మౌర్య యుగం

మౌర్య సామ్రాజ్య చరిత్రను తెలుసుకోవడానికి మనకు సాహిత్య మరియు పురావస్తు ఆధారాలు సమృద్ధిగా లభిస్తున్నాయి.

• సాహిత్య ఆధారాలు:
  1. కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రం: మౌర్యుల పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ మరియు సైనిక వ్యూహాలను తెలుపుతుంది.
  2. మెగస్తనీస్ ఇండికా: పాటలీపుత్ర నగర పాలన, సమాజంలోని ఏడు వర్గాలను వివరిస్తుంది.
  3. విశాఖదత్తుని ముద్రారాక్షసం: చంద్రగుప్తుడు నందులను కూల్చి అధికారం చేజిక్కించుకున్న నాటకీయ కథను చెబుతుంది.
  4. బౌద్ధ, జైన గ్రంథాలు: దీపవంశ, మహావంశ, దివ్యవదన మరియు హేమచంద్రుని పరిశిష్టపర్వన్ ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని ఇస్తాయి.
• పురావస్తు ఆధారాలు:
  1. అశోకుని రాతి మరియు స్తంభ శాసనాలు ఆయన ధమ్మ సిద్ధాంతాన్ని, సామ్రాజ్య పరిధిని స్పష్టంగా వెల్లడిస్తాయి.
  2. ఉత్తర భారతదేశంలో దొరికిన నల్లని మెరుపు గల మృణ్మయ పాత్రలు (NBPW) ఈ కాలం నాటివే.
  3. వెండి, రాగితో చేసిన ముద్రిత నాణేలు (Punch-marked coins) విస్తారంగా బయల్పడ్డాయి.

భారత ఉపఖండంలో మొట్టమొదటి అఖిల భారత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన ఘనత చంద్రగుప్త మౌర్యుడికే దక్కుతుంది. ఈయన క్రీ.పూ. 322 నుండి 298 వరకు పాలించాడు.

• నంద వంశ నిర్మూలన:
  1. తన గురువు మరియు ప్రధాన సలహాదారు అయిన చాణక్యుని (కౌటిల్యుడు) వ్యూహాత్మక సహాయంతో చంద్రగుప్తుడు చివరి నంద రాజైన ధననందుడిని ఓడించాడు.
  2. పాటలీపుత్ర రాజధానిగా క్రీ.పూ. 322 లో మౌర్య వంశ పాలనను ప్రారంభించాడు.
• సెల్యూకస్ నికేటర్‌తో యుద్ధం (క్రీ.పూ. 305):
  1. అలెగ్జాండర్ సేనాని అయిన సెల్యూకస్ నికేటర్‌తో యుద్ధం చేసి చంద్రగుప్తుడు విజయం సాధించాడు.
  2. శాంతి ఒప్పందం ప్రకారం సెల్యూకస్ తన కుమార్తె హెలెనాను చంద్రగుప్తుడికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
  3. నాలుగు ప్రావిన్సులు (ఆరియా/హెరాత్, అరాకోసియా/కందహార్, గెడ్రోసియా/బలూచిస్తాన్, పెరోపమిసడై/కాబూల్) చంద్రగుప్తుడి పరమయ్యాయి.
  4. దీనికి ప్రతిగా చంద్రగుప్తుడు 500 యుద్ధ ఏనుగులను సెల్యూకస్‌కు బహుమతిగా ఇచ్చాడు.
• మెగస్తనీస్ రాక మరియు గ్రీకు బిరుదులు:
  1. సెల్యూకస్ తన రాయబారి అయిన మెగస్తనీస్‌ను చంద్రగుప్తుని పాటలీపుత్ర ఆస్థానానికి పంపించాడు.
  2. గ్రీకు గ్రంథాలలో చంద్రగుప్తుడిని 'శాండ్రోకోటస్' (Sandrokottos) మరియు 'ఆండ్రోకోటస్' అని పిలిచారు.
  3. విలియం జోన్స్ మొదటిసారిగా శాండ్రోకోటస్ అంటే చంద్రగుప్తుడేనని నిరూపించాడు.
• చివరి రోజులు మరియు సల్లేఖన వ్రతం:
  1. తన పాలన చివరలో మగధలో 12 ఏళ్ల పాటు భయంకరమైన కరువు వచ్చింది.
  2. జైన ముని భద్రబాహు ప్రభావంతో చంద్రగుప్తుడు జైన మతాన్ని స్వీకరించాడు.
  3. సింహాసనాన్ని కుమారుడైన బిందుసారుడికి అప్పగించి శ్రావణబెళగొళ (కర్ణాటక) కొండలకు వెళ్లాడు.
  4. అక్కడ చంద్రగిరి గుట్టపై నిరాహారదీక్ష (సల్లేఖన వ్రతం) ఆచరించి ప్రాణత్యాగం చేశాడు.

కౌటిల్యుడు (చాణక్యుడు లేదా విష్ణుగుప్తుడు) రచించిన 'అర్థశాస్త్రం' ప్రాచీన భారతదేశంలో వెలువడిన అత్యుత్తమ రాజనీతి శాస్త్ర గ్రంథం.

