మొఘల్ సామ్రాజ్యం

మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చిన బాబర్ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. వీరు తండ్రి వైపు తైమూర్ వంశానికి, తల్లి వైపు చెంగిజ్‌ఖాన్ వంశానికి చెందినవారు.

• బాబర్ నేపథ్యం:
  1. బాబర్ పూర్తి పేరు జహీరుద్దీన్ ముహమ్మద్ బాబర్.
  2. బాబర్ అంటే టర్కీ భాషలో 'పులి' అని అర్థం.
  3. ఈయన క్రీ.శ. 1483లో మధ్య ఆసియాలోని ఫర్ఘానా లోయలో జన్మించాడు.
  4. కేవలం 11 సంవత్సరాల వయసులోనే ఫర్ఘానా పాలకుడయ్యాడు.
• సమర్కండ్ పోరాటాలు మరియు కాబూల్ ఆక్రమణ:
  1. తన పూర్వీకుల రాజధాని సమర్కండ్‌ను గెలవడానికి బాబర్ అనేకసార్లు పోరాడాడు.
  2. అక్కడ ఉజ్బెక్ నాయకుడు షైబానీ ఖాన్ చేతిలో ఓడిపోయాడు.
  3. చివరకు క్రీ.శ. 1504లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కాబూల్‌ను ఆక్రమించుకుని స్థిరపడ్డాడు.
  4. కాబూల్ నుండి భారత్ వైపు దృష్టి సారించాడు.

క్రీ.శ. 1526లో జరిగిన మొదటి పానిపట్ యుద్ధంతో భారతదేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలన ముగిసి మొఘల్ శకం ప్రారంభమైంది.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు ఆహ్వానం:
  1. ఢిల్లీని పాలిస్తున్న ఇబ్రహీం లోడీకి ఆయన బంధువులతోనే విభేదాలు వచ్చాయి.
  2. పంజాబ్ గవర్నర్ దౌలత్ ఖాన్ లోడీ, ఇబ్రహీం బాబాయ్ ఆలం ఖాన్ లోడీ బాబర్‌ను భారత్‌పైకి దండెత్తమని ఆహ్వానించారు.
  3. మేవార్ రాణా సంగ్రామ్ సింగ్ (రాణా సంగా) కూడా బాబర్‌కు ఆహ్వానం పంపాడు.
• యుద్ధం - తుగ్లుమా మరియు తుపాకీల వ్యూహం:
  1. క్రీ.శ. 1526 ఏప్రిల్ 21న పానిపట్ వద్ద యుద్ధం జరిగింది.
  2. బాబర్ మొదటిసారిగా 'తుగ్లుమా' (సైన్యాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించి శత్రువును చుట్టుముట్టే వ్యూహం) ఉపయోగించాడు.
  3. ఎడ్లబండ్లను వరుసగా కట్టి తుపాకులు పేల్చే 'రుమీ' పద్ధతిని వాడాడు.
  4. బాబర్ తుపాకీ దళానికి ఉస్తాద్ అలీ, ముస్తఫాలు నాయకత్వం వహించారు.
  5. ఇబ్రహీం లోడీ యుద్ధభూమిలోనే వీరమరణం పొందాడు.
• విజయ ఫలితాలు:
  1. బాబర్ ఢిల్లీ మరియు ఆగ్రాలను ఆక్రమించాడు.
  2. కాబూల్ ప్రజలందరికీ ఒక్కొక్క వెండి నాణెం పంచి 'కలందర్' (దాత) అనే బిరుదు పొందాడు.

పానిపట్ గెలిచిన తర్వాత తన అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి బాబర్ రాజపుత్రులతో, ఆఫ్ఘన్లతో వరుస యుద్ధాలు చేయాల్సి వచ్చింది.

• ఖాన్వా యుద్ధం (క్రీ.శ. 1527):
  1. మేవార్ వీరుడు రాణా సంగాకు, బాబర్‌కు మధ్య ఆగ్రా సమీపంలోని ఖాన్వా వద్ద జరిగింది.
  2. సైనికుల్లో ఉత్సాహం నింపడానికి బాబర్ దీనిని 'జిహాద్' (పవిత్ర యుద్ధం)గా ప్రకటించాడు.
  3. మద్యపానాన్ని పూర్తిగా విరమించుకుంటానని ఒట్టు వేశాడు.
  4. రాణా సంగాను ఓడించిన తర్వాత బాబర్ 'గాజీ' (మత యోధుడు) బిరుదు తీసుకున్నాడు.
• చందేరి యుద్ధం (క్రీ.శ. 1528):
  1. మాల్వా ప్రాంత రాజపుత్ర పాలకుడు మేదినీరాయ్‌ను బాబర్ ఓడించాడు.
  2. ఈ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన రాజపుత్ర స్త్రీలు 'జౌహార్' (అగ్ని ప్రవేశం) చేసుకున్నారు.
• ఘాగ్రా యుద్ధం (క్రీ.శ. 1529):
  1. బీహార్, బెంగాల్ ఆఫ్ఘన్ల నాయకుడైన మహమూద్ లోడీని బాబర్ ఓడించాడు.
  2. ఇది భూమి మీద మరియు నీటి మీద (నదిలో) ఏకకాలంలో జరిగిన తొలి యుద్ధం.
  3. క్రీ.శ. 1530లో బాబర్ ఆగ్రాలో మరణించాడు; మొదట ఆగ్రాలోని ఆరాంబాగ్ లో, తర్వాత ఆయన కోరిక మేరకు కాబూల్‌లో ఖననం చేశారు.

బాబర్ కేవలం యుద్ధ వీరుడే కాదు, అద్భుతమైన కవి మరియు ప్రకృతి ప్రేమికుడు.

• స్వీయచరిత్ర - తుజుక్-ఇ-బాబరీ:
  1. బాబర్ తన ఆత్మకథను స్వచ్ఛమైన చగ్తాయి టర్కీ భాషలో రాసుకున్నాడు.
  2. దీనిని 'తుజుక్-ఇ-బాబరీ' లేదా 'బాబర్‌నామా' అంటారు.
  3. భారతదేశ వాతావరణం, జంతువులు, పక్షులు, ప్రజల జీవన విధానాన్ని ఇందులో వర్ణించాడు.
  4. సమకాలీన భారతీయ పాలకులలో కృష్ణదేవరాయలు అత్యంత శక్తివంతుడని బాబర్ తన గ్రంథంలో ప్రశంసించాడు.
  5. అక్బర్ కాలంలో అబ్దుల్ రహీం ఖాన్-ఇ-ఖానాన్ దీనిని పర్షియన్ భాషలోకి అనువదించాడు.
• చార్‌బాగ్ శైలి తోటలు:
  1. భారతదేశంలో జ్యామితీయ నమూనాలో ఉండే 'చార్‌బాగ్' (నాలుగు విభాగాలుగా ఉండే తోటలు) పద్ధతిని బాబర్ పరిచయం చేశాడు.
  2. నీటి కాలువలు నాలుగు వైపులా పారేలా ఆగ్రాలో 'ఆరాంబాగ్' (రాంబాగ్) తోటను నిర్మించాడు.

బాబర్ మరణం తర్వాత ఆయన పెద్ద కుమారుడు హుమాయూన్ (క్రీ.శ. 1530 - 1556) సింహాసనం ఎక్కాడు. హుమాయూన్ అంటే 'అదృష్టవంతుడు' అని అర్థం, కానీ ఈయన జీవితమంతా దురదృష్టమే ఎదురైంది.

