గుప్తుల అనంతర యుగం / వర్ధన రాజవంశం

క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి గుప్త సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో కేంద్రీకృత అధికారం అంతరించి, పలు ప్రాంతీయ స్వతంత్ర రాజ్యాలు ఉద్భవించాయి.

ఈ సంధికాలం ప్రాచీన యుగం నుండి పూర్వ మధ్యయుగ భూస్వామ్య వ్యవస్థ వైపు సాగిన పరివర్తనను సూచిస్తుంది.

• ప్రధాన ప్రాంతీయ రాజ్యాలు మరియు రాజధానులు:
  1. థానేశ్వర్ పుష్యభూతులు: హర్యానాలోని కురుక్షేత్ర సమీపంలోని థానేశ్వర్ రాజధానిగా పాలించారు; తర్వాతి కాలంలో ఉత్తర భారతంలో బలమైన శక్తిగా ఎదిగారు.
  2. కనౌజ్ మౌఖరీలు: పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కనౌజ్ (మహోదయపురం) రాజధానిగా పాలించారు; గుప్తుల తర్వాత గంగా మైదానంలో రాజకీయ ప్రాధాన్యత పాటలీపుత్రం నుండి కనౌజ్‌కు మారింది.
  3. వల్లభి మైత్రకులు: గుజరాత్‌లోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతాన్ని పాలించారు; వల్లభి నగరం వాణిజ్య మరియు శ్వేతాంబర జైన విద్యా కేంద్రంగా విలసిల్లింది.
  4. మాల్వా అనంతర గుప్తులు: దేవగుప్తుడు వంటి పాలకులతో మాల్వా ప్రాంతంలో అధికారంలో ఉన్నారు.
  5. గౌడ రాజ్యం (బెంగాల్): శశాంకుడు స్వతంత్ర గౌడ రాజ్యాన్ని స్థాపించి కరణసువర్ణను రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
• రాజకీయ కూటములు మరియు వైవాహిక బంధాలు:
  1. హూణుల నిరంతర దాడుల ముప్పును ఎదుర్కొనేందుకు పుష్యభూతులు మరియు మౌఖరీలు పరస్పర వైవాహిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు.
  2. దీనికి ప్రతిగా మాల్వా పాలకుడు దేవగుప్తుడు మరియు గౌడ పాలకుడు శశాంకుడు ప్రతికూల కూటమిగా ఏర్పడి ఉత్తర భారతంలో ఆధిపత్య పోరుకు తెరలేపారు.

హర్యానాలోని థానేశ్వర్ (కురుక్షేత్ర జిల్లా) కేంద్రంగా పుష్యభూతి లేదా వర్ధన రాజవంశం ప్రారంభమైంది. వీరు ప్రారంభంలో గుప్త చక్రవర్తులకు సామంతులుగా వ్యవహరించి, హూణుల దండయాత్రల వల్ల గుప్తుల అధికారం బలహీనపడటంతో స్వతంత్రులయ్యారు.

• వంశ మూల పురుషుడు మరియు వ్యవస్థాపకుడు:
  1. బాణభట్టుని 'హర్షచరితం' ప్రకారం ఈ వంశ మూల పురుషుడు పుష్యభూతి; ఈయన పరమ శివభక్తుడు.
  2. ప్రారంభంలో నరవర్ధనుడు, రాజ్యవర్ధనుడు-1, ఆదిత్యవర్ధనుడు వంటి పాలకులు 'మహారాజ' అనే సాధారణ సామంత బిరుదులతో పాలించారు.
• ప్రభాకరవర్ధనుడు (క్రీ.శ. 580 - 605):
  1. ఈ వంశంలో మొట్టమొదటి సార్వభౌమ స్వతంత్ర పాలకుడు ప్రభాకరవర్ధనుడు.
  2. ఈయన 'పరమభట్టారక', 'మహారాజాధిరాజ' అనే సామ్రాజ్య బిరుదులను ధరించాడు.
  3. హూణులను అణచివేసినందుకు గాను 'హూణ హరిణ కేసరి' (హూణులనే జింకలను చీల్చిచెండాడే సింహం), సింధు దేశాన్ని గడగడలాడించిన వీరుడిగా బాణభట్టుడు ఈయన్ను కీర్తించాడు.
• సంతానం మరియు వైవాహిక వ్యూహం:
  1. ప్రభాకరవర్ధనుడు, యశోమతి దేవి దంపతులకు ఇద్దరు కుమారులు (రాజ్యవర్ధనుడు-2, హర్షవర్ధనుడు) మరియు ఒక కుమార్తె (రాజ్యశ్రీ) జన్మించారు.
  2. కనౌజ్ పాలకుడైన మౌఖరి రాజు గ్రహవర్మకు తన కుమార్తె రాజ్యశ్రీని ఇచ్చి వివాహం చేయడం ద్వారా ప్రభాకరవర్ధనుడు బలమైన రాజకీయ మైత్రిని నెలకొల్పాడు.