• గ్రంథ స్వరూపం:
  1. ఇది సంస్కృత భాషలో, గద్య మరియు పద్య రూపాల్లో రాయబడింది.
  2. ఇందులో మొత్తం 15 అధికరణాలు (పుస్తకాలు), 180 ప్రకరణాలు మరియు సుమారు 6,000 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
  3. ఈ గ్రంథ తాళపత్ర ప్రతిని 1905 లో ఆర్. శ్యామశాస్త్రి మైసూర్ లైబ్రరీలో తొలిసారిగా కనుగొని వెలుగులోకి తెచ్చాడు.
• సప్తాంగ సిద్ధాంతం (రాజ్యానికి ఏడు అంగాలు):
  1. కౌటిల్యుడు రాజ్యాన్ని మానవ శరీరంతో పోలుస్తూ ఏడు అంగాలను పేర్కొన్నాడు:
  2. స్వామి (రాజు): రాజ్యానికి శిరస్సు వంటివాడు; సర్వాధికారి.
  3. అమాత్య (మంత్రులు / అధికారులు): రాజ్యానికి కళ్ళు లాంటివారు.
  4. జనపద (భూభాగం మరియు ప్రజలు): రాజ్యానికి కాళ్ళు లాంటివి.
  5. దుర్గ (కోట): రక్షణకు చేతులు లాంటిది.
  6. కోశ (ఖజానా): జీవనాధారమైన ముఖం లాంటిది.
  7. దండ లేదా బలం (సైన్యం): ఆలోచించే మెదడు వంటిది.
  8. మిత్ర (స్నేహితుడు/మిత్రరాజ్యం): ఆపదలో ఆదుకునే చెవులు లాంటివారు.
• గూఢచార మరియు న్యాయ వ్యవస్థ:
  1. పాలనలో అంతర్గత, బాహ్య రక్షణ కోసం కౌటిల్యుడు విస్తృతమైన గూఢచార యంత్రాంగాన్ని (సంస్థలు, సంచారులు) ఏర్పాటు చేయాలని సూచించాడు.

సెల్యూకస్ నికేటర్ పంపిన గ్రీకు రాయబారి మెగస్తనీస్ పాటలీపుత్రంలో ఉంటూ మౌర్యుల రాజధాని వైభవాన్ని 'ఇండికా' గ్రంథంలో నమోదు చేశాడు.

• పాటలీపుత్ర నగర రక్షణ మరియు నిర్మాణం:
  1. పాటలీపుత్రం గంగా మరియు శోణ్ నదుల సంగమం వద్ద నిర్మితమైంది; దీని పొడవు 9 మైళ్లు, వెడల్పు దాదాపు 2 మైళ్లు.
  2. నగరం చుట్టూ చెక్కతో చేసిన భారీ ప్రహరీ గోడ ఉండేది; దీనికి 64 ప్రధాన ద్వారాలు, 570 రక్షణ బురుజులు ఉన్నాయి.
  3. నగరం చుట్టూ శత్రువులు రాకుండా 600 అడుగుల వెడల్పు, 30 మూరల లోతు గల నీటి కందకం ఉండేది.
  4. చంద్రగుప్తుని చెక్క రాజప్రాసాదం సుసా, ఎక్బటానా వంటి పర్షియన్ రాజభవనాల కంటే ఎంతో అద్భుతమైనదని మెగస్తనీస్ కొనియాడాడు.
• సమాజంలోని ఏడు వర్గాలు:
  1. మెగస్తనీస్ భారతీయ సమాజంలో కుల వ్యవస్థను కాకుండా ఏడు వృత్తి వర్గాలను గుర్తించాడు: 1. తత్వవేత్తలు (Philosophers), 2. రైతులు (అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్నవారు), 3. పశుపాలకులు/వేటగాళ్ళు, 4. చేతివృత్తులవారు/వ్యాపారులు, 5. సైనికులు (రెండవ అతిపెద్ద వర్గం), 6. పర్యవేక్షకులు/గూఢచారులు, 7. సలహాదారులు/మంత్రులు.
• ఇతర విశేషాలు:
  1. భారతదేశంలో బానిసత్వ వ్యవస్థ (Slavery) లేదని మరియు ప్రజలు దొంగతనాలు చేయని నిజాయితీపరులని ఈయన పేర్కొన్నాడు.

చంద్రగుప్తుని కుమారుడైన బిందుసారుడు క్రీ.పూ. 298 నుండి 273 వరకు పాలించాడు. ఈయన తండ్రి స్థాపించిన విస్తారమైన సామ్రాజ్యాన్ని స్థిరంగా కాపాడాడు.