• ప్రారంభ సమస్యలు:
  1. హుమాయూన్ తన తండ్రి ఆదేశం మేరకు రాజ్యాన్ని సోదరులకు (కామ్రాన్, అస్కరీ, హిందాల్) పంచాడు.
  2. గుజరాత్ పాలకుడు బహదూర్ షా, బీహార్ పాలకుడు షేర్షా సూరి నుండి తీవ్ర ముప్పు ఎదురైంది.
  3. ఢిల్లీలో 'దీన్‌పనాహ్' (విశ్వాసుల ఆశ్రయం) అనే కొత్త నగరాన్ని నిర్మించాడు.
• షేర్షాతో యుద్ధాలు మరియు ప్రవాసం:
  1. చౌసా యుద్ధం (క్రీ.శ. 1539): గంగా నదీ తీరాన జరిగిన ఈ యుద్ధంలో షేర్షా చేతిలో హుమాయూన్ ఘోరంగా ఓడిపోయాడు; గంగా నదిలో దూకి నిజాం అనే తోలు కార్మికుడి (భిస్తీ) సాయంతో ప్రాణాలు దక్కించుకున్నాడు.
  2. కనౌజ్ / బిల్గ్రామ్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1540): షేర్షా హుమాయూన్‌ను పూర్తిగా ఓడించి ఢిల్లీ నుండి తరిమివేశాడు.
  3. హుమాయూన్ 15 సంవత్సరాల పాటు పర్షియా (ఇరాన్) దేశంలో తలదాచుకుంటూ ప్రవాస జీవితం గడిపాడు.
• సామ్రాజ్య పునరుద్ధరణ మరియు మరణం:
  1. పర్షియా షా తహమాస్ప్ సైనిక సాయంతో క్రీ.శ. 1555లో మచ్ఛీవారా, సర్హింద్ యుద్ధాలలో సూరి వంశస్థులను ఓడించి మళ్లీ ఢిల్లీ గద్దెనెక్కాడు.
  2. క్రీ.శ. 1556లో తన దీన్‌పనాహ్ గ్రంథాలయం (షేర్ మండల్) మెట్లపై నుండి జారిపడి మరణించాడు.

మొఘలులను తరిమికొట్టి ఉత్తర భారతదేశంలో రెండవ ఆఫ్ఘన్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన గొప్ప పాలకుడు షేర్షా సూరి (క్రీ.శ. 1540 - 1545).

• షేర్షా ప్రారంభ జీవితం:
  1. షేర్షా అసలు పేరు ఫరీద్ ఖాన్.
  2. బీహార్ పాలకుడు బహార్ ఖాన్ లోహానీ వద్ద పనిచేస్తున్నప్పుడు ఒంటిచేత్తో పులిని చంపినందుకు 'షేర్ ఖాన్' అనే బిరుదు పొందాడు.
  3. స్వల్ప కాలం బాబర్ సైన్యంలో కూడా పనిచేశాడు.
• దండయాత్రలు మరియు మరణం:
  1. మాల్వా, సింధ్, ముల్తాన్, మార్వార్ ప్రాంతాలను జయించాడు.
  2. మార్వార్ యుద్ధంలో రాజపుత్రుల ధైర్యాన్ని చూసి 'కేవలం పిడికెడు సజ్జల కోసం నేను దాదాపు భారతదేశ సామ్రాజ్యాన్నే కోల్పోయాను' అని వ్యాఖ్యానించాడు.
  3. క్రీ.శ. 1545లో మధ్యప్రదేశ్‌లోని కలింజార్ కోట ముట్టడి సమయంలో గన్‌పౌడర్ పేలుడు వల్ల మరణించాడు.
• సమాధి వాస్తుకళ:
  1. బీహార్‌లోని ససారంలో ఒక అందమైన కృత్రిమ సరస్సు మధ్యలో షేర్షా సమాధిని అష్టభుజి ఆకారంలో నిర్మించారు.

షేర్షా కేవలం 5 సంవత్సరాలే పాలించినప్పటికీ ఆయన ప్రవేశపెట్టిన పరిపాలనా పద్ధతులు తరువాతి కాలంలో అక్బర్‌కు మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి.

• పరిపాలనా విభాగాలు:
  1. రాజ్యాన్ని 47 'సర్కార్లు' (జిల్లాలు)గా విభజించాడు; ఒక్కో సర్కార్‌కు షిక్దార్-ఇ-షిక్దారన్ (శాంతిభద్రతలు), మున్సిఫ్-ఇ-మున్సిఫాన్ (న్యాయం) అధికారులు ఉండేవారు.
  2. సర్కార్లు 'పరగణాలు'గా విభజించబడ్డాయి; పరగణాలో షిక్దార్, అమీన్ (భూమి శిస్తు), ఫొతేదార్ (ఖజానాదారు), కార్కూన్లు (రాయసగాళ్లు) ఉండేవారు.
• భూమి శిస్తు సంస్కరణలు (జబ్తీ పద్ధతి):
  1. భూమిని కొలవడానికి సికింద్రీ గజ్ (32 అంగుళాలు), జనుము తాడు (జరీబ్) వాడాడు.
  2. దిగుబడి ఆధారంగా భూమిని ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ తరగతులుగా వర్గీకరించాడు.
  3. రైతులకు వారి హక్కులు తెలిపే 'పట్టా' ఇచ్చేవాడు; రైతులు చెల్లించాల్సిన శిస్తును అంగీకరిస్తూ రాసిచ్చే ఒప్పంద పత్రాన్ని 'కబూలియత్' అనేవారు.
• కరెన్సీ మరియు రహదారులు:
  1. పాత నాణేలను రద్దు చేసి స్వచ్ఛమైన వెండి నాణెం 'రూపాయా' (178 గ్రెయిన్లు) ను ప్రవేశపెట్టాడు (ఇదే నేటి భారత రూపాయికి మూలం).
  2. రాగి నాణేన్ని 'దామ్' అనేవారు.
  3. బెంగాల్‌లోని సోనార్‌గావ్ నుండి పాకిస్తాన్‌లోని పెషావర్ వరకు 2400 కి.మీ. పొడవైన 'సడక్-ఇ-ఆజమ్' (గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్డు)ను నిర్మించాడు.
  4. బాటసారుల సౌకర్యార్థం ప్రతి 2 కోసులకు (సుమారు 8 కి.మీ.) ఒక సరాయి (సత్రం) నిర్మించి పక్కనే చెట్లు నాటించాడు.

మొఘల్ చక్రవర్తులలో అత్యంత గొప్ప చక్రవర్తి జలాలుద్దీన్ ముహమ్మద్ అక్బర్ (క్రీ.శ. 1556 - 1605). ఈయన సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేసి విశాలంగా విస్తరించాడు.

• బాల్య పట్టాభిషేకం మరియు బైరామ్ ఖాన్:
  1. అక్బర్ క్రీ.శ. 1542లో సింధ్‌లోని అమర్‌కోట్ రాణా వీరసాల భవనంలో జన్మించాడు.
  2. తండ్రి హుమాయూన్ మరణించే సమయానికి అక్బర్ వయసు కేవలం 13 సంవత్సరాలు.
  3. పంజాబ్‌లోని కలనౌర్ వద్ద ఇటుకలతో పేర్చిన వేదికపై క్రీ.శ. 1556లో అక్బర్‌కు పట్టాభిషేకం జరిగింది.
  4. హుమాయూన్ నమ్మకస్తుడైన బైరామ్ ఖాన్ సంరక్షకుడిగా (రీజెంట్) వ్యవహరించాడు.
• రెండవ పానిపట్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1556):
  1. ఆఫ్ఘన్ పాలకుడు ఆదిల్ షా ప్రధానమంత్రి, సేనాని అయిన హేము (హేమచంద్ర విక్రమాదిత్య) ఢిల్లీ, ఆగ్రాలను ఆక్రమించాడు.
  2. క్రీ.శ. 1556 నవంబర్ 5న పానిపట్ వద్ద అక్బర్ సైన్యానికి (బైరామ్ ఖాన్ నాయకత్వంలో), హేము సైన్యానికి భీకర యుద్ధం జరిగింది.
  3. హేము దాదాపు గెలిచే దశలో అకస్మాత్తుగా ఒక బాణం అతని కంటికి గుచ్చుకోవడంతో ఏనుగు పైనుండి కింద పడిపోయాడు.
  4. హేము పట్టుబడటంతో మొఘలులు విజయం సాధించారు; ఢిల్లీపై మొఘల్ అధికారం శాశ్వతంగా పునరుద్ధరించబడింది.
• అంతఃపుర పాలన (పెటికోట్ ప్రభుత్వం):
  1. క్రీ.శ. 1560లో బైరామ్ ఖాన్‌ను తొలగించిన తర్వాత, రెండేళ్లపాటు తన పెంపుడు తల్లి మహమ్ అనగా ప్రభావంలో పాలన సాగింది.
  2. క్రీ.శ. 1562 నాటికి అక్బర్ స్వతంత్రంగా సామ్రాజ్య పగ్గాలు చేపట్టాడు.

అక్బర్ తన సుదీర్ఘ పాలనలో దేశం నలుమూలలా దండయాత్రలు చేసి కాబూల్ నుండి బెంగాల్ వరకు, కాశ్మీర్ నుండి దక్కన్ వరకు విశాల సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాడు.