క్రీ.శ. 605 లో ప్రభాకరవర్ధనుని మరణానంతరం ఆయన పెద్ద కుమారుడు రాజ్యవర్ధనుడు-2 థానేశ్వర్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. సరిగ్గా ఇదే సమయంలో కుటుంబంలోనూ, పొరుగు రాజ్యమైన కనౌజ్‌లోనూ ఊహించని దారుణ సంక్షోభం తలెత్తింది.

• గ్రహవర్మ హత్య మరియు కనౌజ్ ఆక్రమణ:
  1. ప్రభాకరవర్ధనుని మరణాన్ని అదనుగా చూసుకుని మాల్వా పాలకుడు దేవగుప్తుడు, బెంగాల్ గౌడ పాలకుడైన శశాంకుడితో చేతులు కలిపాడు.
  2. వీరిద్దరూ కలిసి కనౌజ్‌పై మెరుపు దాడి చేసి, మౌఖరి రాజు గ్రహవర్మను (రాజ్యవర్ధనుని బావ) హత్య చేశారు.
  3. రాజ్యవర్ధనుని సోదరి అయిన రాజ్యశ్రీని బంధించి కనౌజ్ చెరసాలలో బంధించారు.
• రాజ్యవర్ధనుని సైనిక దండయాత్ర మరియు శశాంకుని మోసం:
  1. తన బావ హత్యకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, సోదరిని విడిపించడానికి రాజ్యవర్ధనుడు సైన్యంతో కనౌజ్ వైపు కదిలాడు.
  2. మొదట మాల్వా రాజు దేవగుప్తుడిని యుద్ధంలో సులభంగా సంహరించాడు.
  3. అయితే బెంగాల్ పాలకుడైన శశాంకుడు కుతంత్రం పన్ని, శాంతి సంప్రదింపుల పేరిట రాజ్యవర్ధనుడిని నిరాయుధుడిగా తన శిబిరానికి ఆహ్వానించి, మోసపూరితంగా హత్య చేశాడు (క్రీ.శ. 606).
• రాజ్యశ్రీ అదృశ్యం:
  1. ఈ గందరగోళంలో చెరసాల నుండి తప్పించుకున్న రాజ్యశ్రీ రక్షణ కోసం మధ్య భారతదేశంలోని వింధ్య పర్వత అరణ్యాల్లోకి పారిపోయింది.

సోదరుడు రాజ్యవర్ధనుని దారుణ హత్య తర్వాత క్రీ.శ. 606 లో కేవలం 16 సంవత్సరాల చిరుప్రాయంలోనే హర్షవర్ధనుడు తీవ్ర విషాద పరిస్థితుల్లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

• పట్టాభిషేకం మరియు హర్ష శకం:
  1. మంత్రులు మరియు సైన్యాధ్యక్షులైన భండి, సింహనాదుల విన్నపం మేరకు హర్షుడు రాజ్యాధికారాన్ని స్వీకరించాడు.
  2. తన పట్టాభిషేక జ్ఞాపకార్థంగా క్రీ.శ. 606 లో 'హర్ష శకం' (Harsha Era) ను ప్రారంభించాడు.
  3. ప్రారంభంలో 'కుమార శీలాదిత్య' బిరుదుతో పాలన ప్రారంభించి, తర్వాతి కాలంలో 'మహారాజాధిరాజ', 'పరమభట్టారక' బిరుదులను పొందాడు.
• రాజ్యశ్రీ అన్వేషణ మరియు ప్రాణరక్షణ:
  1. సింహాసనం అధిష్టించిన వెంటనే హర్షుని ప్రథమ కర్తవ్యం వింధ్య అడవుల్లో తప్పిపోయిన సోదరి రాజ్యశ్రీని వెతకడమే అయ్యింది.
  2. అటవీ తెగల నాయకుడైన నిర్భావుడు మరియు బౌద్ధ సన్యాసి 'దివాకరమిత్ర' సహాయంతో హర్షుడు వింధ్యారణ్యాలను జల్లెడ పట్టాడు.
  3. భర్త మరణానికి కుమిలిపోయి చితి పేర్చుకుని సతీసహగమనం చేయడానికి సిద్ధపడిన రాజ్యశ్రీని చివరి క్షణంలో కాపాడి సురక్షితంగా వెనక్కి తీసుకొచ్చాడు.
• రాజధాని మార్పు - కనౌజ్ విలీనం:
  1. మౌఖరి వంశానికి వారసులు లేకపోవడం మరియు మంత్రుల అభ్యర్థన మేరకు రాజ్యశ్రీ తరపున హర్షుడు కనౌజ్ పాలనా పగ్గాలను కూడా స్వీకరించాడు.
  2. పరిపాలనా సౌలభ్యం, గంగా లోయ రక్షణ దృష్ట్యా తన రాజధానిని థానేశ్వర్ నుండి కనౌజ్ (మహోదయపురం) కు అధికారికంగా మార్చాడు.

