మరాఠా రాజ్యం మరియు మరాఠా సమాఖ్య

పశ్చిమ భారతదేశంలో 17వ శతాబ్దంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా స్వతంత్ర హిందూ రాజ్యంగా మరాఠా శక్తి ఉద్భవించింది.

• భౌగోళిక అంశాలు:
  1. మహారాష్ట్రలోని సహ్యాద్రి పర్వతాలు, కొండలు, దట్టమైన అడవులు మరాఠాలకు సహజ రక్షణగా నిలిచాయి.
  2. ఈ కొండ ప్రాంతాలు వారికి గెరిల్లా (గనీమీ కావా) యుద్ధ పద్ధతులు నేర్చుకోవడానికి ఎంతో అనుకూలంగా మారాయి.
• మహారాష్ట్ర ధర్మం మరియు భక్తి ఉద్యమం:
  1. సాధు సంతులు మరాఠా ప్రజలలో ఐక్యతను, మాతృభూమి భావనను నింపారు.
  2. సంత్ తుకారాం, సమర్థ రామదాస్, జ్ఞానేశ్వర్, ఏకనాథ్ తమ బోధనలతో జాతి చైతన్యాన్ని రగిలించారు.
  3. మరాఠీ భాషా వికాసం ప్రజలందరినీ ఒకే తాటిపైకి తీసుకువచ్చింది.
• దక్కన్ సుల్తానేట్ల సైనిక అనుభవం:
  1. అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్ సుల్తానుల వద్ద మరాఠా నాయకులు సైనికులుగా చేరి యుద్ధ తంత్రాలను నేర్చుకున్నారు.
  2. అహ్మద్‌నగర్ ప్రధాన మంత్రి మాలిక్ అంబర్ వద్ద గెరిల్లా యుద్ధ నైపుణ్యాలను అలవర్చుకున్నారు.

మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు ఛత్రపతి శివాజీ. ఈయన 1627 (లేదా 1630)లో పూణే సమీపంలోని శివనేరి దుర్గంలో జన్మించాడు.

• తల్లిదండ్రులు మరియు గురువులు:
  1. తండ్రి షాహాజీ భోంస్లే బీజాపూర్ సుల్తాన్ వద్ద పెద్ద జాగీర్దారుగా పనిచేశాడు.
  2. తల్లి జిజాబాయి శివాజీలో చిన్నతనం నుంచే ధైర్యం, రామాయణ-మహాభారత ధర్మాలను నింపింది.
  3. సంరక్షకుడు మరియు గురువు దాదోజీ కొండదేవ్ శివాజీకి గుర్రపుస్వారీ, ఆయుధ విద్యలు నేర్పించాడు.
  4. ఆధ్యాత్మిక గురువు సమర్థ రామదాస్ శివాజీని నిరంతరం నడిపించాడు.
• తొలి కోటల ఆక్రమణ:
  1. శివాజీ తన 16వ ఏటనే మావలి యువకులను కూడగట్టి సైన్యాన్ని సిద్ధం చేశాడు.
  2. 1646లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ నుండి తోరణ కోటను గెలుచుకున్నాడు; ఇది శివాజీ సాధించిన మొదటి విజయం.
  3. ఆ తర్వాత రాయ్‌గఢ్, కొండన (సింహగఢ్), పురందర్ వంటి బలమైన కొండ దుర్గాలను వరుసగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

శివాజీ ఎదుగుదలను అడ్డుకోవడానికి బీజాపూర్ ఆదిల్‌షాహీ సుల్తాన్ తీవ్ర ప్రయత్నాలు చేశాడు.

• అఫ్జల్ ఖాన్ దండయాత్ర (1659):
  1. బీజాపూర్ సుల్తాన్ తన బలవంతుడైన సేనాని అఫ్జల్ ఖాన్‌ను భారీ సైన్యంతో శివాజీపైకి పంపాడు.
  2. 'శివాజీని బంధించి తీసుకువస్తాను లేదా చంపుతాను' అని అఫ్జల్ ఖాన్ ప్రతినబూనాడు.
  3. మార్గమధ్యంలో తుల్జాపూర్ భవానీ ఆలయాన్ని, పండరీపూర్ విఠల ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేశాడు.
• ప్రతాప్‌గఢ్ కలయిక మరియు ఖాన్ సంహారం:
  1. శివాజీ ప్రతాప్‌గఢ్ కోట వద్ద అఫ్జల్ ఖాన్‌తో శాంతి చర్చలకు ఒప్పుకున్నాడు.
  2. కౌగిలించుకునే నెపంతో అఫ్జల్ ఖాన్ శివాజీని పొడవడానికి ప్రయత్నించాడు.
  3. ముందు జాగ్రత్తగా ఉక్కు కవచం ధరించిన శివాజీ, చేతికి ఉన్న 'పులిగోళ్లు' (వాఘ్ నఖ్) తో అఫ్జల్ ఖాన్ పొట్టను చీల్చి సంహరించాడు.
  4. ఈ విజయంతో ప్రతాప్‌గఢ్ యుద్ధంలో బీజాపూర్ సైన్యం పూర్తిగా పారిపోయింది.

