చరిత్ర పూర్వ యుగం – రాతి యుగాలు (Prehistoric Period)

రాత (లిపి) ఇంకా పుట్టని కాలాన్ని చరిత్ర పూర్వ యుగం (Prehistoric Period) అంటారు. ఈ కాలం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఆధారం మనుషులు వాడిన రాతి పనిముట్లు, గుహా చిత్రాలు, ఎముకలు మాత్రమే.

• కాల విభజన (పనిముట్ల ఆధారంగా):
  1. పాత రాతి యుగం (Palaeolithic)
  2. మధ్య రాతి యుగం (Mesolithic)
  3. కొత్త రాతి యుగం (Neolithic)
  4. తామ్ర శిలా యుగం (Chalcolithic) – రాగి + రాయి
  5. ఇనుప యుగం (Iron Age)
• చరిత్ర పూర్వ (Prehistory): రాత లేని కాలం – రాతి యుగాలు.
• ఆద్య చరిత్ర (Protohistory): రాత ఉన్నా ఇంకా చదవలేని కాలం – సింధు నాగరికత.
• చరిత్ర (History): రాత ఆధారాలు చదవగలిగే కాలం.
• తొలి ఆవిష్కరణ: 1863లో రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫూట్ (Robert Bruce Foote) చెన్నై సమీపంలోని పల్లావరంలో తొలి పాత రాతి పనిముట్టు (చేతి గొడ్డలి) కనుగొన్నాడు. ఆయన్ను 'భారత చరిత్ర పూర్వ యుగ పితామహుడు' అంటారు.
• కాల వ్యత్యాసం:
  1. ఈ యుగాలు అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే సమయంలో లేవు
  2. ప్రాంతాన్ని బట్టి మారాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పాత → మధ్య → కొత్త → రాగి → ఇనుము. రాయి నుండి లోహం వైపు మనిషి ప్రయాణం.

పాత రాతి యుగం (Old Stone Age) మానవ చరిత్రలో అతి పొడవైన కాలం. ఈ కాలం మనిషి వేట, ఆహార సేకరణతో జీవించాడు. వ్యవసాయం, ఇళ్ల నిర్మాణం తెలియదు.

• జీవన విధానం:
  1. వేటాడి, పండ్లు, దుంపలు సేకరించి తినేవారు
  2. ఆహారం కోసం తిరిగే సంచార జీవనం.
• పనిముట్లు: కఠినమైన క్వార్ట్‌జైట్ రాయితో చేసిన చేతి గొడ్డళ్లు (Hand axes), క్లీవర్లు (Cleavers), చాపర్లు (Choppers), స్క్రాపర్లు.
• మూడు దశలు:
  1. పూర్వ పాత రాతి యుగం (Lower): చేతి గొడ్డళ్లు, క్లీవర్లు
  2. మధ్య పాత రాతి యుగం (Middle): రాతి పెచ్చులతో చేసిన చిన్న పనిముట్లు
  3. ఉత్తర పాత రాతి యుగం (Upper): బ్లేడ్లు, ఎముకతో చేసిన పనిముట్లు; ఆధునిక మానవుడు (Homo sapiens) కనిపించాడు
• అగ్ని: అగ్ని తెలుసు కానీ వాడకం పరిమితం.
• ముఖ్య ప్రదేశాలు:
  1. భీంబెట్కా (మధ్యప్రదేశ్)
  2. అత్తిరంపాక్కం (తమిళనాడు)
  3. హున్స్‌గి (కర్ణాటక)
  4. బేలన్ లోయ (ఉత్తరప్రదేశ్)
  5. సోన్ లోయ (పాకిస్తాన్)
  6. కర్నూలు గుహలు (ఆంధ్రప్రదేశ్) – ఎముకలు, పనిముట్లు దొరికాయి
• నర్మదా పుర్రె: మధ్యప్రదేశ్‌లోని హథ్నోరా వద్ద పురాతన మానవుని పుర్రె భాగం దొరికింది (1982, అరుణ్ సోనకియా).