• బిరుదులు మరియు విజయాలు:
  1. గ్రీకులు ఈయన్ను 'అమిత్రోకేట్స్' (Amitrochates) అని పిలిచారు; సంస్కృతంలో దీని అర్థం 'అమిత్రఘాత' (శత్రువులను సంహరించేవాడు).
  2. టిబెట్ బౌద్ధ చరిత్రకారుడు తారానాథ ప్రకారం బిందుసారుడు తూర్పు మరియు పశ్చిమ సముద్రాల మధ్య ఉన్న 16 రాజ్యాలను జయించాడు.
  3. ఈయన కాలంలో తక్షశిలలో ప్రజలు తిరుగుబాటు చేయగా, మొదట పెద్ద కుమారుడైన సుషీముడిని, ఆ తర్వాత ఉజ్జయిని వైస్రాయ్‌గా ఉన్న అశోకుడిని పంపి తిరుగుబాటును అణచివేయించాడు.
• విదేశీ సంబంధాలు:
  1. సిరియా రాజు మొదటి ఆంటియోకస్ తన రాయబారి అయిన 'డైమాకస్'ను బిందుసారుని ఆస్థానానికి పంపాడు.
  2. బిందుసారుడు ఆంటియోకస్‌కు లేఖ రాస్తూ మూడు వస్తువులను పంపాలని కోరాడు: తీపి ద్రాక్షారసం (Sweet wine), ఎండిన అంజూర పండ్లు (Dried figs), మరియు ఒక గ్రీకు సోఫిస్ట్ (తత్వవేత్త).
  3. సిరియా రాజు వైన్ మరియు అంజూరాలను పంపాడు కానీ తమ చట్టాల ప్రకారం తత్వవేత్తలను అమ్మడం లేదా విదేశాలకు పంపడం నిషిద్ధమని తిరస్కరించాడు.
  4. ఈజిప్ట్ రాజు రెండవ టోలెమీ ఫిలడెల్ఫస్ 'డయోనిసియస్' అనే రాయబారిని ఈయన ఆస్థానానికి పంపాడు.
• మత విశ్వాసం:
  1. బిందుసారుడు మక్కిలి గోశాలుడు స్థాపించిన 'ఆజీవిక' మతాన్ని ఆదరించాడు; ఈయన ఆస్థానంలో పింగలవత్స అనే ఆజీవిక జ్యోతిష్కుడు ఉండేవాడు.

భారతీయ చరిత్రలోనే కాకుండా ప్రపంచ చరిత్రలోనే అత్యంత మహోన్నత చక్రవర్తిగా పేరుగాంచినవాడు అశోకుడు (క్రీ.పూ. 268 - 232).

• ప్రారంభ జీవితం మరియు వైస్రాయ్ పదవులు:
  1. బిందుసారుడు మరియు సుభద్రాంగి (ధర్మ) దంపతులకు అశోకుడు జన్మించాడు.
  2. యువరాజుగా ఉన్నప్పుడు ఉజ్జయిని మరియు తక్షశిల ప్రావిన్సులకు వైస్రాయ్‌గా పనిచేసి అద్భుత పరిపాలనా దక్షతను ప్రదర్శించాడు.
• వారసత్వ యుద్ధం మరియు నాలుగు సంవత్సరాల విరామం:
  1. క్రీ.పూ. 273 లో బిందుసారుడు మరణించిన తర్వాత సింహాసనం కోసం అంతర్యుద్ధం జరిగింది.
  2. బౌద్ధ గ్రంథాలైన దీపవంశ, మహావంశ ప్రకారం అశోకుడు తన 99 మంది సోదరులను చంపి రాధాగుప్తుని సహాయంతో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు (అయితే ఇది అతిశయోక్తి కావచ్చు).
  3. ఈ అంతర్యుద్ధం కారణంగా బిందుసారుడు చనిపోయిన నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత, అంటే క్రీ.పూ. 268 లో మాత్రమే అశోకుని అధికారిక పట్టాభిషేకం జరిగింది.
• శాసన నామాలు మరియు బిరుదులు:
  1. అశోకుడు తన శాసనాలలో 'దేవానాంప్రియ' (దేవతలకు ప్రియమైనవాడు) మరియు 'ప్రియదర్శి' (చూడముచ్చటైన రూపం కలవాడు) అనే పేర్లతో పేర్కొనబడ్డాడు.
  2. కర్ణాటకలోని మాస్కీ, నిట్టూరు, ఉదెగోళం మరియు మధ్యప్రదేశ్‌లోని గుజ్జర్రా అనే నాలుగు శాసనాలలో మాత్రమే 'దేవానాంప్రియ అశోక' అని ఆయన అసలు పేరు నేరుగా కనిపిస్తుంది.