దక్కన్‌లో శివాజీ అధికారాన్ని అంతం చేయడానికి మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు ప్రత్యేక దృష్టి సారించాడు.

• షాయిస్తా ఖాన్‌పై ఆకస్మిక దాడి (1663):
  1. ఔరంగజేబు తన మేనమామ షాయిస్తా ఖాన్‌ను దక్కన్ గవర్నర్‌గా పంపాడు.
  2. షాయిస్తా ఖాన్ పూణేలోని శివాజీ నివాసమైన లాల్ మహల్‌ను ఆక్రమించుకుని విడిది చేశాడు.
  3. శివాజీ పెళ్లి బృందం వేషంలో రాత్రివేళ లాల్ మహల్‌లోకి చొరబడి మెరుపు దాడి చేశాడు.
  4. ఈ దాడిలో షాయిస్తా ఖాన్ తన వేళ్లను కోల్పోయి ప్రాణభయంతో ఢిల్లీకి పారిపోయాడు.
• సూరత్ నగర ముట్టడి (1664):
  1. మొఘలుల అత్యంత ధనిక ఓడరేవు నగరం సూరత్‌పై శివాజీ మెరుపు దాడి చేశాడు.
  2. పేదలను, క్రైస్తవ మిషనరీలను ముట్టుకోకుండా కేవలం మొఘల్ ఖజానా, ధనిక వర్తకుల సంపదను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
  3. ఈ దాడి ద్వారా మరాఠా రాజ్యానికి కోట్లాది రూపాయల సంపద చేకూరింది.

శివాజీని ఓడించడానికి ఔరంగజేబు తన నమ్మకమైన రాజపుత్ర సేనాని రాజా జైసింగ్‌ను పంపాడు.

• పురందర్ సంధి (1665):
  1. జైసింగ్ పురందర్ కోటను అన్ని వైపుల నుండి ముట్టడించి శివాజీని సంధికి ఒప్పించాడు.
  2. ఈ సంధి ప్రకారం శివాజీ తన ఆధీనంలోని 35 కోటలలో 23 కోటలను మొఘలులకు ఇచ్చివేశాడు.
  3. తన వద్ద కేవలం 12 కోటలను మాత్రమే ఉంచుకున్నాడు.
  4. తన కుమారుడు శంభాజీకి మొఘల్ సైన్యంలో 5000 మన్సబ్‌దారి హోదా లభించింది.
• ఆగ్రా పర్యటన మరియు సాహసోపేత తప్పించుకోవడం (1666):
  1. జైసింగ్ హామీతో శివాజీ ఆగ్రాలోని ఔరంగజేబు దర్బారుకు వెళ్లాడు.
  2. అక్కడ అవమానం జరగడంతో నిరసన తెలిపిన శివాజీని ఔరంగజేబు బంధించి జైపుర్ భవనంలో గృహనిర్బంధం చేశాడు.
  3. పండ్ల బుట్టల్లో దాక్కుని శివాజీ, శంభాజీ ఆగ్రా నుండి చాకచక్యంగా తప్పించుకుని క్షేమంగా మహారాష్ట్రకు చేరుకున్నారు.

ఆగ్రా నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత శివాజీ కోల్పోయిన కోటలన్నింటినీ తిరిగి గెలుచుకుని స్వతంత్ర సామ్రాజ్యాన్ని ప్రకటించాడు.

• రాయ్‌గఢ్ పట్టాభిషేకం (1674):
  1. 1674 జూన్ 6న రాయ్‌గఢ్ కోటలో శివాజీ ఘనంగా పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు.
  2. వారణాసికి చెందిన ప్రముఖ పండితుడు గాగాభట్టు ఈ క్రతువును శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహించాడు.
  3. శివాజీ 'ఛత్రపతి' (సార్వభౌముడు), 'హైందవ ధర్మోద్ధారక' మరియు 'గోబ్రాహ్మణ ప్రతిపాలక' బిరుదులను స్వీకరించాడు.
  4. రాయ్‌గఢ్‌ను తన రాజధానిగా ప్రకటించుకుని కొత్త శకాన్ని ప్రారంభించాడు.
• దక్షిణ లేదా కర్ణాటక దండయాత్ర (1677 - 1678):
  1. గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్ తానీషాతో శివాజీ స్నేహ ఒప్పందం చేసుకున్నాడు.
  2. జింజీ, వెల్లూరు, తంజావూరు ప్రాంతాలను జయించి మరాఠా రాజ్యంలో కలిపాడు.
  3. జింజీ కోట తర్వాతి కాలంలో మరాఠాల అత్యవసర రక్షణ స్థావరంగా మారింది.
  4. శివాజీ 1680 ఏప్రిల్‌లో రాయ్‌గఢ్ కోటలో అనారోగ్యంతో మరణించాడు.