గుహల గోడలపై చరిత్ర పూర్వ మానవులు గీసిన చిత్రాలను గుహా చిత్రాలు (Rock Paintings) అంటారు. ఈ చిత్రాల ద్వారా ఆ కాలపు జీవనం, వేట, నృత్యాలు తెలుస్తాయి.

• భీంబెట్కా (Bhimbetka):
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని రైసెన్ జిల్లాలో ఉంది
  2. వింధ్య పర్వతాల్లో రాతి గుహలు ఉన్నాయి.
• 1957లో వి.ఎస్. వాకంకర్ (V.S. Wakankar) కనుగొన్నాడు.
• 2003లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది.
• చిత్రాల అంశాలు: జంతువులు (ఎద్దు, జింక, ఏనుగు), వేట దృశ్యాలు, నృత్యాలు, యుద్ధ దృశ్యాలు.
• రంగులు:
  1. ఎరుపు, తెలుపు రంగులు ఎక్కువ
  2. ఎరుపు రంగు హేమటైట్ (ఎర్ర రాయి) నుండి తయారు చేశారు.
• కాలం:
  1. పాత రాతి యుగం నుండి మధ్య యుగం వరకు చిత్రాలు ఉన్నాయి
  2. ఎక్కువ చిత్రాలు మధ్య రాతి యుగానికి చెందినవి.
• ఇతర గుహా చిత్ర ప్రదేశాలు:
  1. ఎడక్కల్ గుహలు (కేరళ)
  2. కుప్‌గల్ (కర్ణాటక)
  3. పిక్లిహాల్ (కర్ణాటక)
  4. లఖుద్యార్ (ఉత్తరాఖండ్)

మధ్య రాతి యుగం పాత, కొత్త రాతి యుగాల మధ్య కాలం (Middle Stone Age). వాతావరణం వేడెక్కడంతో మనిషి జీవన విధానం మారింది.

• ప్రధాన లక్షణం: సూక్ష్మ శిలాయుధాలు (Microliths) – 1 నుండి 5 సెం.మీ. చిన్న రాతి పనిముట్లు. వీటిని కర్ర లేదా ఎముక పిడికి అమర్చి వాడేవారు (Composite tools).
• జీవనం:
  1. వేట, చేపల వేట, ఆహార సేకరణ
  2. విల్లు–బాణాలు తెలిసాయి.
• పశుపోషణ: జంతువులను మచ్చిక చేసుకోవడం మొదలైంది. కుక్క తొలి పెంపుడు జంతువు.
• రాజస్థాన్‌లోని బాగోర్, మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఆదమ్‌గఢ్ వద్ద పెంపుడు జంతువుల తొలి ఆధారాలు దొరికాయి.
• ముఖ్య ప్రదేశాలు:
  1. బాగోర్ (రాజస్థాన్)
  2. ఆదమ్‌గఢ్ (మధ్యప్రదేశ్)
  3. లంఘనాజ్ (గుజరాత్)
  4. సరాయ్ నహర్ రాయ్, మహదహ (ఉత్తరప్రదేశ్) – మనుషుల సమాధులు దొరికాయి
  5. భీంబెట్కా (మధ్యప్రదేశ్)
• సమాధులు: చనిపోయినవారిని పూడ్చే అలవాటు కనిపిస్తుంది.
• గుహా చిత్రాలు: ఈ కాలంలోనే ఎక్కువగా వేశారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మైక్రో (చిన్న) + లిథ్ (రాయి) = Microlith – 'చిన్న రాయి'. మధ్య రాతి యుగం = చిన్న రాతి పనిముట్లు.

కొత్త రాతి యుగం (New Stone Age)లో మానవ జీవితంలో గొప్ప మార్పు వచ్చింది. మనిషి సంచార జీవనం వదిలి వ్యవసాయం చేస్తూ స్థిర నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. దీన్ని 'నియోలిథిక్ విప్లవం' అంటారు.