అశోకుని జీవితంలోనే కాకుండా భారతదేశ చరిత్రలోనే పెను మలుపు తెచ్చిన అత్యంత కీలకమైన సంఘటన కళింగ యుద్ధం.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు కారణాలు:
  1. తన పట్టాభిషేకమైన 8వ సంవత్సరంలో, అంటే క్రీ.పూ. 261 లో అశోకుడు కళింగ దేశంపై (నేటి ఒడిశా తీరప్రాంతం) దండెత్తాడు.
  2. కళింగ రాజ్యం స్వతంత్రంగా ఉండటం, సముద్ర తీర వాణిజ్య మార్గాలను మరియు దక్షిణ భారతదేశానికి వెళ్లే భూమార్గాలను నియంత్రించడం ఈ దండయాత్రకు ప్రధాన కారణాలు.
• యుద్ధ తీవ్రత (13వ రాతి శాసనం):
  1. అశోకుని 13వ ప్రధాన రాతి శాసనం (Rock Edict XIII) కళింగ యుద్ధ భీభత్సాన్ని హృదయవిదారకంగా వివరిస్తుంది.
  2. ఈ యుద్ధంలో లక్ష మంది సైనికులు సంహరించబడ్డారు, లక్షన్నర మంది యుద్ధ ఖైదీలుగా బంధించబడ్డారు; అంతకంటే ఎన్నో రెట్ల మంది క్షతగాత్రులయ్యారు.
• హృదయ పరివర్తన మరియు శాంతి మార్గం:
  1. దయా నది తీరాన రక్తపుటేర్లు పారడం చూసిన అశోకుడు తీవ్ర పశ్చాత్తాపానికి, తీవ్ర మానసిక వేదనకు గురయ్యాడు.
  2. ఇకపై ఎప్పుడూ యుద్ధం చేయకూడదని నిర్ణయించుకున్నాడు.
  3. భేరీఘోష (యుద్ధ భేరీ శబ్దం) స్థానంలో 'ధమ్మఘోష' (శాంతి మరియు ధర్మ ప్రబోధం) ను ప్రకటించాడు.
  4. ప్రపంచ చరిత్రలో ఒక యుద్ధంలో గెలిచిన తర్వాత సైనిక విజయాలను శాశ్వతంగా పరిత్యజించిన ఏకైక చక్రవర్తి అశోకుడు మాత్రమే.

కళింగ యుద్ధం తర్వాత అశోకుడు ప్రజలందరి నైతిక వికాసం కోసం ఒక విశాలమైన జీవన నియమావళిని రూపొందించాడు; దాన్నే 'అశోకుని ధమ్మం' అంటారు.

• ధమ్మం అంటే ఏమిటి?:
  1. ధమ్మం అనేది ఏదో ఒక నిర్దిష్ట మతం కాదు; ఇది సర్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని, ఉన్నత నైతిక విలువలను బోధించే ఒక ప్రవర్తనా నియమావళి.
  2. తల్లిదండ్రులను గౌరవించడం, గురువుల పట్ల భక్తి చూపడం, సత్యం పలకడం, పెద్దలను మన్నించడం.
  3. బానిసలు, సేవకుల పట్ల దయతో ప్రవర్తించడం; బ్రాహ్మణులు, శ్రమణులకు దానధర్మాలు చేయడం.
  4. అహింస: జంతు బలులను నిషేధించడం, మూగ జీవుల పట్ల కనికరం కలిగి ఉండటం.
• ధమ్మ మహామాత్రుల నియామకం:
  1. పట్టాభిషేకమైన 14వ సంవత్సరంలో ధమ్మ ప్రచారం కోసం అశోకుడు ప్రత్యేకంగా 'ధమ్మ మహామాత్రులు' అనే కొత్త ఉన్నతాధికారులను నియమించాడు (5వ రాతి శాసనం).
  2. వీరు అన్ని వర్గాల ప్రజలలో తిరిగి ధర్మాన్ని బోధించడం, ఖైదీల సమస్యలను పరిష్కరించడం చేసేవారు.
• ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాలు:
  1. బాటసారుల కోసం రోడ్లకు ఇరువైపులా నీడనిచ్చే చెట్లు నాటించాడు, బావులు తవ్వించాడు, విశ్రాంతి గృహాలు (సత్రాలు) నిర్మించాడు.
  2. మనుషులతో పాటు జంతువులకు కూడా ఉచిత వైద్యశాలలను (వెటర్నరీ హాస్పిటల్స్) స్థాపించిన మొట్టమొదటి పాలకుడు అశోకుడే (2వ రాతి శాసనం).

కళింగ యుద్ధం తర్వాత అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి, దానిని ఒక సాధారణ ప్రాంతీయ శాఖ నుండి ప్రపంచ మతంగా విస్తరింపజేశాడు.

• బౌద్ధంలోకి మార్పు:
  1. ఉపగుప్తుడు అనే బౌద్ధ భిక్షువు ప్రభావంతో అశోకుడు అధికారికంగా బౌద్ధ మతాన్ని స్వీకరించాడు.
  2. బౌద్ధ సంఘంలో ఉపాసకుడిగా చేరి బోధగయ, లుంబిని వంటి పవిత్ర బౌద్ధ క్షేత్రాలను సందర్శించాడు.
• మూడవ బౌద్ధ సంగీతి (క్రీ.పూ. 250):
  1. బౌద్ధ సంఘంలోని విభేదాలను తొలగించడానికి మరియు ప్రామాణిక గ్రంథాలను స్థిరపరచడానికి అశోకుడు తన రాజధాని పాటలీపుత్రంలో మూడవ బౌద్ధ సంగీతిని ఏర్పాటు చేశాడు.
  2. ఈ సమావేశానికి మొగ్గలిపుత్త తిస్స అధ్యక్షత వహించాడు.
  3. ఈ సభలోనే బౌద్ధ తత్వశాస్త్ర గ్రంథమైన 'అభిధమ్మ పిటకం' సంకలనం చేయబడింది; దీనితో 'త్రిపిటకాలు' పూర్తయ్యాయి.
• అంతర్జాతీయ ధర్మ ప్రచారం:
  1. అశోకుడు బౌద్ధ ధర్మ ప్రచారం కోసం విదేశాలకు బృందాలను పంపాడు.
  2. తన కుమారుడైన మహేంద్రుడిని, కుమార్తె సంఘమిత్రను బోధి వృక్షపు కొమ్మతో సిలోన్ (శ్రీలంక) కు పంపాడు.
  3. సోణ మరియు ఉత్తరులను బర్మా (సువర్ణభూమి) కు, మజ్ఝంతికను కాశ్మీర్-గాంధార ప్రాంతాలకు పంపాడు.

