు.
• 'కితాబ్-ఉల్-రెహ్లా' గ్రంథం విశేషాలు:
  1. ఇబ్న్ బటూటా తన భారత పర్యటన అనుభవాలను అరబిక్ భాషలో 'రెహ్లా' (Safarnama/Rehla) అనే గ్రంథంలో రాశాడు.
  2. భారతదేశంలోని సమర్థవంతమైన గుర్రపు మరియు కాలిబాట తపాలా వ్యవస్థ (ఉలుఖ్ మరియు దావా) గురించి వివరించాడు.
  3. భారతదేశంలో అమల్లో ఉన్న సతీసహగమనం, పాన్ నమలడం, మామిడి పండ్లు, కొబ్బరికాయల విశేషాలను ప్రపంచానికి తెలియజేశాడు.

మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మరణానంతరం ఆయన పినతండ్రి కుమారుడైన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ (క్రీ.శ. 1351 - 1388) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఈయన సంక్షేమ కార్యక్రమాలకు, నిర్మాణాలకు పేరుగాంచాడు.

• నీటిపారుదల కాలువలు మరియు నగర నిర్మాణాలు:
  1. భారతదేశంలో వ్యవసాయం కోసం కాలువల భారీ నెట్‌వర్క్‌ను నిర్మించాడు (యమునా నుండి హిసార్ వరకు, సట్లెజ్ నుండి ఘగ్గర్ వరకు).
  2. కాలువ నీటిని ఉపయోగించుకున్న రైతులపై 10% 'హక్-ఇ-షిర్బ్' అనే నీటిపారుదల పన్ను విధించాడు.
  3. ఫిరోజాబాద్, హిసార్, ఫతేహాబాద్, జౌన్‌పూర్ (సోదరుడు జునాఖాన్ జ్ఞాపకార్థం), ఫిరోజ్‌పూర్ వంటి 300 నూతన నగరాలను నిర్మించాడు.
• సంక్షేమ విభాగాలు:
  1. 'దివాన్-ఇ-ఖైరాత్': పేద ముస్లిం బాలికల వివాహాల కోసం మరియు అనాథల సహాయం కోసం దాతృత్వ శాఖ.
  2. 'దారుల్-షిఫా': ప్రజలకు ఉచిత వైద్యం అందించే ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు.
  3. 'దివాన్-ఇ-బందగాన్': బానిసల సంక్షేమం కోసం ప్రత్యేక విభాగం (ఈయన వద్ద 1.8 లక్షల మంది బానిసలు ఉండేవారు).
• మత విధానం మరియు పన్నులు:
  1. ఇస్లామిక్ షరియత్ ప్రకారం కేవలం 4 పన్నులను మాత్రమే వసూలు చేశాడు: ఖరాజ్ (భూమి శిస్తు), జకాత్ (ముస్లింల ఆస్తి పన్ను), ఖమ్స్ (యుద్ధ లూటీలో 1/5 వంతు), జిజియా (ముస్లిమేతరులపై రక్షణ పన్ను).
  2. చరిత్రలోనే మొట్టమొదటిసారిగా 'బ్రాహ్మణులపై కూడా జిజియా పన్ను' విధించిన సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్.
  3. కుతుబ్ మినార్ 4వ అంతస్తు పిడుగుపాటుకు గురికాగా, దానిని బాగుచేయించి 4, 5 అంతస్తులుగా పునర్నిర్మించాడు.

ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ మరణం తర్వాత బలహీన పాలకులు రావడంతో తుగ్లక్ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది. చివరి పాలకుడైన నసీరుద్దీన్ మహమూద్ కాలంలో వినాశకరమైన విదేశీ దండయాత్ర జరిగింది.

• తైమూర్ విధ్వంసం (క్రీ.శ. 1398):
  1. సమర్‌ఖండ్ పాలకుడు, క్రూర మంగోల్-టర్క్ సేనాని అయిన అమీర్ తైమూర్ (తైమూర్ లంగ్) క్రీ.శ. 1398 లో ఢిల్లీపై దండెత్తాడు.
  2. నసీరుద్దీన్ మహమూద్ సుల్తాన్ భయపడి గుజరాత్‌కు పారిపోయాడు.
  3. తైమూర్ సైన్యం ఢిల్లీ నగరంలోకి ప్రవేశించి 15 రోజుల పాటు మారణహోమం సృష్టించింది; లక్షలాది మంది ప్రజలను చంపి, అపార సంపదను దోచుకుంది.
• సుల్తానేట్ విచ్ఛిన్నం:
  1. ఈ దండయాత్రతో తుగ్లక్ వంశ వెన్నెముక పూర్తిగా విరిగిపోయింది.
  2. జౌన్‌పూర్, గుజరాత్, మాల్వా ప్రాంతీయ పాలకులు స్వతంత్రం ప్రకటించుకున్నారు.
  3. తైమూర్ భారతదేశం విడిచి వెళ్తూ ముల్తాన్, లాహోర్ గవర్నర్‌గా తన ప్రతినిధి 'ఖిజ్ర్ ఖాన్'ను నియమించాడు.