• మాల్వా మరియు గోండ్వానా (రాణి దుర్గావతి):
  1. క్రీ.శ. 1561లో బాజ్ బహదూర్‌ను ఓడించి మాల్వాను ఆక్రమించాడు.
  2. క్రీ.శ. 1564లో గోండ్వానా పాలకురాలు రాణి దుర్గావతి మొఘల్ సేనాని ఆసఫ్ ఖాన్‌ను వీరోచితంగా ఎదిరించి యుద్ధభూమిలోనే ప్రాణత్యాగం చేసింది.
• గుజరాత్ దండయాత్ర మరియు బులంద్ దర్వాజా:
  1. క్రీ.శ. 1572-73లో గుజరాత్‌ను జయించాడు; ఇక్కడే అక్బర్ తన జీవితంలో తొలిసారిగా సముద్రాన్ని చూశాడు.
  2. గుజరాత్ విజయానికి గుర్తుగా ఫతేపూర్ సిక్రీలో ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ప్రవేశ ద్వారం 'బులంద్ దర్వాజా' నిర్మించాడు.
• బెంగాల్, కాశ్మీర్ మరియు దక్కన్ విస్తరణ:
  1. క్రీ.శ. 1576లో బెంగాల్‌ను మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు.
  2. కాశ్మీర్, ఒడిశా, సింధ్, బలూచిస్తాన్, కాందహార్‌లను మొఘల్ పరిధిలోకి తెచ్చాడు.
  3. దక్కన్‌లో అహ్మద్‌నగర్ పాలకురాలు చాంద్ బీబీతో పోరాడి బేరార్, ఖాందేష్‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
  4. క్రీ.శ. 1601లో అసీర్‌గఢ్ కోటను జయించడం అక్బర్ జీవితంలో చివరి సైనిక విజయం.

భారతదేశంలో శాశ్వత పాలన సాగించాలంటే రాజపుత్రుల మైత్రి తప్పనిసరి అని అక్బర్ గుర్తించాడు. బలప్రయోగంతో పాటు స్నేహం, వివాహ బంధాల ద్వారా రాజపుత్రులను మొఘల్ సేవలో చేర్చుకున్నాడు.

• వైవాహిక సంబంధాలు మరియు ఉన్నత పదవులు:
  1. క్రీ.శ. 1562లో అంబర్ (జైపూర్) పాలకుడు రాజా భర్మల్ కుమార్తె హర్కా బాయి (జోధాబాయి/మరియం-ఉజ్-జమానీ)ని అక్బర్ వివాహం చేసుకున్నాడు.
  2. రాజపుత్రులకు సంపూర్ణ మత స్వేచ్ఛనిచ్చాడు; వారిని మొఘల్ పరిపాలనలో ఉన్నత మన్సబ్దార్లుగా, గవర్నర్లుగా నియమించాడు.
  3. రాజా భగవాన్ దాస్, రాజా మాన్‌సింగ్‌లు అక్బర్ ప్రధాన సైన్యాధ్యక్షులుగా సేవలందించారు.
• హల్దీఘాట్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1576):
  1. మేవార్ రాజపుత్రులు మొఘలులకు లొంగిపోవడానికి నిరాకరించారు.
  2. మేవార్ సింహం రాణా ప్రతాప్ సింగ్‌కు మరియు అక్బర్ సైన్యానికి (రాజా మాన్‌సింగ్, ఆసఫ్ ఖాన్ నాయకత్వంలో) క్రీ.శ. 1576 జూన్ 18న ఆరావళి కొండల్లోని హల్దీఘాట్ వద్ద భీకర యుద్ధం జరిగింది.
  3. రాణా ప్రతాప్ ప్రియతమ గుర్రం 'చేతక్' తీవ్రంగా గాయపడి ఈ యుద్ధంలోనే ప్రాణాలు విడిచింది.
  4. రాణా ప్రతాప్ అడవుల్లోకి వెళ్లి గెరిల్లా పోరాటం కొనసాగించాడు కానీ జీవితాంతం అక్బర్‌కు తలవంచలేదు.

అక్బర్ ఒక అత్యుత్తమ పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని నిర్మించాడు. ఈయన ఆర్థిక సంస్కరణలు భారతదేశంలో భూమి శిస్తు పద్ధతులను సమూలంగా మార్చాయి.

• కేంద్ర పరిపాలనా అధికారులు:
  1. వకీల్ / వజీర్: ప్రధానమంత్రి.
  2. మీర్ బక్షి: సైనిక వ్యవహారాలు, జీతాలు మరియు మన్సబ్దారీ నియామకాల అధికారి.
  3. మీర్ సామన్: రాజభవనం, అంతఃపుర సరఫరాల పర్యవేక్షకుడు.
  4. ప్రధాన సద్ర్ / ఖాజీ: మతపరమైన దానాలు మరియు న్యాయ విచారణాధికారి.
• రాష్ట్ర పాలన (సుబాలు):
  1. అక్బర్ తన రాజ్యాన్ని 12 సుబాలుగా (రాష్ట్రాలు) విభజించాడు; దక్కన్ విజయాల తర్వాత వీటి సంఖ్య 15కు చేరింది.
  2. సుబాకు పాలకుడు సుబేదార్; ఆర్థిక వ్యవహారాలకు దివాన్ బాధ్యత వహించేవాడు.
• ఐన్-ఇ-దహ్సాలా (తోడర్‌మల్ బందోబస్తు పద్ధతి):
  1. క్రీ.శ. 1580లో అక్బర్ ఆర్థిక మంత్రి రాజా తోడర్‌మల్ ఈ సంస్కరణను ప్రవేశపెట్టాడు.
  2. గత 10 సంవత్సరాల పంట దిగుబడి, ధరల సగటు ఆధారంగా భూమి శిస్తును నిర్ణయించేవారు; పంటలో 1/3వ వంతు ప్రభుత్వ పన్నుగా ఉండేది.
  3. సాగును బట్టి భూమి విభజన:
  4. పోలజ్: ప్రతి సంవత్సరం క్రమం తప్పకుండా సాగయ్యే భూమి.
  5. పరౌతి: భూసారం పెరగడానికి 1-2 ఏళ్లు ఖాళీగా ఉంచే భూమి.
  6. చాచర్: 3-4 ఏళ్లు సాగు చేయని భూమి.
  7. బంజరు: 5 ఏళ్లకు పైగా పడావు పడ్డ భూమి.

మొఘల్ సామ్రాజ్య సైనిక, పౌర పరిపాలనకు వెన్నెముకగా నిలిచిన విశిష్ట వ్యవస్థే మన్సబ్దారీ విధానం. దీనిని అక్బర్ క్రీ.శ. 1577లో మంగోలియన్ పద్ధతుల ఆధారంగా ప్రవేశపెట్టాడు.

• మన్సబ్ అంటే ఏమిటి?:
  1. 'మన్సబ్' అంటే అరబిక్ భాషలో హోదా, ర్యాంకు లేదా స్థానం అని అర్థం.
  2. మొఘల్ సర్వీసులోని ప్రతి అధికారికి ఒక మన్సబ్ ఉండేది; ఇది వంశపారంపర్యం కాదు, కేవలం చక్రవర్తి ఇష్టానుసారమే నియామకం జరిగేది.
  3. కనిష్ట ర్యాంకు 10 కాగా, సాధారణ అధికారులకు గరిష్ట ర్యాంకు 5000 వరకు ఉండేది (రాజకుమారులకు 7000 నుండి 10000 వరకు ఇచ్చేవారు).
• జాత్ మరియు సవార్:
  1. ప్రతి మన్సబ్దార్‌కు రెండు హోదాలు ఉండేవి:
  2. జాత్ (Zat): అధికారి వ్యక్తిగత హోదా మరియు అతనికి చెల్లించాల్సిన జీతాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
  3. సవార్ (Sawar): సదరు అధికారి చక్రవర్తి సేవ కోసం తప్పనిసరిగా నిర్వహించాల్సిన గుర్రపు రౌతుల సంఖ్యను సూచిస్తుంది.
• దాగ్ మరియు చెహ్రా పద్ధతులు:
  1. నకిలీ గుర్రాలను నివారించడానికి గుర్రాలపై రాజముద్ర వేసే 'దాగ్' (Branding) పద్ధతిని కొనసాగించారు.
  2. సైనికుల ముఖ కవళికలను రికార్డుల్లో నమోదు చేసే 'చెహ్రా' (Descriptive roll) విధానాన్ని అమలు చేశారు.
• జీతాల చెల్లింపు (నఖ్దీ మరియు జాగీర్):
  1. నగదు రూపంలో జీతం తీసుకునేవారిని 'నఖ్దీ' అనేవారు.
  2. భూమి శిస్తు రూపంలో ప్రాంతాలను పొందే వారిని 'జాగీర్దార్లు' అనేవారు.