శివాజీ పరిపాలనలో తనకు సలహాలు ఇవ్వడానికి ఎనిమిది మంది మంత్రులతో కూడిన 'అష్టప్రధాన్' వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశాడు.

• అష్టప్రధానుల వివరాలు మరియు విధులు:
  1. పేష్వా (ప్రధానమంత్రి): సమగ్ర పరిపాలన మరియు ఆర్థిక వ్యవహారాల పర్యవేక్షకుడు.
  2. అమాత్య లేదా ముజుందార్ (ఆర్థిక మంత్రి): రాజ్య ఆదాయ-వ్యయాల లెక్కల అధికారి.
  3. వాకియా-నవీస్ లేదా మంత్రి: అంతర్గత వ్యవహారాలు, గూఢచర్య సమాచార అధికారి.
  4. సుమంత్ర లేదా దబీర్ (విదేశాంగ మంత్రి): ఇతర రాజ్యాలతో విదేశీ వ్యవహారాల సమన్వయకర్త.
  5. సచివ్ లేదా సుర్నీస్ (హోం మంత్రి): ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు, లేఖల పర్యవేక్షకుడు.
  6. సేనాపతి లేదా సర్-ఇ-నౌబత్: సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు.
  7. పండిట్‌రావు (ధర్మాధికారి): మతపరమైన దానధర్మాలు, పండుగల అధికారి.
  8. న్యాయాధీశ్: ప్రధాన న్యాయమూర్తి.
• లక్షణాలు:
  1. మంత్రుల పదవులు వంశపారంపర్యం కావు; రాజు ఇష్టానుసారం మార్పులు ఉండేవి.
  2. పండిట్‌రావు, న్యాయాధీశ్ మినహా మిగిలిన మంత్రులందరూ యుద్ధ సమయాల్లో సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాలి.

శివాజీ సైనిక వ్యవస్థ కఠినమైన క్రమశిక్షణతో, అద్భుతమైన గెరిల్లా ఎత్తుగడలతో నడిచింది.

• సైన్య విభాగాలు:
  1. పాగా లేదా బార్గీర్లు: ప్రభుత్వమే గుర్రాలు, ఆయుధాలు ఇచ్చే శాశ్వత అశ్వికదళం.
  2. సిలేదార్లు: తమ సొంత గుర్రం, ఆయుధాలతో సైన్యంలో చేరే తాత్కాలిక అశ్వికదళం.
  3. మావలి కాల్బలం: కొండ ప్రాంతాల్లో పదాతి దళంగా పనిచేసే స్థానిక వీరులు.
• కోటల రక్షణ వ్యవస్థ:
  1. శివాజీ వద్ద దాదాపు 250 నుండి 300 బలమైన కోటలు ఉండేవి.
  2. ప్రతి కోటకు ముగ్గురు సమాన హోదా గల అధికారులను నియమించేవాడు: హవాల్దార్ (మరాఠా), సబ్‌నీస్ (బ్రాహ్మణుడు), కార్ఖానీస్ (కాయస్థుడు).
  3. ఈ త్రయం వల్ల కోటల్లో తిరుగుబాట్లు, శత్రువులకు లొంగిపోవడం అసాధ్యమయ్యేది.
• మరాఠా నౌకాదళం (శివాజీ - భారత నౌకాదళ పితామహుడు):
  1. కొంకణ్ సముద్ర తీరాన్ని సిద్ధిలు, పోర్చుగీసుల నుండి రక్షించడానికి నౌకాదళాన్ని నిర్మించాడు.
  2. కొలాబా, విజయదుర్గ్, సింధుదుర్గ్ వద్ద నౌకా స్థావరాలు ఏర్పాటు చేశాడు.
  3. అందుకే శివాజీని 'భారత నౌకాదళ పితామహుడు' (Father of Indian Navy) అని గౌరవిస్తారు.

శివాజీ భూమి ఆదాయ వ్యవస్థను రైత్వారీ పద్ధతిలో ప్రవేశపెట్టి, శత్రు భూభాగాలపై ప్రత్యేక పన్నులను విధించాడు.