• లక్షణాలు:
  1. మెరుగు పెట్టిన (Polished) రాతి గొడ్డళ్లు
  2. వ్యవసాయం
  3. జంతు పోషణ
  4. కుండల తయారీ
  5. గుడిసెల నిర్మాణం.
• పంటలు: గోధుమ, బార్లీ, వరి, రాగి (దక్షిణ భారతదేశంలో).
• మెహర్‌గఢ్ (Mehrgarh):
  1. బలూచిస్తాన్ (పాకిస్తాన్)లోని బోలాన్ నది ఒడ్డున ఉంది
  2. ఉపఖండంలో వ్యవసాయపు తొలి ఆధారాలు ఇక్కడివే
  3. సింధు నాగరికతకు పూర్వ రూపం.
• బుర్జహోమ్ (Burzahom):
  1. కశ్మీర్
  2. భూమిలో గుంతలు తవ్వి నివసించే గృహాలు (Pit dwellings)
  3. యజమానితో పాటు పెంపుడు కుక్కలను పూడ్చేవారు.
• కోల్డిహ్వా (Koldihwa):
  1. ఉత్తరప్రదేశ్
  2. వరి సాగు తొలి ఆధారాలు.
• చిరాంద్ (Chirand):
  1. బిహార్
  2. ఎముక పనిముట్లు.
• దక్షిణ భారతదేశ ప్రదేశాలు:
  1. బ్రహ్మగిరి, మస్కి, పిక్లిహాల్, హళ్లూరు (కర్ణాటక)
  2. ఉట్నూరు, పాలవాయ్ (ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రాంతం)
  3. నాగార్జునకొండ.
• ఉట్నూరు, పిక్లిహాల్ వద్ద బూడిద దిబ్బలు (Ash mounds) కనిపించాయి – పశువుల పేడ కాల్చిన ఆనవాళ్లు.

తామ్ర శిలా యుగం (Chalcolithic = Chalco 'రాగి' + Lithic 'రాయి') లో మనిషి రాతి పనిముట్లతో పాటు రాగిని కూడా వాడాడు. ఇది కొత్త రాతి యుగం తర్వాత, ఇనుప యుగం ముందు వచ్చింది.

• ప్రధాన లక్షణం:
  1. రాగి వస్తువులు + రాతి సూక్ష్మ పనిముట్లు
  2. ఇనుము ఇంకా తెలియదు.
• జీవనం:
  1. ప్రధానంగా గ్రామీణ ప్రజలు
  2. వ్యవసాయం, పశుపోషణ, వేట.
• కుండలు: నల్లని చిత్రాలతో ఎరుపు కుండలు (Black-on-red painted pottery).
• ముఖ్య సంస్కృతులు:
  1. అహర్ – బనాస్ సంస్కృతి (రాజస్థాన్)
  2. కాయథ, మాల్వా సంస్కృతి (మధ్యప్రదేశ్)
  3. జోర్వే సంస్కృతి (మహారాష్ట్ర) – ఇనామ్‌గావ్, దైమాబాద్ ప్రదేశాలు
  4. నవదాటోలి, ఎరాన్ (మధ్యప్రదేశ్)
• ఇనామ్‌గావ్ (Inamgaon):
  1. మహారాష్ట్ర
  2. భీమా నది ఒడ్డు
  3. ఇళ్ల అడుగున సమాధులు (ముఖ్యంగా పిల్లల) దొరికాయి.
• లోపాలు: రాగి ఖరీదైనది, దొరకడం కష్టం కాబట్టి సామాన్య ప్రజలు రాతి పనిముట్లే వాడారు. వీరికి లిపి తెలియదు.
• గమనిక:
  1. ఈ ప్రజలు పట్టణ జీవనం ఏర్పరచుకోలేదు
  2. హరప్పా ప్రజలు కాంస్యం వాడిన పట్టణ నాగరికత.