హర్షవర్ధనుడు సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు నిరంతర సైనిక యాత్రలు నిర్వహించి దాదాపు యావత్ ఉత్తర భారతదేశాన్ని ఒకే తాటిపైకి తెచ్చాడు.

• దిగ్విజయ యాత్రల వివరాలు:
  1. గౌడ రాజ్యంపై దండయాత్ర: కామరూప (అస్సాం) పాలకుడు భాస్కరవర్మతో దౌత్య మైత్రిని (హంసవేగ రాయబారం ద్వారా) నెలకొల్పి, శశాంకునిపై సంయుక్త దాడి చేశాడు. శశాంకుని మరణానంతరం (క్రీ.శ. 637 ప్రాంతంలో) బీహార్, బెంగాల్, ఒడిశా ప్రాంతాలను పూర్తిగా వశపరుచుకున్నాడు.
  2. వల్లభి దండయాత్ర: గుజరాత్‌లోని మైత్రక పాలకుడు రెండవ ధ్రువసేనుడిని ఓడించాడు; అయితే పశ్చిమ సరిహద్దు రక్షణ కోసం ధ్రువసేనుడితో సఖ్యత కుదుర్చుకుని తన కుమార్తెను ఇచ్చి వివాహం చేసి సామంత మిత్రుడిగా మార్చుకున్నాడు.
  3. పంజాబ్, రాజస్థాన్, కాశ్మీర్: సింధు, పంజాబ్ రాజ్యాలను లొంగదీసుకున్నాడు; కాశ్మీర్ పాలకుడిని బెదిరించి బుద్ధుని పవిత్ర దంత అవశేషాన్ని కనౌజ్‌కు రప్పించాడు.
• సకలోత్తరాపథనాథ బిరుదు:
  1. హిమాలయాల నుండి నర్మదా నది వరకు, గుజరాత్ నుండి అస్సాం వరకు తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించినందుకు హర్షునికి 'సకలోత్తరాపథనాథ' (ఉత్తర భారతదేశ సమస్త భూమండలాధిపతి) అనే సార్వభౌమ బిరుదు లభించింది.

ఉత్తర భారత విజయాలతో ఉత్సాహంలో ఉన్న హర్షవర్ధనుడు దక్షిణాపథంపై తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించడానికి చేసిన ప్రయత్నం తీవ్ర ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొంది.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు కాలనిర్ణయం:
  1. క్రీ.శ. 618 - 619 ప్రాంతంలో హర్షుడు అపారమైన గజబలం, అశ్వదళాలతో దక్కన్ వైపు దండెత్తాడు.
  2. ఆ సమయంలో దక్కన్‌ను పాలిస్తున్న బాదామి/వాతాపి చాళుక్యుల పరాక్రమ చక్రవర్తి రెండవ పులకేశి హర్షుని సైన్యాలను నర్మదా నదీ తీరాన ఎదుర్కొన్నాడు.
• యుద్ధ ఫలితం మరియు సరిహద్దు నిర్ణయం:
  1. భీకరంగా సాగిన ఈ నర్మదా యుద్ధంలో రెండవ పులకేశి హర్షవర్ధనుడిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు. జీవితంలో హర్షుడు చవిచూసిన ఏకైక ఘోర పరాజయం ఇది.
  2. ఈ విజయంతో రెండవ పులకేశి 'పరమేశ్వర', 'దక్షిణాపథేశ్వర' అనే బిరుదులను ధరించాడు.
  3. అనంతరం ఇరు చక్రవర్తుల మధ్య ఒప్పందం కుదిరి, నర్మదా నది ఉత్తర-దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యాల శాశ్వత సరిహద్దుగా నిర్ణయించబడింది.
• ఐహోల్ శాసన ఆధారం (క్రీ.శ. 634):
  1. కర్ణాటకలోని మేగుటి జైన దేవాలయంలో రెండవ పులకేశి ఆస్థాన కవి రవికీర్తి సంస్కృతంలో చెక్కించిన 'ఐహోల్ ప్రశస్తి' ఈ చారిత్రక యుద్ధాన్ని సగర్వంగా వర్ణించింది.
  2. యుద్ధంలో హర్షుని గజదళాలు నేలకొరిగాయని, యుద్ధ పరాజయంతో హర్షుని ముఖంలోని 'హర్షం' (ఆనందం) ఆవిరైపోయిందని రవికీర్తి శ్లేషతో వర్ణించాడు.