అక్బర్ ఒక విశాల దృక్పథం కలిగిన చక్రవర్తి. అన్ని మతాలను సమానంగా చూసే పరమత సహనాన్ని ఆయన తన రాజనీతిగా స్వీకరించాడు.

• ఉదారవాద సంస్కరణలు:
  1. క్రీ.శ. 1562లో యుద్ధ ఖైదీలను బలవంతంగా బానిసలుగా మార్చడాన్ని నిషేధించాడు.
  2. క్రీ.శ. 1563లో హిందువులపై ఉన్న తీర్థయాత్రల పన్నును రద్దు చేశాడు.
  3. క్రీ.శ. 1564లో హిందూ ప్రజలపై విధించే వివక్షాపూరిత 'జిజియా' పన్నును పూర్తిగా రద్దు చేశాడు.
• ఇబాదత్ ఖానా (క్రీ.శ. 1575):
  1. ఫతేపూర్ సిక్రీలో మత చర్చల కోసం 'ఇబాదత్ ఖానా' (ఆరాధనా మందిరం) నిర్మించాడు.
  2. మొదట్లో కేవలం ముస్లిం పండితులకే ప్రవేశం ఉండగా, క్రీ.శ. 1578 నుండి హిందూ, జైన, పార్సీ, క్రైస్తవ మత పండితులందరికీ చర్చల్లో పాల్గొనే అవకాశం ఇచ్చాడు.
  3. హిందూ మతం నుండి పురుషోత్తమ్, దేవి; జైన మతం నుండి హరివిజయ సూరి (ఈయనకు అక్బర్ 'జగద్గురు' బిరుదు ఇచ్చాడు); పార్సీ మతం నుండి దస్తూర్ మెహర్జీ రాణా చర్చల్లో పాల్గొన్నారు.
• మహజర్ నామా (క్రీ.శ. 1579):
  1. షేక్ ముబారక్ రూపొందించిన 'మహజర్' (Infallibility Decree) ద్వారా మతపరమైన వివాదాల్లో చక్రవర్తి నిర్ణయమే అంతిమమని ప్రకటించాడు.
• దీన్-ఇ-ఇలాహి (క్రీ.శ. 1582):
  1. అన్ని మతాలలోని మంచి సూత్రాలను కలిపి 'దీన్-ఇ-ఇలాహి' (దైవిక విశ్వాసం) లేదా 'తౌహీద్-ఇ-ఇలాహి' అనే నూతన జీవన మార్గాన్ని ప్రారంభించాడు.
  2. ఇది సర్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని, విశ్వశాంతిని ('సుల్-ఇ-కుల్') బోధించింది.
  3. దీన్-ఇ-ఇలాహిని స్వీకరించిన ఏకైక హిందువు బీర్బల్; మొత్తం 18 మంది మాత్రమే దీనిని స్వీకరించారు.

అక్బర్ నిరక్షరాస్యుడైనప్పటికీ విద్యావేత్తలను, కళాకారులను అమితంగా గౌరవించాడు. ఆయన ఆస్థానంలో తొమ్మిది మంది విశిష్ట రత్నాలు (నవరత్నాలు) ఉండేవారు.

• నవరత్నాలు:
  1. అబుల్ ఫజల్: ప్రధాన చరిత్రకారుడు, అక్బర్ సలహాదారు ('అక్బర్‌నామా', 'ఐన్-ఇ-అక్బరీ' గ్రంథకర్త).
  2. ఫైజీ: అబుల్ ఫజల్ సోదరుడు, ఆస్థాన కవి; సంస్కృత గణిత గ్రంథం 'లీలావతి'ని పర్షియన్‌లోకి అనువదించాడు.
  3. తాన్‌సేన్: అసలు పేరు రామ్‌తనూ పాండే; భారతదేశ సంగీత సామ్రాట్ (మియాన్ కి తోడి, దర్బారీ కానడా రాగాల సృష్టికర్త).
  4. బీర్బల్: అసలు పేరు మహేష్ దాస్; హాస్యచతురతకు, సమయస్ఫూర్తికి ప్రసిద్ధి ('కవిప్రియ' బిరుదాంకితుడు).
  5. రాజా తోడర్‌మల్: ఆర్థిక సంస్కరణల పితామహుడు.
  6. రాజా మాన్‌సింగ్: ప్రధాన సైన్యాధ్యక్షుడు (అంబర్ యువరాజు).
  7. అబ్దుల్ రహీం ఖాన్-ఇ-ఖానాన్: బైరామ్ ఖాన్ కుమారుడు, గొప్ప హిందీ కవి (దోహాలు ప్రసిద్ధి).
  8. ఫకీర్ అజియుద్దీన్: ఆధ్యాత్మిక సలహాదారు.
  9. ముల్లా దో పియాజా: వివేకం మరియు తెలివితేటలు కలిగిన అంతర్గత సలహాదారు.
• అనువాద విభాగం (మఖ్తబ్ ఖానా):
  1. అక్బర్ సంస్కృత గ్రంథాలను పర్షియన్‌లోకి అనువదించడానికి ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు.
  2. బదాయునీ మహాభారతాన్ని పర్షియన్ భాషలోకి 'రజ్మ్‌నామా' (యుద్ధాల పుస్తకం) పేరుతో అనువదించాడు.

అక్బర్ కాలంలో ఇండో-ఇస్లామిక్ శైలిలో ఎర్రరాతితో కూడిన భారీ భవనాలు నిర్మించబడ్డాయి.

• హుమాయూన్ సమాధి (ఢిల్లీ):
  1. హుమాయూన్ భార్య హాజీ బేగం ఆధ్వర్యంలో నిర్మించబడింది.
  2. పర్షియన్ శిల్పి మీరక్ మీర్జా ఘియాస్ దీనిని రూపొందించాడు.
  3. భారతదేశంలో మొట్టమొదటి డబుల్ డోమ్ (రెండు గుమ్మటాల) భవనం మరియు తాజ్‌మహల్‌కు నమూనాగా నిలిచింది.
• ఫతేపూర్ సిక్రీ - కొత్త రాజధాని:
  1. సూఫీ గురువు షేక్ సలీమ్ చిష్తీ గౌరవార్థం ఆగ్రా సమీపంలో ఫతేపూర్ సిక్రీ అనే కొత్త నగరాన్ని నిర్మించి రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
  2. ముఖ్య కట్టడాలు:
  3. జోధాబాయి మహల్ (గుజరాత్-రాజపుత్ర శైలి).
  4. పంచమహల్ (బౌద్ధ విహార శైలిలో 5 అంతస్తుల పిరమిడ్ భవనం).
  5. దివాన్-ఇ-ఆమ్ మరియు దివాన్-ఇ-ఖాస్ (మధ్యలో ఏకశిలా స్తంభం కలదు).
  6. బీర్బల్ భవనం మరియు జామా మసీదు.
  7. షేక్ సలీమ్ చిష్తీ తెల్లరాతి సమాధి.
• ఇతర కోటలు:
  1. ఆగ్రా ఎర్రకోట, లాహోర్ కోట, అలహాబాద్ కోట మరియు అజ్మీర్ కోటలను అక్బర్ నిర్మించాడు.

అక్బర్ కుమారుడైన సలీమ్ 'నూరుద్దీన్ ముహమ్మద్ జహంగీర్' (ప్రపంచ విజేత) అనే బిరుదుతో క్రీ.శ. 1605లో గద్దెనెక్కాడు.

• న్యాయ గంట (జంజీర్-ఇ-అద్ల్):
  1. జహంగీర్ తన న్యాయపాలనకు అమిత ప్రాధాన్యతనిచ్చాడు.
  2. ఆగ్రా కోట నుండి యమునా నదీ తీరంలోని రాతి స్తంభం వరకు 60 గంటలతో కూడిన బంగారు గొలుసును ఏర్పాటు చేశాడు.
  3. అన్యాయానికి గురైన ఏ సామాన్య పౌరుడైనా నేరుగా చక్రవర్తిని కలవడానికి ఆ గొలుసును లాగి గంటలు మోగించవచ్చు.
• ఖుస్రూ తిరుగుబాటు మరియు ఐదవ సిక్కు గురువు:
  1. జహంగీర్ పెద్ద కుమారుడైన ప్రిన్స్ ఖుస్రూ తండ్రిపై తిరుగుబాటు చేశాడు.
  2. ఖుస్రూకు ఆశ్రయం, ఆశీస్సులు ఇచ్చినందుకు ఐదవ సిక్కు గురువు అయిన గురు అర్జున్ దేవ్‌కు జహంగీర్ మరణశిక్ష విధించాడు (క్రీ.శ. 1606).
  3. ఇది మొఘలులకు, సిక్కులకు మధ్య తీవ్ర వైషమ్యాలకు నాంది పలికింది.
• సైనిక విజయాలు:
  1. క్రీ.శ. 1615లో మేవార్ రాణా అమర్ సింగ్‌తో గౌరవప్రదమైన సంధి కుదుర్చుకుని సుదీర్ఘ పోరాటానికి ముగింపు పలికాడు.
  2. అహ్మద్‌నగర్ మంత్రి మాలిక్ అంబర్‌ను ఓడించినందుకు తన కుమారుడు ఖుర్రంకు 'షాజహాన్' బిరుదు ఇచ్చాడు.