• భూమి కొలత మరియు మాలిక్ అంబర్ పద్ధతి:
  1. అహ్మద్‌నగర్ మంత్రి మాలిక్ అంబర్ ప్రవేశపెట్టిన భూమి శిస్తు విధానాన్ని శివాజీ స్వీకరించాడు.
  2. భూమిని కొలవడానికి 'కాతీ' (వెదురు కర్ర) అనే ప్రమాణాన్ని ఉపయోగించాడు.
  3. మధ్యవర్తి జమీందార్ల పెత్తనాన్ని తొలగించి నేరుగా రైతులతోనే ఒప్పందం చేసుకున్నాడు.
  4. పంట దిగుబడిలో ప్రారంభంలో 33%, కాలువల సౌకర్యం కల్పించిన తర్వాత 40% పన్నుగా వసూలు చేశాడు.
• చౌత్ (Chauth - 25% లేదా 1/4వ వంతు):
  1. పొరుగున ఉన్న మొఘల్, బీజాపూర్ ప్రాంతాలపై మరాఠాలు విధించే పన్ను.
  2. ఈ పన్ను చెల్లిస్తే ఆ ప్రాంతాన్ని మరాఠాలు దోచుకోకుండా, విదేశీ దాడుల నుండి రక్షణ ఇస్తారు.
• సర్దేశ్‌ముఖి (Sardeshmukhi - 10% లేదా 1/10వ వంతు):
  1. మహారాష్ట్రలోని వంశపారంపర్య దేశ్‌ముఖ్‌లందరికీ శివాజీయే సర్వోన్నత పెద్ద (సర్దేశ్‌ముఖ్) అనే చట్టబద్ధ హక్కుతో వసూలు చేసిన అదనపు పన్ను.

శివాజీ మరణం తర్వాత మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు స్వయంగా దక్కన్‌కు వచ్చి మరాఠాలను నాశనం చేయడానికి 25 ఏళ్లు పోరాడాడు.

• ఛత్రపతి శంభాజీ (1680 - 1689):
  1. శివాజీ పెద్ద కుమారుడు; అత్యంత సాహసవంతుడైన యోధుడు.
  2. ఔరంగజేబుపై తిరుగుబాటు చేసిన మొఘల్ యువరాజు అక్బర్‌కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు.
  3. మొఘల్ సేనాని ముఖర్రబ్ ఖాన్ చేతిలో సంగమేశ్వర్ వద్ద బంధించబడ్డాడు.
  4. తీవ్ర చిత్రహింసలకు గురైనప్పటికీ ఇస్లాం మతంలోకి మారడానికి నిరాకరించి 1689లో వీరమరణం పొందాడు.
• ఛత్రపతి రాజారాం (1689 - 1700):
  1. శంభాజీ తమ్ముడు; రాజధాని రాయ్‌గఢ్ మొఘలుల చేతిలోకి వెళ్లడంతో తమిళనాడులోని జింజీ కోటకు వెళ్లాడు.
  2. జింజీ నుండి 8 ఏళ్ల పాటు మొఘలులపై ఎదురుదాడి చేసి మరాఠా జెండాను కాపాడాడు.
  3. మరాఠా నాయకులకు కొత్త భూభాగాలను జయించుకునే స్వేచ్ఛను ఇచ్చి సమాఖ్య బీజాలు వేశాడు.

రాజారాం మరణానంతరం మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడి, ఔరంగజేబు సైన్యాలను గడగడలాడించిన వీరనారి మహారాణి తారాబాయి.

• పాలన మరియు నాయకత్వం (1700 - 1707):
  1. ఈమె రాజారాం భార్య మరియు ప్రసిద్ధ సేనాని హంబీర్‌రావ్ మోహితే కుమార్తె.
  2. తన నాలుగేళ్ల చిన్నారి కుమారుడు రెండవ శివాజీ పేరు మీద రీజెంట్‌గా అధికారాన్ని చేపట్టింది.
  3. నిరాశలో ఉన్న మరాఠా సర్దారులలో ధైర్యాన్ని నింపి ఏకం చేసింది.
• మొఘల్ భూభాగాలపై ఎదురుదాడులు:
  1. కేవలం రక్షణకే పరిమితం కాకుండా మాల్వా, గుజరాత్ వంటి మొఘల్ రాష్ట్రాలపై ఎదురుదాడులు చేయించింది.
  2. మొఘల్ సైనికుల శిబిరాలపై మెరుపు దాడులు చేసి వారి సరఫరాలను స్తంభింపజేసింది.
  3. 1707లో ఔరంగజేబు అహ్మద్‌నగర్ వద్ద నిరాశతో మరణించడానికి తారాబాయి తిరుగులేని పోరాటమే ప్రధాన కారణం.