భారతదేశ చరిత్రలో తన ఆలోచనలను, ఆజ్ఞలను ప్రజలకు నేరుగా చేరవేయడానికి శాశ్వత రాతి శాసనాలను చెక్కించిన మొట్టమొదటి రాజు అశోకుడు.

• శాసనాల వర్గీకరణ:
  1. 14 ప్రధాన రాతి శాసనాలు (Major Rock Edicts): గిర్నార్, ధౌలి, జౌగడ, కల్సి, సోపార, ఎర్రగుడి వంటి 8 ప్రాంతాల్లో లభించాయి.
  2. లఘు రాతి శాసనాలు (Minor Rock Edicts): వ్యక్తిగత నమ్మకాలు, ధమ్మం గురించి చెబుతాయి.
  3. 7 ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు (Major Pillar Edicts): ఎంపిక చేసిన ఏకశిలా స్తంభాలపై చెక్కబడ్డాయి.
  4. గుహా శాసనాలు (Cave Inscriptions): బరాబర్ గుహలలో ఆజీవికులకు చేసిన దానాలను తెలుపుతాయి.
• శాసనాల భాష మరియు లిపులు:
  1. శాసనాలు ఎక్కువగా సాధారణ ప్రజల భాష అయిన 'ప్రాకృతం' లో రాయబడ్డాయి.
  2. ఉపయోగించిన లిపులు నాలుగు:
  3. బ్రాహ్మీ లిపి: భారతదేశంలోని అత్యధిక శాసనాలలో వాడబడింది (ఎడమ నుండి కుడికి రాసే లిపి).
  4. ఖరోష్ఠి లిపి: వాయవ్య భారతంలోని షాబాజ్‌గర్హి, మాన్సేహ్రా శాసనాలలో వాడబడింది (కుడి నుండి ఎడమకు రాసే లిపి).
  5. అరామిక్ మరియు గ్రీకు లిపులు: ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కాందహార్, లంపాక శాసనాలలో వాడబడ్డాయి (ద్విభాషా శాసనాలు).
• శాసనాల పరిష్కారం (Decipherment):
  1. అశోకుని బ్రాహ్మీ లిపి శాసనాలను 1837 లో జేమ్స్ ప్రిన్సెస్ (జేమ్స్ ప్రిన్సెంప్) మొట్టమొదటిసారిగా విజయవంతంగా చదివి అర్థం చెప్పాడు.

అశోకుని 14 ప్రధాన రాతి శాసనాలలో ఒక్కొక్కటి ఒక్కో ప్రత్యేకమైన విషయాన్ని లేదా రాజ ఆజ్ఞను తెలియజేస్తుంది.

• శాసనాలలోని ముఖ్య విషయాలు:
  1. 1వ రాతి శాసనం: జంతు బలులను మరియు ఆడంబరమైన విందు వినోదాలను నిషేధించింది.
  2. 2వ రాతి శాసనం: మనుషులకు, పశువులకు ఉచిత వైద్య చికిత్సలు; చోళ, పాండ్య, సత్యపుత్ర, కేరళపుత్ర అనే దక్షిణ భారత సరిహద్దు రాజ్యాల ప్రస్తావన.
  3. 3వ రాతి శాసనం: యుక్తులు, రజ్జుకులు, ప్రాదేశికులు ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి పర్యటించి ధర్మాన్ని తనిఖీ చేయాలి.
  4. 5వ రాతి శాసనం: ధమ్మ మహామాత్రుల నియామకం.
  5. 8వ రాతి శాసనం: రాజులు చేసే వేట విహార యాత్రలను రద్దు చేసి, జ్ఞానాన్ని పంచే 'ధర్మ యాత్రలను' ప్రారంభించడం.
  6. 12వ రాతి శాసనం: సర్వ మత సహనం; పరమత సహనాన్ని పాటించాలని విజ్ఞప్తి.
  7. 13వ రాతి శాసనం: కళింగ యుద్ధం మరియు ఐదుగురు సమకాలీన గ్రీకు రాజుల ప్రస్తావన (ఆంటియోకస్, టోలెమీ, ఆంటిగోనస్, మగాస్, అలెగ్జాండర్).
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అశోకుని శాసనాలు:
  1. కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి (ప్రధాన మరియు లఘు రాతి శాసనాలు) మరియు రాజుల మందగిరి (లఘు రాతి శాసనం).
• రుమ్మిందై స్తంభ శాసనం (నేపాల్):
  1. గౌతమ బుద్ధుడు జన్మించిన లుంబిని గ్రామాన్ని అశోకుడు స్వయంగా సందర్శించి పూజించాడు.
  2. దీనికి గుర్తుగా ఆ గ్రామంపై భూమి శిస్తును 1/6 నుండి 1/8 వంతుకు తగ్గించాడు; బలి అనే పన్నును పూర్తిగా రద్దు చేశాడు (ఇది అశోకుని ఆర్థిక శాసనం).