జహంగీర్ పాలనా కాలంలో ఆయన భార్య నూర్జహాన్ అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ చక్రం తిప్పింది.

• నూర్జహాన్ నేపథ్యం:
  1. ఈమె అసలు పేరు మెహరున్నీసా; పర్షియా కులీనుడైన మీర్జా ఘియాస్ బేగ్ కుమార్తె.
  2. మొదట షేర్ ఆఫ్ఘన్ అనే అధికారి భార్య; ఆయన మరణం తర్వాత క్రీ.శ. 1611లో జహంగీర్ ఈమెను వివాహం చేసుకున్నాడు.
  3. జహంగీర్ ఈమెకు మొదట 'నూర్ మహల్' (భవన కాంతి), తర్వాత 'నూర్జహాన్' (ప్రపంచ కాంతి) అనే బిరుదులు ఇచ్చాడు.
• నూర్జహాన్ జుంటా (కూటమి):
  1. రాజ్యంలో అధికారాన్ని తన గుప్పిట్లో ఉంచుకోవడానికి ఒక కూటమిని ఏర్పాటు చేసింది.
  2. ఇందులో నూర్జహాన్, ఆమె తండ్రి ఇతిమద్-ఉద్-దౌలా (ఘియాస్ బేగ్), సోదరుడు అసఫ్ ఖాన్, మరియు ప్రిన్స్ ఖుర్రం (షాజహాన్) ఉండేవారు.
  3. దాదాపు పదిహేనేళ్లపాటు మొఘల్ సామ్రాజ్య నిర్ణయాలన్నీ ఈ కూటమి చేతుల మీదుగానే సాగాయి.
  4. నూర్జహాన్ పేరుతో వెండి నాణేలు ముద్రించబడ్డాయి; రాజశాసనాలపై (ఫర్మానాలు) చక్రవర్తితో పాటు ఆమె సంతకం కూడా ఉండేది.

జహంగీర్ పాలనా కాలాన్ని 'మొఘల్ చిత్రకళా స్వర్ణయుగం'గా పరిగణిస్తారు. జహంగీర్ స్వయంగా చిత్రకళా విమర్శకుడు మరియు గొప్ప కళాభిమాని.

• చిత్రకళా నైపుణ్యం:
  1. ఒక చిత్రాన్ని చూసి అందులోని ముఖం ఎవరు గీశారు, కళ్ళు ఎవరు గీశారు అని ఖచ్చితంగా చెప్పగల నైపుణ్యం తనకు ఉందని జహంగీర్ తన ఆత్మకథ 'తుజుక్-ఇ-జహంగీరి'లో రాసుకున్నాడు.
  2. అక్బర్ కాలంలో సామూహిక చిత్రాలు ఎక్కువగా ఉండగా, జహంగీర్ కాలంలో వ్యక్తిగత చిత్రాలు (Portraits), జంతువులు, పక్షులు, పూల చిత్రాలకు ప్రాధాన్యత పెరిగింది.
• ప్రముఖ ఆస్థాన చిత్రకారులు:
  1. ఉస్తాద్ మన్సూర్: అరుదైన పక్షులు, జంతువులు, ప్రకృతి చిత్రాలు గీయడంలో నిపుణుడు (సైబీరియన్ కొంగ, బెంగాల్ ఫ్లోరికన్ చిత్రాలు ప్రసిద్ధి); ఈయనకు 'నాదిర్-ఉల్-అస్ర్' బిరుదు ఇచ్చాడు.
  2. అబుల్ హసన్: మానవ ముఖ చిత్రాలు గీయడంలో సిద్ధహస్తుడు; ఈయనకు 'నాదిర్-ఉజ్-జమాన్' బిరుదు ఇచ్చాడు.
  3. బిషన్‌దాస్: పర్షియా రాజు షా అబ్బాస్ దర్బారుకు వెళ్లి అక్కడి ప్రముఖుల చిత్రాలు గీశాడు.
• యూరోపియన్ ప్రభావం:
  1. చిత్రాలలో వ్యక్తుల తల వెనుక దైవిక కాంతి వలయం (Halo) చిత్రించడం యూరోపియన్ పెయింటింగ్స్ ప్రభావంతో ఈ కాలంలోనే విస్తరించింది.

జహంగీర్ పాలనా కాలంలోనే బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశంలో వ్యాపార రాయితీలు పొందడానికి తొలి రాయబారులను పంపింది.

• కెప్టెన్ విలియం హాకిన్స్ (క్రీ.శ. 1608):
  1. ఇంగ్లాండ్ రాజు మొదటి జేమ్స్ పంపిన లేఖతో 'హెక్టర్' అనే నౌకలో సూరత్ చేరుకున్నాడు.
  2. క్రీ.శ. 1609లో ఆగ్రాలో జహంగీర్ దర్బారును సందర్శించాడు.
  3. హాకిన్స్ టర్కీ భాషలో అనర్గళంగా మాట్లాడటంతో జహంగీర్ ముగ్ధుడై ఆయనకు 400 మన్సబ్ హోదా మరియు 'ఇంగ్లీష్ ఖాన్' అనే బిరుదు ఇచ్చాడు.
  4. అయితే పోర్చుగీసుల ఒత్తిడి వల్ల సూరత్‌లో ఫ్యాక్టరీ కట్టుకోవడానికి పూర్తి అనుమతి దక్కలేదు.
• సర్ థామస్ రో (క్రీ.శ. 1615 - 1619):
  1. మొదటి జేమ్స్ అధికారిక రాయబారిగా అజ్మీర్‌లో జహంగీర్‌ను కలిశాడు.
  2. మొఘల్ సామ్రాజ్యం అంతటా బ్రిటిష్ కంపెనీ ఫ్యాక్టరీలు పెట్టుకోవడానికి, స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం చేసుకోవడానికి జహంగీర్ నుండి రాయితీ ఫర్మానాలు సాధించాడు.
  3. సూరత్, భరూచ్, అహ్మదాబాద్‌లలో బ్రిటిష్ స్థావరాలు ఏర్పడ్డాయి.
• ఇతర యూరోపియన్లు:
  1. పియత్రా డెల్లా వెల్లే (ఇటలీ), ఫ్రాన్సిస్కో పెల్సార్ట్ (డచ్) లు కూడా జహంగీర్ కాలంలో భారత్‌ను సందర్శించి విశేషాలు రాశారు.

జహంగీర్ తర్వాత ఆయన కుమారుడు ఖుర్రం 'షాజహాన్' (ప్రపంచ పాలకుడు) పేరుతో క్రీ.శ. 1628లో సింహాసనం అధిష్టించాడు. ఈయన కాలాన్ని 'మొఘల్ వాస్తుకళా స్వర్ణయుగం' అంటారు.

• పాలనా విశేషాలు మరియు తిరుగుబాట్లు:
  1. బుందేలా నాయకుడు జుఝార్ సింగ్, దక్కన్ ఆఫ్ఘన్ నాయకుడు ఖాన్ జహాన్ లోడీల తిరుగుబాట్లను అణచివేశాడు.
  2. క్రీ.శ. 1632లో హూగ్లీ వద్ద విచ్చలవిడిగా ప్రవర్తిస్తున్న పోర్చుగీసు వారిని తరిమికొట్టాడు.
  3. క్రీ.శ. 1636లో దక్కన్‌లోని అహ్మద్‌నగర్ రాజ్యాన్ని పూర్తిగా మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశాడు; బీజాపూర్, గోల్కొండ రాజ్యాలను మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరింపజేశాడు.
  4. తన కుమారుడైన ఔరంగజేబును దక్కన్ సుబేదార్‌గా నియమించాడు.
• రాజధాని మార్పు - షాజహానాబాద్:
  1. క్రీ.శ. 1638లో రాజధానిని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చి యమునా తీరాన 'షాజహానాబాద్' (నేటి పాత ఢిల్లీ) నగరాన్ని నిర్మించాడు.
• విదేశీ యాత్రికులు:
  1. ఫ్రెంచ్ వైద్యుడు బెర్నియర్, రత్నాల వ్యాపారి టావెర్నియర్, ఇటాలియన్ మనుచ్చిలు షాజహాన్ దర్బారు వైభవాన్ని వర్ణించారు.