1707లో ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత మొఘలులు శంభాజీ కుమారుడైన షాహును జైలు నుండి విడుదల చేశారు.

• ఖేడ్ యుద్ధం మరియు అంతర్యుద్ధం (1707):
  1. షాహు రాకతో తారాబాయి మరియు షాహు వర్గాల మధ్య అధికారం కోసం అంతర్యుద్ధం మొదలైంది.
  2. ఖేడ్ యుద్ధంలో బాలాజీ విశ్వనాథ్ సహాయంతో షాహు విజయం సాధించి సతారాలో పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు.
  3. దీంతో మరాఠా రాజ్యం రెండుగా విడిపోయింది: సతారా గద్దెపై షాహు, కొల్హాపూర్ గద్దెపై తారాబాయి కుమారుడు స్థిరపడ్డారు.
• పీష్వా పదవి ఉన్నతి:
  1. సంక్షోభంలో ఉన్న రాజ్యాన్ని నిలబెట్టిన బాలాజీ విశ్వనాథ్‌ను షాహు 1713లో తన 'పీష్వా' (ప్రధానమంత్రి)గా నియమించాడు.
  2. ఛత్రపతి నామమాత్రపు అధిపతిగా మిగిలిపోగా, సర్వాధికారాలు పీష్వా చేతుల్లోకి వెళ్లాయి.
  3. పూణే నగరం పీష్వాల అధికారిక కేంద్రంగా, నయా రాజధానిగా అవతరించింది.

మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి పటిష్టపరచి పీష్వా పదవిని వంశపారంపర్యం చేసిన గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు బాలాజీ విశ్వనాథ్.

• మరాఠా సమాఖ్య రూపకల్పన:
  1. మరాఠా సర్దారులైన హోల్కర్, సింధియా, భోంస్లే, గైక్వాడ్‌లను కలుపుకుని ఉమ్మడి సమాఖ్య వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశాడు.
  2. ప్రతి సర్దారుకు స్వతంత్రంగా ప్రాంతాలను జయించి పన్నులు వసూలు చేసుకునే అధికారం ఇచ్చాడు.
• ఢిల్లీ ఒప్పందం (1719) - మరాఠా మేగ్నాకార్టా:
  1. మొఘల్ సయ్యద్ సోదరులతో బాలాజీ విశ్వనాథ్ చారిత్రక ఒప్పందం చేసుకున్నాడు.
  2. మొఘల్ చక్రవర్తి ఫరూఖ్ సియార్ దక్కన్‌లోని ఆరు సుబాలలో మరాఠాలకు చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి వసూలు చేసుకునే చట్టబద్ధ హక్కు ఇచ్చాడు.
  3. చరిత్రకారుడు రిచర్డ్ టెంపుల్ ఈ ఒప్పందాన్ని 'మరాఠా సామ్రాజ్యపు మేగ్నాకార్టా' అని వర్ణించాడు.
  4. ఈ ఒప్పందంతో మరాఠాలు అఖిల భారత స్థాయి రాజకీయ శక్తులుగా మారారు.

బాలాజీ విశ్వనాథ్ కుమారుడైన మొదటి బాజీరావ్ (1720 - 1740) మరాఠా చరిత్రలోనే అత్యంత గొప్ప సైనిక సేనాని.

• హిందూ పద్ పాద్‌షాహీ ఆదర్శం:
  1. 'ఎండిపోయిన చెట్టు మొదలుపై (మొఘల్ సామ్రాజ్యం) గొడ్డలితో కొడదాం, కొమ్మలు వాటంతట అవే రాలిపోతాయి' అని పిలుపునిచ్చాడు.
  2. భారతదేశమంతటా హిందూ పాలకుల సమైక్యత కోసం 'హిందూ పద్ పాద్‌షాహీ' నినాదాన్ని ముందుకు తెచ్చాడు.
  3. తన 20 ఏళ్ల పాలనలో దాదాపు 40కి పైగా యుద్ధాలు చేసి ఒక్క యుద్ధంలో కూడా ఓడిపోని అజేయ వీరుడు.
• గొప్ప విజయాలు:
  1. పాల్‌ఖేడ్ యుద్ధం (1728): హైదరాబాద్ మొదటి నిజాం అసఫ్ జాహాను చిత్తుగా ఓడించి ముంగి-శివగావ్ సంధికి ఒప్పించాడు.
  2. మాల్వా, గుజరాత్‌లను మొఘలుల నుండి చేజిక్కించుకున్నాడు.
  3. 1737లో మెరుపు వేగంతో ఢిల్లీని ముట్టడించి మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షాను భయకంపితుడిని చేశాడు.
  4. భోపాల్ యుద్ధం (1737): నిజాం మరియు మొఘల్ ఉమ్మడి సైన్యాన్ని చిత్తు చేశాడు.
  5. బస్సేన్ యుద్ధం (1739): పోర్చుగీసు వారిని ఓడించి సాల్సెట్, బస్సేన్ దీవులను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