మౌర్యుల పరిపాలన అత్యంత సమర్థవంతమైన, పటిష్టమైన కేంద్రీకృత అధికార యంత్రాంగాన్ని కలిగి ఉంది. రాజు సర్వోన్నత పాలకుడు మరియు సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు.

• మంత్రి పరిషత్ మరియు తీర్థులు:
  1. రాజుకు సలహాలు ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి, పురోహితుడు, యువరాజులతో కూడిన చిన్న 'మంత్రి పరిషత్' ఉండేది.
  2. పరిపాలనను నడపడానికి 18 మంది అత్యున్నత కేడర్ అధికారులు ఉండేవారు; వీరిని 'తీర్థులు' (Tirthas) అని పిలిచేవారు.
• ముఖ్యమైన తీర్థులు మరియు వారి విధులు:
  1. మంత్రి / పురోహిత: ప్రధానమంత్రి మరియు ప్రధాన మతాధికారి.
  2. సమాహర్త: అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్థిక అధికారి; సామ్రాజ్యం అంతటా పన్నులు, ఆదాయాన్ని వసూలు చేసి బడ్జెట్ తయారుచేసే చీఫ్ రెవెన్యూ కలెక్టర్.
  3. సన్నిధాత: ప్రభుత్వ ప్రధాన కోశాధికారి (Chief Treasury Officer); ఖజానా మరియు ధాన్యాగారాల సంరక్షకుడు.
  4. సేనాపతి: సైనిక వ్యవహారాలు చూసే సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు.
  5. ప్రదేష్ట: క్రిమినల్ న్యాయస్థానాల (కంటకశోధన) ప్రధాన న్యాయమూర్తి.
  6. వ్యవహారిక: సివిల్ న్యాయస్థానాల (ధర్మస్థీయ) ప్రధాన న్యాయమూర్తి.
• అధ్యక్షులు (Departmental Heads):
  1. తీర్థుల కింద వివిధ ఆర్థిక, వాణిజ్య శాఖలను పర్యవేక్షించడానికి 27 మంది శాఖాధిపతులు ఉండేవారు; వీరిని 'అధ్యక్షులు' అనేవారు.
  2. ఉదాహరణకు: సీతాధ్యక్ష (వ్యవసాయం), పణ్యాధ్యక్ష (వాణిజ్యం), పౌతవాధ్యక్ష (తూనికలు-కొలతలు), సురాధ్యక్ష (మద్యం నియంత్రణ), లవణాధ్యక్ష (ఉప్పు గుత్తాధిపత్యం).

మౌర్యుల రాజధాని పాటలీపుత్ర నగర పరిపాలన అత్యంత శాస్త్రీయంగా, ప్రజాస్వామిక పద్ధతిలో నిర్వహించబడింది. మెగస్తనీస్ దీనిని సమగ్రంగా నమోదు చేశాడు.

• నగరాధ్యక్ష మరియు 30 మంది సభ్యుల బోర్డు:
  1. నగర పాలనాధికారిని 'నగరిక' లేదా 'నగరాధ్యక్ష' అని పిలిచేవారు.
  2. రాజధానిని సమర్థవంతంగా పాలించడానికి 30 మంది సభ్యులతో కూడిన మున్సిపల్ బోర్డు ఉండేది.
  3. ఈ బోర్డులో ఒక్కొక్క దానికి ఐదుగురు (5) సభ్యులు ఉండేలా మొత్తం ఆరు కమిటీలు (6 Committees) పనిచేసేవి.
• ఆరు మున్సిపల్ కమిటీలు మరియు వాటి విధులు:
  1. మొదటి కమిటీ (పారిశ్రామిక కళలు): చేతివృత్తులు, శిల్పుల నైపుణ్యాలు మరియు వేతనాలను పర్యవేక్షించేది.
  2. రెండవ కమిటీ (విదేశీయుల సంరక్షణ): నగరానికి వచ్చే విదేశీ రాయబారులు, వర్తకుల భోజన, వసతి, వైద్య సౌకర్యాలను చూసేది.
  3. మూడవ కమిటీ (జనన-మరణాల నమోదు): జనాభా లెక్కలు, పుట్టిన మరియు చనిపోయిన వారి వివరాలను ఖచ్చితంగా నమోదు చేసేది.
  4. నాల్గవ కమిటీ (వర్తక వాణిజ్యాలు): వ్యాపార నియమాలు, సరైన తూనికలు మరియు కొలతలను తనిఖీ చేసేది.
  5. ఐదవ కమిటీ (ఉత్పత్తుల పర్యవేక్షణ): కొత్త సరుకులను పాత సరుకులతో కలపకుండా నాణ్యతను తనిఖీ చేసేది.
  6. ఆరవ కమిటీ (అమ్మకపు పన్ను వసూలు): అమ్మిన వస్తువుల విలువపై 1/10 వంతు పన్నుగా వసూలు చేసేది; పన్ను ఎగ్గొట్టిన వారికి మరణశిక్ష విధించేవారు.