క్రీ.శ. 1414 లో ఖిజ్ర్ ఖాన్ ఢిల్లీని ఆక్రమించి సయ్యద్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. ఈ వంశం క్రీ.శ. 1451 వరకు పాలించింది.

• వంశ మూలాలు మరియు బిరుదులు:
  1. సయ్యద్ పాలకులు తాము ప్రవక్త మహమ్మద్ వంశీకులమని (సయ్యద్‌లు) చెప్పుకున్నారు.
  2. స్థాపకుడైన ఖిజ్ర్ ఖాన్ 'సుల్తాన్' బిరుదును ధరించలేదు.
  3. తైమూర్ కుమారుడైన షారుఖ్ పేరు మీద 'రయ్యత్-ఇ-ఆలా' (సహాయక పాలకుడు) అనే బిరుదుతోనే పరిపాలించాడు.
• పాలకులు మరియు సాహిత్యం:
  1. ఖిజ్ర్ ఖాన్ తర్వాత ముబారక్ షా, మహమ్మద్ షా, అల్లావుద్దీన్ ఆలం షా పాలించారు.
  2. ముబారక్ షా ఆస్థానంలో యాహ్యా బిన్ అహ్మద్ సిర్హిందీ అనే ప్రముఖ చరిత్రకారుడు ఉండేవాడు; ఆయన సయ్యద్ వంశ చరిత్రను తెలిపే 'తారీఖ్-ఇ-ముబారక్ షాహీ' గ్రంథాన్ని రచించాడు.
  3. చివరి పాలకుడైన అల్లావుద్దీన్ ఆలం షా స్వచ్ఛందంగా సింహాసనాన్ని బహలూల్ లోడీకి అప్పగించి బదాయూన్‌కు వెళ్లిపోయాడు.

క్రీ.శ. 1451 లో బహలూల్ లోడీ లోడీ వంశాన్ని స్థాపించాడు. ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను పాలించిన మొట్టమొదటి స్వచ్ఛమైన ఆఫ్ఘన్ (పఠాన్) రాజవంశం ఇది.

• బహలూల్ లోడీ ప్రజాస్వామిక ధోరణి:
  1. ఆఫ్ఘన్ సర్దార్లను తనతో సమానులుగా చూసేవాడు; దర్బారులో సింహాసనంపై కూర్చోకుండా సర్దార్లతో కలిసి తివాచీపైనే కూర్చునేవాడు.
  2. 'బహలూలీ' అనే రాగి నాణేలను ప్రవేశపెట్టాడు; ఇవి అక్బర్ కాలం వరకు చెలామణిలో ఉన్నాయి.
• సికందర్ లోడీ (నిజాం ఖాన్ - గొప్ప పాలకుడు):
  1. లోడీ వంశంలో అత్యంత సమర్థుడైన సుల్తాన్ సికందర్ లోడీ (క్రీ.శ. 1489 - 1517).
  2. క్రీ.శ. 1504 లో 'ఆగ్రా' నూతన నగరాన్ని నిర్మించి, 1506 లో రాజధానిని ఢిల్లీ నుండి ఆగ్రాకు మార్చాడు.
  3. భూమిని ఖచ్చితంగా కొలవడానికి 32 అంగుళాల పొడవు గల 'గజ్-ఇ-సికందరీ' అనే ప్రామాణిక స్కేలును ప్రవేశపెట్టాడు.
  4. 'గుల్‌రుఖ్' (Gulrukh) అనే కలం పేరుతో పర్షియన్ భాషలో అందమైన కవితలు రాసేవాడు.
  5. మతపరంగా తీవ్ర ఛాందసవాది; కాశీ, నాగర్‌కోట్ దేవాలయాలను ధ్వంసం చేశాడు.

సికందర్ లోడీ కుమారుడైన ఇబ్రహీం లోడీ (క్రీ.శ. 1517 - 1526) లోడీ వంశానికి మరియు ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు ఆఖరి సుల్తాన్.