షాజహాన్ ఎర్రరాతి వాడకం తగ్గించి పాలరాతితో (తెల్ల పాలరాయి) అత్యంత సుందరమైన, సున్నితమైన కట్టడాలను నిర్మించాడు.

• తాజ్‌మహల్ (ఆగ్రా):
  1. తన ప్రియతమ భార్య ముంతాజ్ మహల్ (అర్జుమంద్ బాను బేగం) జ్ఞాపకార్థం యమునా నది ఒడ్డున నిర్మించాడు.
  2. రాజస్థాన్‌లోని మక్రానా నుండి తెచ్చిన స్వచ్ఛమైన తెల్ల పాలరాతిని ఉపయోగించారు.
  3. ప్రధాన శిల్పి ఉస్తాద్ అహ్మద్ లాహోరీ కాగా, నిర్మాణ పర్యవేక్షకుడు ఉస్తాద్ ఈసా.
  4. పాలరాతి గోడలపై విలువైన రత్నాలతో పూల నమూనాలను పొదిగే 'పిత్రా దురా' (Pietra Dura) పద్ధతిని విస్తారంగా వాడారు.
• ఢిల్లీ ఎర్రకోట మరియు జామా మసీదు:
  1. ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట (లాల్ ఖిలా)ను ఎర్ర ఇసుకరాతితో నిర్మించాడు; ఇందులో దివాన్-ఇ-ఆమ్, దివాన్-ఇ-ఖాస్, రంగ్ మహల్ ముఖ్యమైనవి.
  2. దివాన్-ఇ-ఖాస్ పైకప్పుపై 'భూమిపై ఎక్కడైనా స్వర్గం ఉంటే అది ఇదే, అది ఇదే' అనే పర్షియన్ సూక్తి చెక్కబడింది.
  3. భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద మసీదులలో ఒకటైన ఢిల్లీ జామా మసీదును షాజహాన్ నిర్మించాడు.
• మయూర సింహాసనం మరియు కోహినూర్ వజ్రం:
  1. బేబాదల్ ఖాన్ పర్యవేక్షణలో రత్నాలు, వజ్రాలు పొదిగిన అద్భుతమైన 'మయూర సింహాసనం' (తఖ్త్-ఇ-తావూస్) తయారుచేయించాడు.
  2. ఇందులో ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన కోహినూర్ వజ్రాన్ని అమర్చారు (తర్వాతి కాలంలో నాదిర్ షా దీనిని దోచుకెళ్లాడు).
• ఇతర నిర్మాణాలు:
  1. ఆగ్రా కోటలోని మోతీ మసీదు, లాహోర్ కోటలోని శీష్ మహల్, షాలీమార్ గార్డెన్స్.

క్రీ.శ. 1657లో షాజహాన్ తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురికావడంతో ఆయన నలుగురు కుమారుల మధ్య రక్తపాతంతో కూడిన వారసత్వ యుద్ధం ప్రారంభమైంది.

• షాజహాన్ నలుగురు కుమారులు:
  1. దారా షికోహ్: పెద్ద కుమారుడు, ఉదారవాది, ఢిల్లీలోనే ఉండి తండ్రికి సహాయపడేవాడు.
  2. షా షుజా: బెంగాల్ సుబేదార్.
  3. ఔరంగజేబు: దక్కన్ సుబేదార్, అత్యంత సమర్థుడైన సైనిక వ్యూహకర్త.
  4. మురాద్ బక్ష్: గుజరాత్ సుబేదార్.
• కీలక యుద్ధాలు:
  1. ధర్మత్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1658): ఔరంగజేబు, మురాద్‌ల ఉమ్మడి సైన్యం రాజా జస్వంత్ సింగ్ నేతృత్వంలోని రాజ సైన్యాన్ని ఓడించింది.
  2. సముగఢ్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1658): ఆగ్రా సమీపంలో జరిగిన నిర్ణయాత్మక పోరులో ఔరంగజేబు దారా షికోహ్‌ను ఘోరంగా ఓడించాడు.
  3. దేవరాయ్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1659): అజ్మీర్ సమీపంలో జరిగిన చివరి యుద్ధంలో దారాను పూర్తిగా ఓడించి, తర్వాత మతభ్రష్టుడనే నెపంతో ఉరితీయించాడు.
  4. ఔరంగజేబు తన తండ్రి షాజహాన్‌ను ఆగ్రా కోటలోని షాబుర్జ్‌లో బంధించాడు; షాజహాన్ అక్కడి నుండే కిటికీ గుండా తాజ్‌మహల్‌ను చూస్తూ క్రీ.శ. 1666లో మరణించాడు.
• దారా షికోహ్ సాహిత్య సేవ:
  1. గొప్ప పండితుడైన దారా షికోహ్ 52 ఉపనిషత్తులను పర్షియన్ భాషలోకి 'సిర్ర్-ఇ-అక్బర్' (గొప్ప రహస్యం) పేరుతో అనువదించాడు.
  2. భగవద్గీతను కూడా పర్షియన్‌లోకి అనువదించాడు.
  3. హిందూ, ఇస్లాం మతాల సంగమాన్ని వివరిస్తూ 'మజ్మా-ఉల్-బహ్రైన్' (రెండు మహాసముద్రాల సంగమం) గ్రంథాన్ని రచించాడు.
  4. ఈయనను చరిత్రకారుడు లేన్‌పూల్ 'చిన్న అక్బర్' (Little Akbar) అని ప్రశంసించాడు.

వారసత్వ యుద్ధంలో గెలిచిన ఔరంగజేబు 'ఆలంగీర్' (ప్రపంచ విజేత) అనే బిరుదుతో క్రీ.శ. 1658 నుండి 1707 వరకు సుదీర్ఘకాలం పాలించాడు. ఈయన అత్యంత నిరాడంబరమైన, సంప్రదాయవాది.

• జిందా పీర్ (సజీవ సన్యాసి):
  1. రాజభోగాలను విడిచిపెట్టి ఖురాన్ ప్రతులను చేత్తో రాసి, టోపీలు కుట్టి వాటి ద్వారా వచ్చిన డబ్బుతోనే సొంత ఖర్చులు గడిపేవాడు.
  2. అందుకే ఈయనను ప్రజలు 'జిందా పీర్' (Living Saint) అని పిలిచేవారు.
• సంప్రదాయవాద ఆంక్షలు:
  1. ఇస్లామిక్ షరియా చట్టాన్ని కఠినంగా అమలు చేశాడు.
  2. ప్రజల నైతిక ప్రవర్తనను, మతాచారాలను పర్యవేక్షించడానికి 'ముహ్‌తసిబ్‌లు' అనే అధికారులను నియమించాడు.
  3. మొఘల్ ఆస్థానంలో సంగీతం, నృత్యాన్ని పూర్తిగా నిషేధించాడు (అయితే ఔరంగజేబు స్వయంగా వీణ వాయించడంలో నిపుణుడు).
  4. నాణేలపై కలమా రాయడాన్ని రద్దు చేశాడు; నౌరోజ్ (పర్షియన్ నూతన సంవత్సరం) వేడుకలను నిషేధించాడు.
  5. ఝరోఖా దర్శనం (కిటికీ గుండా చక్రవర్తి ప్రజలకు దర్శనమివ్వడం), తులాదానం (బంగారంతో చక్రవర్తిని తూచడం) పద్ధతులను నిలిపివేశాడు.
  6. మద్యం, గంజాయి, జూదాన్ని కఠినంగా నిషేధించాడు; జ్యోతిష్యులను ఆస్థానం నుండి తొలగించాడు.
• జిజియా పునరుద్ధరణ (క్రీ.శ. 1679):
  1. అక్బర్ రద్దు చేసిన 'జిజియా' పన్నును 1679లో హిందువులపై మళ్లీ విధించాడు; తీర్థయాత్రల పన్నును పునఃప్రారంభించాడు.
  2. కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం, మథుర కేశవదేవ ఆలయాల విధ్వంసానికి ఆదేశాలిచ్చాడు.

ఔరంగజేబు మత ఛాందస విధానాల వల్ల దేశవ్యాప్తంగా అనేక వర్గాల నుండి తీవ్ర తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి.