విశాలమైన మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని సులభతర పాలన కోసం ఐదు ప్రధాన ప్రావిన్సులుగా (చక్రాలు) విభజించారు.

• ఐదు ప్రావిన్సులు మరియు వాటి రాజధానులు:
  1. ఉత్తరాపథం (వాయవ్య ప్రావిన్స్): రాజధాని తక్షశిల.
  2. అవంతీపథం (పశ్చిమ ప్రావిన్స్): రాజధాని ఉజ్జయిని.
  3. ప్రాచీ / పూర్వదేశం (మధ్య మరియు తూర్పు ప్రావిన్స్): రాజధాని పాటలీపుత్రం (కేంద్ర రాజధాని).
  4. దక్షిణాపథం (దక్షిణ ప్రావిన్స్): రాజధాని సువర్ణగిరి (ఆంధ్ర-కర్ణాటక సరిహద్దు).
  5. కళింగ (నూతన ప్రావిన్స్): రాజధాని తోషాలి.
• ప్రావిన్స్ పాలకులు (కుమారులు/ఆర్యపుత్రులు):
  1. సాధారణంగా రాజకుమారులను ఈ ప్రావిన్సులకు వైస్రాయ్‌లుగా నియమించేవారు; వీరిని 'కుమార' లేదా 'ఆర్యపుత్ర' అనేవారు.
• జిల్లా మరియు గ్రామ పరిపాలనా నిర్మాణం:
  1. ప్రావిన్సులు ఆహారాలు లేదా విషయాలుగా (జిల్లాలు) విభజించబడ్డాయి; జిల్లా పాలకులు 'విషయపతి' లేదా 'రాజూక' (రజ్జుక).
  2. అశోకుడు రజ్జుకులకు విస్తృత న్యాయ మరియు రెవెన్యూ అధికారాలను కల్పించాడు (ఆధునిక జిల్లా కలెక్టర్ లాగా).
  3. స్థానిక: 800 గ్రామాల సమూహం.
  4. ద్రోణముఖ: 400 గ్రామాల సమూహం.
  5. ఖార్వాటిక: 200 గ్రామాల సమూహం.
  6. సంగ్రహణ: 10 గ్రామాల సమూహం (గోప అనే అధికారి పర్యవేక్షించేవాడు).
  7. గ్రామ: అత్యంత దిగువ స్థాయి ప్రాథమిక విభాగం; గ్రామాధికారిని 'గ్రామిణి' అనేవారు.

భారీ సామ్రాజ్య విస్తరణ మరియు అంతర్గత శాంతిభద్రతల కోసం మౌర్యులు ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన సైన్యాన్ని మరియు అద్భుతమైన గూఢచార వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.

• భారీ చతురంగ బలాలు:
  1. ప్లీనీ అనే రోమన్ రచయిత ప్రకారం చంద్రగుప్తుని వద్ద 6 లక్షల కాలిబాట సైన్యం, 30 వేల అశ్వదళం, 9 వేల యుద్ధ ఏనుగులు మరియు 8 వేల రథాలు ఉండేవి.
  2. మెగస్తనీస్ ప్రకారం సైనిక పరిపాలనను 30 మంది సభ్యులతో కూడిన ఆరు కమిటీలు (ఒక్కో కమిటీలో 5 మంది) నిర్వహించేవి:
  3. నౌకాదళ కమిటీ
  4. రవాణా మరియు ఆహార సామాగ్రి కమిటీ
  5. కాలిబాట సైనిక కమిటీ
  6. అశ్వదళ కమిటీ
  7. రథదళ కమిటీ
  8. గజదళ కమిటీ.
• గూఢచార వ్యవస్థ (గూఢపురుషులు):
  1. అర్థశాస్త్రంలో గూఢచారులను 'గూఢపురుషులు' అని పిలిచారు; గూఢచార విభాగాధిపతిని 'మహామాత్య పసర్ప' అనేవారు.
  2. గూఢచారులు రెండు రకాలుగా ఉండేవారు:
  3. సంస్థలు (Sanstha): ఒకే చోట స్థిరంగా దుకాణాలు, పాఠశాలలు, మఠాలలో ఉంటూ రహస్య సమాచారాన్ని సేకరించేవారు.
  4. సంచారులు (Sanchara): దేశవిదేశాల్లో నిరంతరం తిరుగుతూ సమాచారాన్ని చేరవేసేవారు.
  5. విషకన్యలు, మహిళా గూఢచారులను కూడా సమాచార సేకరణకు విస్తారంగా వినియోగించారు.