• అహంభావం మరియు అంతర్గత తిరుగుబాట్లు:
  1. ఆఫ్ఘన్ సర్దార్ల స్వేచ్ఛను అణచివేసి వారిని అవమానించాడు.
  2. రాజపుత్ర మేవార్ రాణా సంగ్రామ్ సింగ్ (రాణా సంగా) చేతిలో ఖతోలి యుద్ధం (1518) లో ఇబ్రహీం లోడీ ఓడిపోయాడు.
  3. ఇబ్రహీం లోడీ ప్రవర్తనకు విసిగిపోయిన పంజాబ్ గవర్నర్ దౌలత్ ఖాన్ లోడీ, మేనమామ ఆలం ఖాన్ లోడీ కాబూల్ పాలకుడైన బాబర్‌ను భారత్‌పై దండెత్తాల్సిందిగా ఆహ్వానించారు.
• మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం (క్రీ.శ. 1526 ఏప్రిల్ 21):
  1. హర్యానాలోని పానిపట్టు మైదానంలో బాబర్ సైన్యానికి మరియు ఇబ్రహీం లోడీ సైన్యానికి మధ్య భీకర యుద్ధం జరిగింది.
  2. బాబర్ తన సైన్యంలో ఫిరంగులు (తుపాకులు/Gunpowder) మరియు 'తుగ్లుమా' వ్యూహాన్ని మొదటిసారి ఉపయోగించాడు.
  3. ఇబ్రహీం లోడీ యుద్ధభూమిలోనే వీరమరణం పొందాడు; యుద్ధరంగంలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన ఏకైక ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఈయనే.
  4. ఈ విజయంతో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలన అంతమై భారతదేశంలో 'మొఘల్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది.

సుల్తానేట్ పాలన మత ఆధారిత నియంతృత్వ రాచరికం; సుల్తాన్ సర్వసైన్యాధ్యక్షుడిగా మరియు అత్యున్నత న్యాయమూర్తిగా వ్యవహరించేవాడు.

• నాలుగు ప్రధాన కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు:
  1. దివాన్-ఇ-విజారత్ (ఆర్థిక శాఖ): దీని అధిపతి 'వజీర్' (ప్రధానమంత్రి); ఆదాయ-వ్యయాలు, పన్నులు పర్యవేక్షించే అత్యంత శక్తివంతమైన శాఖ.
  2. దివాన్-ఇ-అర్జ్ (రక్షణ/సైనిక శాఖ): దీని అధిపతి 'అరిజ్-ఇ-మమాలిక్'; సైనిక నియామకాలు, తనిఖీలు, జీతాలు చూసేవాడు (బాల్బన్ స్థాపించాడు).
  3. దివాన్-ఇ-ఇన్షా (దౌత్య/సమాచార శాఖ): దీని అధిపతి 'దబీర్-ఇ-మమాలిక్'; రాజరిక ఉత్తర్వులు, ఫర్మానాలు, ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు నిర్వహించేవాడు.
  4. దివాన్-ఇ-రిసాలత్ (విదేశాంగ మరియు మత శాఖ): విదేశీ రాయబారుల వ్యవహారాలు మరియు మతపరమైన విరాళాలు చూసే శాఖ.
• ఇతర ముఖ్య శాఖలు మరియు అధికారులు:
  1. కాజీ-ఉల్-ఖుజత్: సుల్తాన్ తర్వాత దేశ ప్రధాన న్యాయమూర్తి.
  2. సద్ర్-ఉస్-సుదూర్: దాతృత్వాలు, మత వ్యవహారాల పర్యవేక్షకుడు.
  3. బరీద్-ఇ-మమాలిక్: దేశ గూఢచార మరియు తపాలా విభాగాధిపతి.

విశాలమైన సామ్రాజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా పాలించడానికి సుల్తానులు రాజ్యాన్ని వివిధ భాగాలుగా విభజించారు.

• ఇక్తా వ్యవస్థ (ప్రావిన్సులు):
  1. సుల్తానేట్ రాజ్యాన్ని 'ఇక్తా'లు (రాష్ట్రాలు/ప్రావిన్సులు)గా విభజించారు; ఇక్తా అధిపతిని 'ముక్తి' లేదా 'వలీ' అనేవారు.
  2. ముక్తీలు శాంతిభద్రతలు కాపాడటం, సైన్యాన్ని పోషించడం మరియు భూమి శిస్తు వసూలు చేసి మిగిలిన మిగులు సొమ్మును ('ఫవాజిల్' - Fawazil) కేంద్ర ఖజానాకు పంపేవారు.
• స్థానిక పరిపాలనా విభాగాలు:
  1. షిక్ (జిల్లా): ఇక్తాలు షిక్కులుగా విభజించబడ్డాయి; అధిపతి 'షిక్దార్' (శాంతిభద్రతలు).
  2. పరగణా (తాలూకా): షిక్కులు పరగణాలుగా విభజించబడ్డాయి; అధికారులు 'ఆమిల్' (పన్నుల అధికారి), 'మున్సిఫ్' (న్యాయాధికారి).
  3. గ్రామ: పరిపాలనలో చివరి విభాగం; గ్రామ పెద్దను 'ముఖద్దం' లేదా 'చౌధురి' అనేవారు; గ్రామ ఖాతాల లేఖకుడిని 'పట్వారీ' అనేవారు.