మొదటి బాజీరావ్ కుమారుడైన బాలాజీ బాజీరావ్ (1740 - 1761) కాలంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం తన అత్యున్నత భౌగోళిక సరిహద్దులను తాకింది.

• సంగోలా ఒప్పందం (1750):
  1. ఛత్రపతి షాహు మరణం తర్వాత జరిగిన సంగోలా ఒప్పందం ద్వారా ఛత్రపతి కేవలం నామమాత్రపు అధిపతిగా మారాడు.
  2. పీష్వాయే మరాఠా సామ్రాజ్యానికి సర్వోన్నత వాస్తవ పాలకుడిగా స్థిరపడ్డాడు.
• కటక్ నుండి అటాక్ వరకు విస్తరణ:
  1. మరాఠా జెండా ఒడిశాలోని కటక్ నుండి నేటి పాకిస్తాన్‌లోని సింధు నది ఒడ్డున గల 'అటాక్' (Attock) కోట వరకు ఎగిరింది.
  2. రఘునాథ్ రావు నాయకత్వంలోని మరాఠా సైన్యం లాహోర్, పెషావర్లను జయించి అహ్మద్ షా అబ్దాలీ కుమారుడు తైమూర్ షాను తరిమికొట్టింది.
  3. బెంగాల్ నవాబు అలీవర్ది ఖాన్‌పై దండెత్తి ఒడిశాను కలుపుకోవడమే కాక భారీగా చౌత్ పన్నును వసూలు చేశారు.
  4. అయితే ఈ కాలంలో ఇతర భారతీయ రాజ్యాలతో ఉన్న స్నేహ సంబంధాలు దెబ్బతిని మరాఠాలు ఒంటరిగా మారారు.

మరాఠా సామ్రాజ్య పరిపాలన మరియు రక్షణ కోసం ఐదు ప్రధాన కుటుంబాలు సమాఖ్యగా (Maratha Confederacy) ఏర్పడ్డాయి.

• ఐదు ముఖ్య స్థావరాలు మరియు వంశాలు:
  1. పీష్వాలు: పూణే కేంద్రంగా సమాఖ్యకు అధికారిక ప్రధాన నాయకులుగా వ్యవహరించారు.
  2. సింధియాలు (లేదా షిండే): గ్వాలియర్ కేంద్రంగా ఉత్తర భారతదేశంలో బలమైన సైనిక శక్తిగా ఎదిగారు (మహాదాజీ సింధియా ప్రసిద్ధుడు).
  3. హోల్కార్లు: ఇండోర్ కేంద్రంగా మాల్వా ప్రాంతాన్ని పాలించారు (మల్హర్‌రావ్ హోల్కర్, అహల్యాబాయి ప్రసిద్ధులు).
  4. గైక్వాడ్‌లు: బరోడా (గుజరాత్) కేంద్రంగా పశ్చిమ భాగాన్ని పాలించారు.
  5. భోంస్లేలు: నాగ్‌పూర్ కేంద్రంగా మధ్య మరియు తూర్పు భారత ప్రాంతాలను (ఒడిశా, బెంగాల్ సరిహద్దులు) పాలించారు.
• అంతర్గత బలహీనత:
  1. వీరు సాధారణ సమయంలో పీష్వా నాయకత్వాన్ని అంగీకరించినప్పటికీ, తమ స్వంత ప్రాంతాల్లో స్వతంత్రంగా వ్యవహరించేవారు.
  2. తర్వాతి కాలంలో వీరి మధ్య వచ్చిన అసూయలు, అంతర్గత కలహాలే మరాఠా సమాఖ్య పతనానికి దారితీశాయి.