• సిక్కులతో సంఘర్షణ (గురు తేజ్ బహదూర్ అమరత్వం):
  1. కాశ్మీరీ పండితుల రక్షణ కోసం నిలబడిన తొమ్మిదవ సిక్కు గురువు 'గురు తేజ్ బహదూర్'ను ఇస్లాం స్వీకరించలేదనే కారణంతో క్రీ.శ. 1675లో ఢిల్లీ చాందినీ చౌక్ వద్ద ఔరంగజేబు శిరచ్ఛేదం చేయించాడు.
  2. దీనికి ప్రతీకారంగా పదవ గురువు గురు గోవింద్ సింగ్ సిక్కులను 'ఖల్సా' (సైనిక దళం)గా మార్చి మొఘలులపై నిరంతర పోరాటం సాగించారు.
• జాట్లు, సత్నామీల తిరుగుబాట్లు:
  1. మథుర ప్రాంతంలో గోకులా, రాజారామ్ నేతృత్వంలో జాట్ రైతులు తిరుగుబాటు చేశారు; రాజారామ్ సికింద్రాలోని అక్బర్ సమాధిని తవ్వి ఎముకలను దహనం చేశాడు.
  2. హర్యానా నార్నౌల్ ప్రాంతంలో సత్నామీలు తిరుగుబాటు చేశారు.
• రాజపుత్రుల ప్రతిఘటన:
  1. మార్వార్ రాజా జస్వంత్ సింగ్ మరణం తర్వాత ఆయన కుమారుడు అజిత్ సింగ్‌ను బంధించడానికి ప్రయత్నించగా దుర్గాదాస్ రాథోడ్ ఆధ్వర్యంలో రాథోడ్‌లు 30 ఏళ్ల పాటు మొఘలులను ఎదిరించారు.
• ఛత్రపతి శివాజీ మరియు మరాఠాలు:
  1. దక్కన్‌లో మరాఠా వీరుడు ఛత్రపతి శివాజీ మొఘలులకు సింహస్వప్నంగా మారాడు.
  2. ఔరంగజేబు పంపిన షైస్తా ఖాన్‌ను శివాజీ పూణేలో చాకచక్యంగా తప్పించి వేళ్లు నరికేశాడు.
  3. క్రీ.శ. 1665లో రాజా జైసింగ్ శివాజీతో ప్రసిద్ధ 'పురందర్ సంధి' కుదుర్చుకున్నాడు.
  4. ఆగ్రాలో శివాజీని బంధించినప్పటికీ తప్పించుకుని వచ్చి క్రీ.శ. 1674లో ఛత్రపతిగా పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు.
  5. శివాజీ మరణం తర్వాత ఆయన కుమారుడు శంభాజీని ఔరంగజేబు దారుణంగా హింసించి చంపించాడు.

సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాలనే దురాశ, మరాఠాలను అణచివేయాలనే పట్టుదల ఔరంగజేబును దక్కన్ ఊబిలోకి నెట్టాయి. నెపోలియన్‌ను 'స్పానిష్ పుండు' నాశనం చేసినట్లే, ఔరంగజేబును 'దక్కన్ పుండు' నాశనం చేసింది.

• బీజాపూర్ మరియు గోల్కొండ ఆక్రమణ:
  1. క్రీ.శ. 1686లో బీజాపూర్ ఆదిల్‌షాహీ రాజ్యాన్ని మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు.
  2. క్రీ.శ. 1687లో గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యాన్ని ముట్టడించాడు; ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత అబ్దుల్లా ఖాన్ అనే నమ్మకద్రోహి లంచం తీసుకుని కోట కిటికీ తలుపులు తీయడంతో గోల్కొండను ఆక్రమించాడు.
  3. చివరి కుతుబ్‌షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్ తానీషాను దౌలతాబాద్ కోటలో బంధించాడు.
• దక్కన్ యుద్ధాలు మరియు పతనం:
  1. జీవితపు చివరి 25 సంవత్సరాలు (1681 - 1707) ఔరంగజేబు స్వయంగా దక్షిణ భారతదేశంలోనే ఉండి నిరంతరం యుద్ధాలు చేశాడు.
  2. మరాఠాల గెరిల్లా యుద్ధ తంత్రం ముందు మొఘల్ సైన్యాలు అలిసిపోయాయి; ఖజానా పూర్తిగా ఖాళీ అయింది.
  3. సైనికులకు నెలల తరబడి జీతాలు ఇవ్వలేని దుస్థితి ఏర్పడింది; ఉత్తర భారతదేశంపై చక్రవర్తి పట్టు తప్పింది.
  4. క్రీ.శ. 1707 మార్చి 3న మహారాష్ట్రలోని అహ్మద్‌నగర్ వద్ద నిరాశ, నిస్పృహలతో ఔరంగజేబు మరణించాడు.
  5. ఔరంగాబాద్ సమీపంలోని ఖుల్దాబాద్‌లో సూఫీ సంస్కర్త షేక్ బుర్హానుద్దీన్ సమాధి ఆవరణలో అత్యంత నిరాడంబరంగా ఆయనను ఖననం చేశారు.

ఔరంగజేబు భవన నిర్మాణాలకు ప్రజాధనం దుబారా చేయడాన్ని వ్యతిరేకించాడు; అయినప్పటికీ ఆయన కాలంలో కొన్ని ముఖ్యమైన నిర్మాణాలు, న్యాయ సంకలనాలు జరిగాయి.

• బీబీ కా మఖ్బరా (ఔరంగాబాద్):
  1. తన ప్రియ భార్య రబియా-ఉద్-దౌరానీ (దిల్‌రాస్ బాను బేగం) జ్ఞాపకార్థం మహారాష్ట్రలోని ఔరంగాబాద్‌లో ఈ సమాధిని నిర్మించాడు.
  2. దీనిని తాజ్‌మహల్ నమూనాలో చౌకబారుగా నిర్మించినందున 'దక్కన్ తాజ్' లేదా 'తాజ్‌మహల్ పేలవ నకలు' (Poor copy of Taj Mahal) అని పిలుస్తారు.
• లాహోర్ బాద్షాహీ మసీదు మరియు మోతీ మసీదు:
  1. లాహోర్‌లో ఎర్రరాతితో భారీ 'బాద్షాహీ మసీదు'ను నిర్మించాడు.
  2. ఢిల్లీ ఎర్రకోట లోపల తన వ్యక్తిగత ప్రార్థనల కోసం తెల్ల పాలరాతితో 'మోతీ మసీదు'ను నిర్మించాడు.
• ఫత్వా-ఇ-ఆలంగీరి (ఇస్లామిక్ చట్ట సంకలనం):
  1. షేక్ నిజాముద్దీన్ ఆధ్వర్యంలోని పండితుల బృందంతో ముస్లిం న్యాయశాస్త్ర నియమాలన్నింటినీ క్రోడీకరిస్తూ 'ఫత్వా-ఇ-ఆలంగీరి' అనే బృహత్ న్యాయ గ్రంథాన్ని రాయించాడు.
• ఎక్కువ మంది హిందూ మన్సబ్దార్లు:
  1. ఔరంగజేబు హిందూ వ్యతిరేకి అయినప్పటికీ, ఆశ్చర్యకరంగా మొఘల్ చక్రవర్తులందరిలోకి ఔరంగజేబు కాలంలోనే అత్యధికంగా 33% మంది హిందూ (ముఖ్యంగా మరాఠా) మన్సబ్దార్లు పనిచేశారు.

మొఘలులు ఒక క్రమబద్ధమైన కేంద్రీకృత పరిపాలనా వ్యవస్థను క్షేత్రస్థాయి వరకు నిర్మించారు.