హర్షుని పరిపాలన ప్రాథమికంగా గుప్తుల నమూనాను అనుసరించినప్పటికీ, మరింత వికేంద్రీకృతమై, తీవ్రమైన భూస్వామ్య (Feudal) లక్షణాలను సంతరించుకుంది.

• కేంద్ర పాలన మరియు ముఖ్య అధికారులు:
  1. చక్రవర్తే పరిపాలనా రథసారథి; అయితే నిరంకుశంగా కాక ధర్మబద్ధంగా పాలన సాగించాడు.
  2. ముఖ్య అధికారులు: అవంతి (విదేశాంగ మరియు యుద్ధ మంత్రి), సింహనాదుడు (సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు), భండి (ప్రధాన కార్యదర్శి/మంత్రి), కుంతలుడు (అశ్వదళాధిపతి), స్కందగుప్తుడు (గజదళాధిపతి).
• ప్రాంతీయ మరియు స్థానిక విభాగాలు:
  1. భుక్తి (రాష్ట్రం): పాలకులు 'ఉపారికుడు' లేదా 'లోకపాలుడు'.
  2. విషయ (జిల్లా): పాలకులు 'విషయపతి'.
  3. పాఠక: తాలూకా లేదా మండల స్థాయి విభాగం.
  4. గ్రామ: కింది స్థాయి విభాగం; గ్రామాధికారిని 'గ్రామాక్షపటలిక' అనేవారు.
• ఆదాయ వనరులు మరియు నలుగురి విభజన పద్ధతి:
  1. భూమి శిస్తు పంట దిగుబడిలో 1/6వ వంతు ('భాగ') ఉండేది; వ్యాపారులపై 'శుల్క' వసూలు చేసేవారు.
  2. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ప్రకారం ప్రభుత్వ రాబడి నాలుగు సమాన భాగాలుగా ఖర్చు చేయబడేది: 1. ప్రభుత్వ పాలనా వ్యవహారాలు, 2. మంత్రులు మరియు ఉన్నతాధికారుల భత్యాలు, 3. మేధావులు, కళాకారుల పోషణ, 4. వివిధ మతాలకు, సన్యాసులకు దానధర్మాలు.
• భూస్వామ్య విస్తరణ (Feudalization):
  1. అధికారులకు, సైన్యాధ్యక్షులకు నగదు వేతనాల స్థానంలో భూములను జాగీర్లుగా ఇచ్చే విధానం విస్తరించింది. దీంతో సామంత రాజులు (మహాసామంత, మహారాజ) బలపడి కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని బలహీనపరిచారు.

హర్షవర్ధనుని పాలనా కాలంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన ప్రముఖ చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ (క్రీ.శ. 629 - 645). ప్రాచీన చరిత్రలో ఈయన్ను 'యాత్రికుల రారాజు' (Prince of Pilgrims) అని పిలుస్తారు.