భారత చరిత్ర గతిని మార్చివేసిన అత్యంత భీకరమైన యుద్ధాలలో మూడవ పానిపట్ యుద్ధం ఒకటి. ఇది 1761 జనవరి 14న జరిగింది.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు ప్రత్యర్థులు:
  1. ఆఫ్ఘన్ దుర్రానీ సామ్రాజ్య పాలకుడు అహ్మద్ షా అబ్దాలీకి మరియు మరాఠా సైన్యానికి మధ్య ఈ యుద్ధం జరిగింది.
  2. మరాఠా సైన్యానికి నామమాత్రపు నాయకుడు విశ్వాసరావు (పీష్వా కుమారుడు) కాగా, అసలైన సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు సదాశివరావు భావు.
  3. ఇబ్రహీం ఖాన్ గార్దీ ఆధునిక ఫిరంగుల దళానికి నాయకత్వం వహించాడు.
• మిత్రుల లేమి మరియు విపత్తు:
  1. అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, రోహిల్లా సర్దార్ నజీబ్-ఉద్-దౌలా ముస్లిం మత ప్రాతిపదికన అబ్దాలీకి మద్దతు ఇచ్చారు.
  2. గతంలో మరాఠాలు విధించిన చౌత్ పన్నుల వల్ల రాజపుత్రులు, జాట్‌లు (సూరజ్ మల్), సిక్కులు మరాఠాలకు సహాయం చేయకుండా తటస్థంగా ఉండిపోయారు.
• యుద్ధ ఫలితం మరియు నష్టం:
  1. మరాఠాలు అత్యంత ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూశారు; దాదాపు 28,000 మంది సైనికులు ఒకే రోజులో మరణించారు.
  2. సదాశివరావు భావు, విశ్వాసరావు, తుకోజీ సింధియాలు యుద్ధరంగంలో వీరమరణం పొందారు.
  3. ఈ తీవ్ర వార్తను 'రెండు ముత్యాలు కరిగిపోయాయి, 27 బంగారు నాణేలు పోయాయి' అనే రహస్య సందేశం ద్వారా పూణేకు చేరవేశారు.
  4. ఈ ఘోర పరాజయ దుఃఖంతో పీష్వా బాలాజీ బాజీరావ్ కొద్దిరోజుల్లోనే మరణించాడు.

పానిపట్ పరాజయం తర్వాత కుప్పకూలిన మరాఠా శక్తిని తన అసాధారణ ప్రతిభతో తిరిగి నిలబెట్టిన యువ పీష్వా మొదటి మాధవరావు (1761 - 1772).

• పది సంవత్సరాలలో పునరుద్ధరణ:
  1. మాధవరావు అత్యంత సమర్థవంతమైన పాలన అందించి నిజాంను, మైసూర్ పాలకుడు హైదరాలీని యుద్ధాల్లో ఓడించి లొంగదీసుకున్నాడు.
  2. రాజపుత్రులు, రోహిల్లాలపై తిరిగి మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టాడు.
• ఢిల్లీపై పునరాధిపత్యం (1771):
  1. బ్రిటిష్ వారి పింఛనుదారుడిగా అలహాబాద్‌లో ఉంటున్న మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలమ్‌ను మహాదాజీ సింధియా తిరిగి ఢిల్లీ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.
  2. దీంతో మొఘల్ చక్రవర్తి మరాఠాల రక్షణలోకి వచ్చి వారికి లొంగిపోయాడు.
• తీరని నష్టం:
  1. క్షయవ్యాధితో మాధవరావు 1772లో తన 27వ ఏటనే అకాల మరణం చెందాడు.
  2. చరిత్రకారుడు గ్రాంట్ డఫ్ అభిప్రాయం ప్రకారం 'పానిపట్ మైదానం కంటే కూడా మాధవరావు అకాల మరణమే మరాఠా సామ్రాజ్యానికి కోలుకోలేని తీరని నష్టం కలిగించింది'.

పీష్వా పదవి కోసం మరాఠా నాయకుల మధ్య మొదలైన అంతర్గత కుట్రలే బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ జోక్యానికి దారితీశాయి.

• యుద్ధ కారణం (రఘునాథ్ రావు ద్రోహం):
  1. యువ పీష్వా నారాయణరావును ఆయన బాబాయి రఘునాథ్ రావు (రాఘోబా) హత్య చేయించాడు.
  2. నానా ఫడ్నవీస్ నాయకత్వంలోని 12 మంది మంత్రుల మండలి (బారాభాయ్ కౌన్సిల్) నారాయణరావు చిన్నారి కుమారుడైన రెండవ మాధవరావును పీష్వాగా ప్రకటించింది.
  3. అధికార దాహంతో రఘునాథ్ రావు బ్రిటిష్ వారితో సూరత్ సంధి (1775) చేసుకుని కంపెనీ సహాయం కోరాడు.
• యుద్ధ పరిణామాలు (1775 - 1782):
  1. నానా ఫడ్నవీస్, మహాదాజీ సింధియాల చాకచక్యంతో మరాఠా సైన్యాలు బ్రిటిష్ వారిని తలగావ్ వద్ద చుట్టుముట్టి ఓడించాయి (వాడ్‌గావ్ ఒప్పందం).
• సాల్బాయి సంధి (1782):
  1. గవర్నర్ జనరల్ వారెన్ హేస్టింగ్స్ మరాఠాలతో సాల్బాయి సంధి చేసుకున్నాడు.
  2. కంపెనీ రెండవ మాధవరావును పీష్వాగా గుర్తించింది; రఘునాథ్ రావుకు కేవలం పింఛను ఖరారైంది.
  3. ఈ సంధి ద్వారా బ్రిటిష్ మరియు మరాఠాల మధ్య 20 సంవత్సరాల పాటు శాంతి నెలకొంది.