భారతీయ మరియు ఇస్లామిక్ నిర్మాణ శైలుల కలయికతో 'ఇండో-ఇస్లామిక్ శైలి' ఆవిర్భవించింది. భారతీయ స్తంభాలు-దూలాల స్థానంలో ఆర్చ్‌లు (వంపులు), డోమ్‌లు (గుమ్మటాలు), మినార్లు ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చాయి.

• ముఖ్యమైన చారిత్రక కట్టడాలు:
  1. కుతుబ్ మినార్ (ఢిల్లీ): 72.5 మీటర్ల ఎత్తున్న ఎర్రరాయి మినార్; ఐబక్ ప్రారంభించగా, ఇల్టుట్మిష్ పూర్తి చేశాడు.
  2. అలై దర్వాజా (ఢిల్లీ): అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ నిర్మించిన కుతుబ్ మినార్ ప్రవేశ ద్వారం; శాస్త్రీయమైన మొదటి నిజమైన గుమ్మటం (True Dome) మరియు హార్స్-షూ ఆర్చ్ కలిగి ఉంది.
  3. సిరి కోట మరియు హౌజ్-ఇ-ఖాస్: అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ నిర్మించిన కోట మరియు భారీ నీటి కొలను.
  4. గియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ సమాధి: తుగ్లకాబాద్‌లో ఏటవాలు గోడలతో (Sloping walls/Battlement) నిర్మించబడింది.
  5. మోత్ కీ మసీదు: సికందర్ లోడీ ప్రధానమంత్రి మియాన్ భుయా నిర్మించిన అందమైన లోడీ శైలి మసీదు.
• లోడీ శైలి ప్రత్యేకత:
  1. సమాధులపై 'డబుల్ డోమ్' (రెండు పొరల గుమ్మటం) విధానాన్ని మొదటగా లోడీల కాలంలోనే ప్రవేశపెట్టారు (ఉదా: సికందర్ లోడీ సమాధి).

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలంలో పర్షియన్ సాహిత్యంతో పాటు స్థానిక హిందవి (ఉర్దూ ప్రాథమిక రూపం) భాషలు అద్భుతంగా వికసించాయి. ఈ యుగంలో అగ్రగణ్యుడు అమీర్ ఖుస్రూ (క్రీ.శ. 1253 - 1325).

• అమీర్ ఖుస్రూ ఘనతలు మరియు బిరుదులు:
  1. ఈయన బాల్బన్ నుండి మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ వరకు ఏడుగురు సుల్తానుల ఆస్థానాలలో ఉన్నాడు; ప్రసిద్ధ సూఫీ సంతు నిజాముద్దీన్ ఔలియా ప్రియ శిష్యుడు.
  2. తన మాతృభూమి అయిన భారతదేశాన్ని అమితంగా ప్రేమించి 'తూతీ-ఇ-హింద్' (భారతీయ చిలుక - Parrot of India) అనే బిరుదు పొందాడు.
  3. భారతీయ సంగీత వాద్యమైన 'సితార్' మరియు 'తబలా'లను ఆవిష్కరించాడు.
  4. ఖవ్వాలీ గానానికి పితామహుడిగా పేరుగాంచాడు; 'సబక్-ఇ-హిందీ' (భారతీయ శైలి పర్షియన్ కవిత్వం) ను సృష్టించాడు.
• ప్రముఖ రచనలు:
  1. ఖజాయిన్-ఉల్-ఫుతూహ్ (అల్లావుద్దీన్ విజయాలు), తుగ్లక్‌నామా, తారిఖ్-ఇ-అలై, నూహ్-సిపిహర్, ఆషికా.
• ఇతర ప్రముఖ గ్రంథాలు:
  1. జియావుద్దీన్ బరానీ: 'తారీఖ్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ', 'ఫత్వా-ఇ-జహాందారీ'.
  2. మిన్హాజ్-ఉస్-సిరాజ్: 'తబకత్-ఇ-నసిరి' (బానిస వంశ సమగ్ర చరిత్ర).
  3. కల్హణుడు: 'రాజతరంగిణి' (సంస్కృత కాశ్మీర్ చరిత్ర - 12వ శతాబ్దం).