• యాత్ర నేపథ్యం మరియు కాలపరిమితి:
  1. చైనా టాంగ్ చక్రవర్తి తై-త్సుంగ్ అనుమతి నిరాకరించినప్పటికీ, బౌద్ధ విజ్ఞాన దాహంతో మధ్య ఆసియా పట్టు మార్గం గుండా భారత్‌కు చేరుకున్నాడు.
  2. భారతదేశంలో సుమారు 16 సంవత్సరాలు గడిపి, అందులో దాదాపు 8 సంవత్సరాలు (క్రీ.శ. 635 - 643) హర్షుని రాజ్యంలోనే నివసించాడు.
• 'సి-యు-కి' (పశ్చిమ దేశాల రికార్డు):
  1. తన యాత్రా విశేషాలను 'సి-యు-కి' (Si-Yu-Ki) అనే ప్రపంచ ప్రసిద్ధ గ్రంథంలో నిక్షిప్తం చేశాడు.
  2. హర్షవర్ధనుని వ్యక్తిత్వం, న్యాయపాలన, ధార్మిక ఔదార్యం మరియు ఉత్తర భారత సాంఘిక స్థితిగతులను పూసగుచ్చినట్లు వర్ణించాడు.
• సామాజిక మరియు భద్రతా పరిస్థితుల నమోదు:
  1. సమాజంలో ప్రజలు నిజాయితీపరులని, ఆహారంలో శాకాహారానికే ప్రాధాన్యమిచ్చారని పేర్కొన్నాడు.
  2. గుప్తుల కాలం నాటి ఫాహియాన్ వర్ణనతో పోలిస్తే హర్షుని కాలంలో దారిదోపిడీలు పెరిగాయని, స్వయంగా తానే గంగా నదిలో ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు దొంగల బారిన పడ్డానని రాశాడు.
  3. న్యాయవ్యవస్థలో కఠినమైన పరీక్షలు (అగ్ని, నీటి దివ్యాలు), అవయవచ్ఛేదన వంటి శిక్షలు ఉండేవని తెలిపాడు.
  4. చండాలురు ఊరి వెలుపల నివసిస్తూ వెలివేతకు గురయ్యారని నమోదు చేశాడు.

మొదటి కుమారగుప్తునిచే స్థాపించబడిన నలంద విశ్వవిద్యాలయం హర్షవర్ధనుని కాలంలో తన స్వర్ణయుగాన్ని అనుభవించి ప్రపంచ ప్రసిద్ధ బౌద్ధ విద్యాపీఠంగా విలసిల్లింది.

• హర్షుని ఆర్థిక పోషణ:
  1. నలంద బౌద్ధ భిక్షువులు, విద్యార్థుల ఆహార, వసతి అవసరాల కోసం హర్షవర్ధనుడు ఏకంగా 100 గ్రామాలను (కొన్ని ఆధారాల ప్రకారం 200 గ్రామాలు) పన్ను రహిత దానంగా సమర్పించాడు.
  2. విశ్వవిద్యాలయంలో అనేక కొత్త బౌద్ధ విహారాలు, రాగి స్తూపాలు మరియు విస్తారమైన గ్రంథాలయ భవనాలను నిర్మించాడు.
• విద్యా ప్రమాణాలు మరియు ఆచార్యులు:
  1. నలంద ప్రధానంగా 'మహాయాన బౌద్ధ మత' విశ్వవిద్యాలయం; అయినప్పటికీ వేదాలు, తర్కం, వ్యాకరణం, వైద్యం మరియు ఖగోళ శాస్త్రాలను కూడా బోధించేవారు.
  2. ప్రవేశం అత్యంత కఠినంగా ఉండేది; ప్రవేశ ద్వారం వద్ద 'ద్వారపండితుడు' అడిగే ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చిన 20-30% మంది మేధావులకు మాత్రమే ప్రవేశం లభించేది.
  3. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఇక్కడ సుమారు 5 సంవత్సరాలు ఉండి ప్రముఖ ఆచార్యుడైన 'శీలభద్రుని' (కులపతి) మార్గదర్శకత్వంలో యోగాచార తత్వశాస్త్రాన్ని లోతుగా అభ్యసించాడు.
  4. నలందలోని 'ధర్మగంజ్' అనే ప్రఖ్యాత గ్రంథాలయంలో రత్నసాగర, రత్నోదధి, రత్నరంజక అనే మూడు భారీ బహుళ అంతస్తుల భవనాలు ఉండేవి.

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ గౌరవార్థం మరియు మహాయాన బౌద్ధమత ఔన్నత్యాన్ని చాటడానికి హర్షవర్ధనుడు క్రీ.శ. 643 లో కనౌజ్ నగరంలో బ్రహ్మాండమైన మత సదస్సును నిర్వహించాడు.