మరాఠా నాయకుల పరస్పర కలహాలు, అసమర్థ పీష్వా రెండవ బాజీరావ్ చర్యల వల్ల రెండవ యుద్ధం సంభవించింది.

• బస్సేన్ సంధి (1802):
  1. రఘునాథ్ రావు కుమారుడైన రెండవ బాజీరావ్ అసమర్థ పీష్వాగా మారాడు.
  2. ఇండోర్ పాలకుడు యశ్వంత్‌రావ్ హోల్కర్ సోదరుడిని పీష్వా హత్య చేయించడంతో, హోల్కర్ పూణేపై దండెత్తి పీష్వాను తరిమివేశాడు.
  3. ప్రాణభయంతో రెండవ బాజీరావ్ బ్రిటిష్ వారి వద్దకు పారిపోయి లార్డ్ వెల్లెస్లీతో అవమానకరమైన 'బస్సేన్ సంధి' (1802) చేసుకున్నాడు.
  4. ఈ సంధి ద్వారా పీష్వా సైన్య సహకార పద్ధతిని (Subsidiary Alliance) అంగీకరించి బ్రిటిష్ వారి చేతిలో కీలుబొమ్మగా మారాడు.
• యుద్ధం మరియు ఫలితాలు (1803 - 1805):
  1. బస్సేన్ సంధిని అవమానంగా భావించిన సింధియా (దౌలత్‌రావ్), భోంస్లే (రాఘోజీ) బ్రిటిష్ వారిపై యుద్ధం ప్రకటించారు.
  2. ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ అసై, అరగావ్ యుద్ధాలలో మరాఠా సైన్యాలను ఓడించాడు.
  3. డియోగావ్ సంధి (భోంస్లే), సుర్జీ-అంజన్‌గావ్ సంధి (సింధియా) ద్వారా మరాఠా రాజ్యాలు విశాల భూభాగాలను బ్రిటిష్ వారికి సమర్పించుకున్నాయి.

బ్రిటిష్ వారి మితిమీరిన జోక్యం నుండి విముక్తి పొందడానికి మరాఠా పాలకులు చేసిన చివరి నిరాశాపూరిత పోరాటమే మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1817 - 1818).

• యుద్ధ కారణాలు:
  1. బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ నియంత్రణను భరించలేక పీష్వా రెండవ బాజీరావ్ రహస్యంగా తిరుగుబాటుకు సిద్ధమయ్యాడు.
  2. గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ హేస్టింగ్స్ పిండారీలను అణచివేసే నెపంతో మరాఠా భూభాగాలపై సైన్యాలను మోహరించాడు.
• ప్రధాన యుద్ధాలు మరియు ఓటములు:
  1. ఖడ్కీ యుద్ధంలో పీష్వా సైన్యం ఓడిపోయింది; బ్రిటిష్ వారు పూణేను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
  2. సీతాబల్ది యుద్ధంలో భోంస్లే, మహీద్‌పూర్ యుద్ధంలో హోల్కర్ సైన్యాలు ఘోర పరాజయం పాలయ్యాయి.
• మరాఠా సామ్రాజ్య పతనం మరియు ఫలితాలు:
  1. 1818లో పీష్వా పదవిని బ్రిటిష్ వారు పూర్తిగా రద్దు చేశారు.
  2. రెండవ బాజీరావ్‌ను కాన్పూర్ సమీపంలోని బిథూర్ గ్రామానికి పంపి వార్షిక పింఛనుదారుడిగా మార్చారు.
  3. శివాజీ వంశస్థుడైన ప్రతాప్ సింగ్‌ను సతారాలో ఒక చిన్న సంస్థానానికి నామమాత్రపు రాజుగా కూర్చోబెట్టారు.
  4. దీంతో భారతదేశంలో మొఘలుల తర్వాత అత్యంత శక్తివంతంగా వెలుగొందిన మరాఠా సామ్రాజ్యం బ్రిటిష్ రాజ్ చేతిలో అంతమైంది.