ఇనుము వాడకం మానవ జీవితాన్ని మరింత మార్చింది. ఇనుప పనిముట్ల వల్ల అడవులు నరికి వ్యవసాయ భూమి పెంచారు, ఆయుధాలు బలపడ్డాయి.

• ఇనుప వాడకం: భారతదేశంలో సుమారు క్రీ.పూ. 1000 నాటికి ఇనుము వాడకం విస్తరించింది.
• సంస్కృతులు:
  1. చిత్రిత బూడిద రంగు కుండలు – PGW (Painted Grey Ware): ఉత్తర భారతం, ఇనుము వాడకం
  2. నలుపు–ఎరుపు కుండలు (Black and Red Ware)
• మహాశిలా సమాధులు (Megaliths):
  1. పెద్ద రాళ్లతో కట్టిన సమాధులు
  2. ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో విస్తృతంగా ఉన్నాయి.
• రకాలు: మెన్హిర్ (నిలువు రాయి), డోల్మెన్ (రాళ్ల గది), కైర్న్ సర్కిల్, కిస్ట్‌వేన్ (రాతి పెట్టె సమాధి)
• ప్రదేశాలు: బ్రహ్మగిరి, హీరే బెంకల్ (కర్ణాటక), అదిచనల్లూర్ (తమిళనాడు – మట్టి కుండ సమాధులు)
• తెలంగాణలో ముద్దుమల్ (నారాయణపేట జిల్లా) వద్ద మెన్హిర్లు ప్రసిద్ధి.
• సమాధుల్లో లభ్యం: ఇనుప ఆయుధాలు, కుండలు, పూసలు – చనిపోయినవారికి పరలోకంలో ఉపయోగపడతాయని నమ్మకం.
• తదుపరి దశ: ఇనుప యుగం తర్వాత వేద సంస్కృతి, మహాజనపదాల (క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం) కాలం వచ్చింది.

పరీక్షల్లో యుగం, లక్షణం, ప్రదేశం జతలు ఎక్కువగా అడుగుతారు. ఈ ఒక్క నోట్ చదివితే అన్ని యుగాల సారాంశం గుర్తుంటుంది.

• పాత రాతి యుగం (Palaeolithic):
  1. లక్షణం: వేట, ఆహార సేకరణ; చేతి గొడ్డలి, క్లీవర్
  2. ప్రదేశాలు: భీంబెట్కా, హున్స్‌గి, అత్తిరంపాక్కం, కర్నూలు గుహలు
• మధ్య రాతి యుగం (Mesolithic):
  1. లక్షణం: సూక్ష్మ శిలాయుధాలు; పశుపోషణ ప్రారంభం; విల్లు–బాణం
  2. ప్రదేశాలు: బాగోర్, ఆదమ్‌గఢ్, లంఘనాజ్, సరాయ్ నహర్ రాయ్
• కొత్త రాతి యుగం (Neolithic):
  1. లక్షణం: వ్యవసాయం, మెరుగుపెట్టిన గొడ్డళ్లు, కుండలు, స్థిర జీవనం
  2. ప్రదేశాలు: మెహర్‌గఢ్, బుర్జహోమ్, కోల్డిహ్వా, చిరాంద్, బ్రహ్మగిరి
• తామ్ర శిలా యుగం (Chalcolithic):
  1. లక్షణం: రాగి + రాయి; చిత్రిత కుండలు
  2. ప్రదేశాలు: అహర్, మాల్వా, జోర్వే, ఇనామ్‌గావ్
• ఇనుప యుగం:
  1. ఇనుప పనిముట్లు
  2. మహాశిలా సమాధులు
  3. PGW.
• తొలి లభ్యాలు:
  1. తొలి పెంపుడు జంతువు – కుక్క
  2. మొదటి వ్యవసాయ ఆధారాలు – మెహర్‌గఢ్
  3. తొలి లోహం – రాగి

గుర్తుంచుకునే చిట్కా వేట (పాత) → చిన్న రాయి (మధ్య) → వ్యవసాయం (కొత్త) → రాగి (తామ్ర) → ఇనుము.