• పరిషత్ స్వరూపం మరియు ప్రతినిధులు:
  1. ఈ చారిత్రక పరిషత్‌కు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అధ్యక్షత వహించాడు.
  2. ఇందులో 20 మంది సామంత రాజులు (కామరూప రాజు భాస్కరవర్మ, వల్లభి రాజు ధ్రువసేనుడు సహా), 3,000 మంది బౌద్ధ సన్యాసులు, 3,000 మంది బ్రాహ్మణ, జైన పండితులు మరియు నలంద నుండి 1,000 మంది భిక్షువులు పాల్గొన్నారు.
• పరిషత్ గమనము మరియు వివాదాలు:
  1. పరిషత్ మధ్యలో బంగారంతో చేసిన నిలువెత్తు బుద్ధ విగ్రహాన్ని ఏనుగుపై ఊరేగించారు; హర్షుడు స్వయంగా ఇంద్రుని వేషంలో, భాస్కరవర్మ బ్రహ్మ వేషంలో విగ్రహానికి ఇరువైపులా చామరాలు వీచారు.
  2. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ప్రతిపాదించిన మహాయాన బౌద్ధ సిద్ధాంతాలపై ఎవరైనా చర్చకు రావచ్చునని, తన వాదనలను ఖండిస్తే తన శిరస్సును ఖండిస్తానని ప్రకటించడం వైదిక పండితులలో తీవ్ర అసంతృప్తిని రేకెత్తించింది.
  3. అసహనానికి గురైన కొందరు తీవ్రవాద వర్గాలు తాత్కాలిక యాగశాలకు నిప్పుపెట్టి, హర్షునిపై హత్యాయత్నం చేశారు.
  4. హర్షుడు తృటిలో ప్రాణాపాయం నుండి తప్పించుకుని, కుట్రకు కారకులైన సుమారు 500 మంది బ్రాహ్మణులను అరెస్టు చేసి దేశ బహిష్కరణ శిక్ష విధించాడు.

హర్షవర్ధనుడు ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకొకసారి గంగా, యమునా, సరస్వతి నదుల సంగమ ప్రదేశమైన ప్రయాగ (అలహాబాద్) లో 'మహామోక్ష పరిషత్' పేరుతో ధార్మిక సభలను నిర్వహించేవాడు.

• పరిషత్ విశేషాలు (6వ పరిషత్ - క్రీ.శ. 643-644):
  1. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ తన పర్యటనలో హర్షుడు నిర్వహించిన 6వ ప్రయాగ పరిషత్‌ను స్వయంగా తిలకించి రికార్డు చేశాడు.
  2. ఈ పరిషత్ సుమారు 75 రోజుల పాటు నిరంతరాయంగా సాగింది.
  3. మొదటి రోజు బుద్ధుడిని, రెండవ రోజు సూర్య భగవానుడిని, మూడవ రోజు శివుడిని పూజించి సమాన మత గౌరవాన్ని చాటాడు.
• సర్వస్వ దాన పరంపర:
  1. నాలుగో రోజు నుండి గత ఐదేళ్లలో ఖజానాలో కూడబెట్టిన సమస్త బంగారు, వెండి ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, సంపదలను బౌద్ధ భిక్షువులు, బ్రాహ్మణులు, పేదలు, అనాథలకు నిస్వార్థంగా దానం చేశాడు.
  2. చివరికి తన శరీరానికి ఉన్న రాజవస్త్రాలు, నగలను సైతం దానం చేసి, తన సోదరి రాజ్యశ్రీ ఇచ్చిన పాత నారచీరను కట్టుకుని నిరాడంబరంగా రాజభవనానికి తిరిగి వెళ్ళేవాడు.
  3. చరిత్రకారులు ఈ మహా సదస్సులను నేటి 'కుంభమేళా' సంప్రదాయానికి ప్రాచీన పునాదిగా పరిగణిస్తారు.

హర్షవర్ధనుడు కేవలం అజేయ పాలకుడే కాక, సంస్కృత సాహిత్యంలో నిష్ణాతుడైన విద్వాంసుడు, కవి మరియు అద్భుత నాటకకర్త.