• పరిపాలనా క్రమం (ఆరోహణ నుండి అవరోహణ):
  1. సామ్రాజ్యం (కేంద్రం - అధిపతి బాద్షా / చక్రవర్తి)
  2. సుబా (రాష్ట్రం - అధిపతి సుబేదార్ / సిపాహ్‌సాలార్)
  3. సర్కార్ (జిల్లా - అధిపతి ఫౌజ్దార్)
  4. పరగణా (తాలూకా - అధిపతి షిక్దార్)
  5. గ్రామ (ప్రాథమిక విభాగం - అధిపతి ముఖద్దమ్ / గ్రామ పెద్ద).
• ముఖ్య స్థానిక అధికారులు:
  1. ఫౌజ్దార్: సర్కార్ (జిల్లా) సైనిక అధికారి, శాంతిభద్రతల పరిరక్షకుడు.
  2. అమల్ గుజార్: సర్కార్ స్థాయిలో భూమి శిస్తు వసూలు చేసే ప్రధాన రెవెన్యూ అధికారి.
  3. కొత్వాల్: నగరంలో అంతర్గత శాంతిభద్రతలు, రాత్రి గస్తీ, మార్కెట్ ధరలను నియంత్రించే నగర పోలీస్ కమిషనర్.
  4. పట్వారీ: గ్రామ స్థాయిలో భూ రికార్డులు రాసే అధికారి.
• న్యాయ వ్యవస్థ:
  1. చక్రవర్తి అత్యున్నత న్యాయాధికారి; ప్రతి బుధవారం నేరుగా న్యాయ విచారణ చేసేవాడు.
  2. ప్రధాన న్యాయాధికారిని 'ముఖ్య ఖాజీ' (ఖాజీ-ఉల్-ఖుజాత్) అనేవారు.

మొఘల్ భారతదేశం అపార సంపదతో, పారిశ్రామిక నైపుణ్యంతో ప్రపంచంలోనే ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా విలసిల్లింది.

• సామాజిక వర్గాలు:
  1. సమాజం ఎగువ వర్గం (అమీర్లు, మన్సబ్దార్లు, జాగీర్దార్లు), మధ్య తరగతి (చిన్న వర్తకులు, అధికారులు), దిగువ వర్గం (రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, శ్రామికులు)గా విభజించబడింది.
  2. సమాజంలో విపరీతమైన ఆర్థిక అసమానతలు ఉండేవి; పాలక వర్గం విలాసాల్లో మునిగి తేలగా, రైతులు అధిక పన్నుల భారంతో జీవించేవారు.
• వ్యవసాయం మరియు నూతన పంటలు:
  1. భారతదేశంలో 17వ శతాబ్దంలో పోర్చుగీసు వారి ద్వారా పొగాకు, మొక్కజొన్న, మిరపకాయలు, జీడిపప్పు, బంగాళాదుంపలు, టమోటాలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.
  2. జహంగీర్ పొగాకు అలవాటు సమాజానికి హానికరమని భావించి దాని వాడకాన్ని నిషేధించాడు.
• చేనేత పరిశ్రమ మరియు ఎగుమతులు:
  1. కాటన్ టెక్స్‌టైల్స్ (నూలు వస్త్రాలు), ముస్లిన్, సిల్క్, నీలిమందు (ఇండిగో), షోరా (గన్‌పౌడర్ తయారీకి వాడే సాల్ట్‌పీటర్) విదేశాలకు భారీగా ఎగుమతి అయ్యేవి.
  2. భారతీయ వస్త్రాలకు యూరప్‌లో అమిత గిరాకీ ఉండటం వల్ల విదేశాల నుండి బంగారం, వెండి నాణేలు భారత్‌లోకి వెల్లువెత్తాయి.
  3. ప్రముఖ ఓడరేవులు: సూరత్ (పశ్చిమ తీరం - దీనిని 'మక్కా ద్వారం' లేదా బాబుల్ మక్కా అనేవారు), హూగ్లీ (తూర్పు తీరం).

క్రీ.శ. 1707లో ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత మొఘల్ సింహాసనం ఎక్కిన పాలకులను 'మలి మొఘలులు' (Later Mughals) అంటారు. వీరి అసమర్థత వల్ల సామ్రాజ్యం వేగంగా పతనమైంది.

• బహదూర్ షా I నుండి ముహమ్మద్ షా వరకు:
  1. మొదటి బహదూర్ షా (1707-1712): ఈయనను 'షా-ఇ-బేఖబర్' (నిర్లక్ష్యపు రాజు) అనేవారు.
  2. జహందర్ షా: లంప్ట్ మూర్ఖుడు అని పిలిచేవారు; మొఘల్ చరిత్రలో తొలి తోలుబొమ్మ రాజు.
  3. ఫరూఖ్‌సియార్: 'కింగ్ మేకర్స్'గా పేరొందిన సయ్యద్ సోదరుల (అబ్దుల్లా ఖాన్, హుస్సేన్ అలీ ఖాన్) సహాయంతో గద్దెనెక్కాడు; క్రీ.శ. 1717లో బ్రిటిష్ వారికి పన్నుల్లేని వ్యాపార అనుమతి పత్రం (గోల్డెన్ ఫర్మానా/దస్తక్) జారీ చేశాడు.
  4. ముహమ్మద్ షా (1719-1748): విలాస జీవనం గడిపినందుకు 'రంగీలా' అని పిలిచేవారు; ఈయన కాలంలోనే హైదరాబాద్ (నిజాం-ఉల్-ముల్క్), బెంగాల్ (ముర్షిద్ కులీఖాన్), అవధ్ (సాదత్ ఖాన్) స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విడిపోయాయి.
• నాదిర్ షా దండయాత్ర (క్రీ.శ. 1739):
  1. పర్షియా నెపోలియన్ అయిన నాదిర్ షా క్రీ.శ. 1739లో కర్నాల్ యుద్ధంలో ముహమ్మద్ షాను ఓడించి ఢిల్లీని ఆక్రమించాడు.
  2. ఢిల్లీలో భీకర నరమేధం సృష్టించి కోట్లాది రూపాయల సంపదను, షాజహాన్ ప్రసిద్ధ మయూర సింహాసనాన్ని మరియు అమూల్యమైన కోహినూర్ వజ్రాన్ని పర్షియాకు దోచుకెళ్లాడు.
• అహ్మద్ షా అబ్దాలీ దండయాత్రలు:
  1. నాదిర్ షా సేనాని అయిన అబ్దాలీ భారత్‌పై 8 సార్లు దండెత్తాడు.
  2. క్రీ.శ. 1761లో జరిగిన 'మూడవ పానిపట్ యుద్ధం'లో మరాఠాలను అబ్దాలీ ఘోరంగా ఓడించాడు.

రెండు శతాబ్దాలకు పైగా భారతదేశాన్ని ఏకఛత్రాధిపత్యంగా ఏలిన మొఘల్ సామ్రాజ్యం 18వ శతాబ్దంలో అంతర్గత కుట్రలు, బలహీన నాయకత్వం మరియు బ్రిటిష్ విస్తరణ వల్ల నామమాత్రంగా మారింది.

• పతనానికి ముఖ్య కారణాలు:
  1. ఔరంగజేబు మత ఛాందస విధానాలు మరియు సుదీర్ఘ దక్కన్ యుద్ధాలు.
  2. మలి మొఘల్ పాలకుల అసమర్థత, బలహీనమైన వ్యక్తిత్వాలు మరియు విలాస జీవితం.
  3. జాగీర్దారీ సంక్షోభం (జాగీర్ల కొరత వల్ల అమీర్ల మధ్య అంతర్గత కుట్రలు).
  4. మరాఠాలు, సిక్కులు, జాట్ల నిరంతర తిరుగుబాట్లు మరియు స్వతంత్ర ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఆవిర్భావం.
  5. నాదిర్ షా, అహ్మద్ షా అబ్దాలీల విదేశీ దండయాత్రల వల్ల ఆర్థిక వెన్నెముక విరిగిపోవడం.
  6. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాజకీయ ఎదుగుదల (క్రీ.శ. 1764 బక్సార్ యుద్ధం తర్వాత రెండవ షా ఆలం పెన్షనర్‌గా మారడం).
• చివరి చక్రవర్తి - రెండవ బహదూర్ షా (బహదూర్ షా జాఫర్):
  1. 'జాఫర్' అనే కలం పేరుతో అద్భుతమైన ఉర్దూ గజల్స్ రాసిన కవి.
  2. క్రీ.శ. 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు సమయంలో తిరుగుబాటుదారులు ఈయనను 'భారత చక్రవర్తి' (షహన్‌షాహ్-ఇ-హింద్)గా ప్రకటించారు.
  3. బ్రిటిష్ సేనాని లెఫ్టినెంట్ హడ్సన్ హుమాయూన్ సమాధి వద్ద బహదూర్ షాను బంధించాడు; ఆయన కుమారులను అక్కడే కాల్చి చంపాడు.
  4. బహదూర్ షాను బర్మా (మయన్మార్)లోని రంగూన్‌కు ప్రవాసానికి తరలించారు.
  5. క్రీ.శ. 1862లో రంగూన్ జైలులోనే బహదూర్ షా జాఫర్ మరణించడంతో భారతదేశంలో మొఘల్ వంశ పాలన శాశ్వతంగా ముగిసింది.