• హర్షుని మూడు ప్రసిద్ధ నాటకాలు:
  1. రత్నావళి: వత్సరాజ ఉదయనుడు మరియు సింహళ రాకుమారి రత్నావళిల శృంగార ప్రణయ నాటకం; సంస్కృత నాటక రంగంలో అత్యంత సాంకేతిక పరిపూర్ణత కలిగిన నాటకంగా గుర్తింపు పొందింది[cite: 1].
  2. ప్రియదర్శిక: ఉదయనుడు మరియు అంగరాజకుమారి ప్రియదర్శికల ప్రేమ కథను వివరించే రమణీయ నాటకం[cite: 1].
  3. నాగానందం: బోధిసత్వుడైన జీమూతవాహనుడు పాముల జాతిని (నాగులను) గరుత్మంతుని బారి నుండి కాపాడటానికి తన శరీరాన్ని త్యాగం చేసిన బౌద్ధ జాతక కథాంశంతో కూడిన నాటకం; ఇది శాంత మరియు కరుణ రసాల మేళవింపు[cite: 1].
• రచయిత వివాదం మరియు ధావకుడు:
  1. కావ్యప్రకాశ కర్త మమ్మటుని అభిప్రాయం ప్రకారం, 'ధావకుడు' అనే కవి హర్షుని వద్ద ధనం తీసుకుని ఆయన పేరుతో ఈ నాటకాలను ప్రచారంలోకి తెచ్చాడనే ఒక వాదన ఉన్నప్పటికీ, సమకాలీన బాణభట్టుడు హర్షుని సాహిత్య ప్రతిభను ప్రశంసించాడు.
• సాహిత్యకారులకు ఆశ్రయం:
  1. హర్షుడు తన రాజ్యంలో 1/4వ వంతు ఆదాయాన్ని సాహిత్య, కళాకారుల పోషణకే కేటాయించాడు.

హర్షవర్ధనుని రాజసభ సంస్కృత పండితులు, కవులతో నలభై ఏళ్ల పాటు కళకళలాడింది; వీరిలో అగ్రగణ్యుడు ఆస్థాన కవి బాణభట్టుడు.

• బాణభట్టుని అమర గ్రంథాలు:
  1. హర్షచరితం: సంస్కృత వాఙ్మయంలోనే మొట్టమొదటి చారిత్రక జీవిత చరిత్ర (First historical biography); ఇందులో 8 ఉచ్ఛ్వాసాలు ఉన్నాయి; హర్షుని పూర్వీకులు, రాజ్యారోహణ, దిగ్విజయాలు ఇందులో చిత్రించబడ్డాయి.
  2. కాదంబరి: సంస్కృత గద్య కావ్యాలలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధ కాల్పనిక నవల; శూద్రక రాజు, చంద్రాపీడుడు మరియు కాదంబరిల పునర్జన్మల కథ; బాణభట్టుడు ప్రారంభించగా ఆయన కుమారుడు భూషణభట్టు (పులిందభట్టు) పూర్తి చేశాడు.
  3. చండీశతకం: పార్వతీదేవి (చండి) మహిమలను కీర్తిస్తూ రచించిన 100 శ్లోకాల స్తోత్రం.
• ఇతర ప్రముఖ ఆస్థాన కవులు:
  1. మయూరభట్టు: బాణభట్టుని బావమరిది; కుష్టు వ్యాధి నివారణ కోసం సూర్యుడిని స్తుతిస్తూ రచించిన 'సూర్యశతకం' (మయూరశతకం) అత్యంత ప్రసిద్ధ రచన.
  2. మాతంగ దివాకరుడు: చండాల కులానికి చెందిన మహా పండితుడు; ప్రతిభకు కులం అడ్డంకి కాదని హర్షుడు ఈయన్ను ఆదరించాడు.
  3. భర్తృహరి: ప్రసిద్ధ 'నీతిశతకం', 'శృంగారశతకం', 'వైరాగ్యశతకం' (శతకత్రయం) మరియు వ్యాకరణ గ్రంథం 'వాక్యపదీయం' రచించిన గొప్ప తాత్వికుడు కూడా హర్షుని సమకాలికుడే.
  4. జయసేనుడు: ఒడిశాకు చెందిన ప్రఖ్యాత బౌద్ధ పండితుడు; హర్షుడు ఆయనకు 80 గ్రామాల ఆదాయాన్ని ఇవ్వజూపినా తిరస్కరించి నిరాడంబరంగా జీవించాడు.

హర్షవర్ధనుడు అంతర్జాతీయ దౌత్య రంగంలో దూరదృష్టిని ప్రదర్శిస్తూ సమకాలీన చైనా టాంగ్ (Tang) రాజవంశంతో ఉన్నత స్థాయి రాయబార సంబంధాలను నడిపాడు.

• రాయబార బృందాల రాకపోకలు (క్రీ.శ. 641 - 648):
  1. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ద్వారా చైనా గొప్పతనాన్ని తెలుసుకున్న హర్షుడు క్రీ.శ. 641 లో ఒక బ్రాహ్మణ రాయబారిని చైనా చక్రవర్తి తై-త్సుంగ్ (Tai-Tsung) ఆస్థానానికి కానుకలతో పంపాడు.
  2. దీనికి ప్రతిస్పందనగా చైనా చక్రవర్తి హర్షుని దర్బారుకు వరుసగా మూడు అధికారిక రాయబార బృందాలను పంపాడు.
• వాంగ్-హియున్-త్సే (Wang-Hiuen-Tse) మిషన్లు:
  1. క్రీ.శ. 643 లో లియాంగ్-హోయ్-కింగ్ నేతృత్వంలో తొలి చైనా బృందం వచ్చింది.
  2. క్రీ.శ. 645 లో ప్రముఖ చైనా దౌత్యవేత్త 'వాంగ్-హియున్-త్సే' నేతృత్వంలో రెండవ రాయబార బృందం కనౌజ్ చేరుకుంది.
  3. క్రీ.శ. 648 లో వాంగ్-హియున్-త్సే మూడవసారి భారతదేశానికి వచ్చే సమయానికి హర్షుడు మరణించి ఉన్నాడు.
• అరుణాశ్వుని తిరుగుబాటు మరియు చైనా దాడి:
  1. హర్షుని మరణానంతరం ఆయన మంత్రి అరుణాశ్వుడు (Arunashva) సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, చైనా రాయబారి వాంగ్-హియున్-త్సే బృందంపై దాడి చేసి దోచుకున్నాడు.
  2. వాంగ్-హియున్-త్సే నేపాల్‌కు పారిపోయి, నేపాల్ మరియు టిబెట్ రాజుల నుండి 12,000 మంది సైన్యాన్ని సేకరించి కనౌజ్‌పై మెరుపు దాడి చేశాడు.
  3. అరుణాశ్వుడిని బంధించి సంకెళ్లతో చైనాకు బందీగా తీసుకువెళ్లడంతో కనౌజ్ పాలన ముగిసింది.

క్రీ.శ. 647 లో హర్షవర్ధనుని మరణంతో ప్రాచీన భారతదేశపు చివరి గొప్ప హిందూ సామ్రాజ్యం ముగిసింది; ఆయనకు ప్రత్యక్ష వారసులు లేకపోవడం దేశాన్ని తీవ్ర అస్థిరతలోకి నెట్టింది.

• హర్షుని అనంతర విచ్ఛిన్నం:
  1. హర్షుని మరణానంతరం ఉత్తర భారతదేశం మళ్లీ అనేక చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.
  2. కేంద్ర అధికారం లేకపోవడంతో సామంత రాజులు స్వతంత్రులయ్యారు. కనౌజ్ నగరం ఉత్తర భారతదేశానికి సర్వోన్నత రాజకీయ చిహ్నంగా (Imperial Capital) స్థిరపడింది.
• కనౌజ్ త్రైపాక్షిక పోరు (Tripartite Struggle):
  1. కనౌజ్ నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న వాడే ఉత్తర భారతానికి చక్రవర్తి అనే భావన బలపడింది.
  2. దీని ఫలితంగా క్రీ.శ. 8 నుండి 10వ శతాబ్దాల మధ్య మూడు శక్తివంతమైన రాజవంశాల మధ్య రెండు శతాబ్దాల పాటు సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధం సాగింది:
  3. గుర్జర-ప్రతిహారులు (పశ్చిమ భారతదేశం - రాజస్థాన్, గుజరాత్)
  4. పాల వంశం (తూర్పు భారతదేశం - బెంగాల్, బీహార్)
  5. రాష్ట్రకూటులు (దక్షిణ భారతదేశం - దక్కన్, మహారాష్ట్ర).
  6. ఈ సుదీర్ఘ త్రైపాక్షిక పోరులో చివరకు ప్రతిహారులు విజయం సాధించి కనౌజ్‌లో స్థిరపడినప్పటికీ, భారతదేశం సైనికంగా, ఆర్థికంగా బలహీనపడి విదేశీ తురుష్కుల దండయాత్రలకు మార్గం సుగమమైంది.