మౌర్య సామ్రాజ్యం బలమైన కేంద్ర నియంత్రణ కలిగిన ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆధారపడింది; వ్యవసాయం, వాణిజ్యాలపై ప్రభుత్వం కఠిన నిఘా ఉంచేది.

• వ్యవసాయం మరియు భూమి శిస్తు:
  1. ప్రభుత్వ భూములను 'సీతా భూములు' అనేవారు; వీటిని సీతాధ్యక్షుడు నేరుగా శూద్రులు, ఖైదీలతో సాగు చేయించేవాడు.
  2. సాధారణ రైతులు తమ పంట దిగుబడిలో 1/6వ వంతు నుండి 1/4వ వంతు వరకు 'భాగ' అనే భూమి శిస్తుగా ప్రభుత్వానికి చెల్లించేవారు.
  3. నీటిపారుదల సౌకర్యం పొందిన రైతులు ప్రత్యేకంగా 'ఉదకభాగ' (నీటి పన్ను) చెల్లించాల్సి వచ్చేది.
• సుదర్శన సరస్సు నిర్మాణం:
  1. గుజరాత్‌లోని గిర్నార్ (జునాగఢ్) వద్ద చంద్రగుప్త మౌర్యుని ప్రావిన్స్ గవర్నర్ 'పుష్యగుప్తుడు' వ్యవసాయ నీటిపారుదల కోసం సుదర్శన తటాకాన్ని నిర్మించాడు.
  2. అశోకుని కాలంలో గవర్నర్ 'తుషాస్ప' ఈ సరస్సు నుండి కాలువలు తవ్వించి అభివృద్ధి చేశాడు.
• నాణేల వ్యవస్థ (కార్షాపణాలు):
  1. ప్రధానంగా వెండితో చేసిన ముద్రిత నాణేలను 'పణ' లేదా 'కార్షాపణ' లేదా 'ధరణ' అనేవారు.
  2. రాగి నాణేలను 'మాషక' మరియు 'కాకణి' అనేవారు.
  3. నాణేలపై నెమలి, కొండ, చంద్రుడు, చెట్టు వంటి చిహ్నాలు ముద్రించబడేవి; నాణేల ముద్రణను 'లక్షణాధ్యక్ష' పర్యవేక్షించేవాడు.

మౌర్యుల కాలంలో అంతర్గత మరియు అంతర్జాతీయ వర్తక వాణిజ్యాలు అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి.

• వర్తక శ్రేణులు (Guilds):
  1. చేతివృత్తులవారు మరియు వ్యాపారులు తమ ప్రయోజనాల కోసం 'శ్రేణులు'గా ఏర్పడ్డారు.
  2. వర్తక బిడారాలతో దేశవిదేశాల్లో ప్రయాణిస్తూ వ్యాపారం చేసే వ్యాపారుల నాయకుడిని 'సార్థవాహ' అనేవారు.
• ఉత్తరాపథం (రాయల్ హైవే):
  1. తూర్పున బెంగాల్‌లోని తామ్రలిప్తి నుండి పాటలీపుత్రం, వారణాసి, తక్షశిల మీదుగా వాయవ్య సరిహద్దులోని కాబూల్, మధ్య ఆసియా వరకు విస్తరించిన ప్రధాన రహదారి 'ఉత్తరాపథం'.
  2. తరువాతి కాలంలో షేర్షా సూరి దీనిని 'సడక్-ఎ-ఆజం' గా పునర్నిర్మించాడు; ఇదే నేటి గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ (GT Road).
• ప్రధాన ఓడరేవులు:
  1. తూర్పు తీరం: బెంగాల్‌లోని 'తామ్రలిప్తి' (శ్రీలంక, ఆగ్నేయాసియా దేశాలతో వాణిజ్యం).
  2. పశ్చిమ తీరం: గుజరాత్‌లోని 'భరూచ్' లేదా భృగుకచ్ఛ (పశ్చిమాసియా, రోమ్, ఈజిప్ట్‌లతో వాణిజ్యం).

మౌర్యుల కాలంలో భారతీయ కళలు రాతి మాధ్యమంలోకి ప్రవేశించి అద్భుతమైన నైపుణ్యాన్ని సాధించాయి.

• ఏకశిలా స్తంభాల ప్రత్యేకత:
  1. అశోకుని స్తంభాలు ఎటువంటి కీళ్ళు లేకుండా ఒకే ఒక పెద్ద ఇసుకరాతితో (Monolithic Chunar Sandstone) చెక్కబడ్డాయి.
  2. వారణాసి సమీపంలోని చునార్ గనుల నుండి తెచ్చిన రాతితో వీటిని తయారుచేశారు.
  3. ఈ స్తంభాలపై అద్దంలా మెరిసే గాజు మెరుపు పాలిష్ (Mirror-like Polish) ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉండటం విశేషం.
• సారనాథ్ సింహ రాజధాని (సింహ శిఖరం):
  1. బుద్ధుని తొలి ధర్మ ప్రబోధానికి (ధర్మచక్ర ప్రవర్తన) గుర్తుగా అశోకుడు సారనాథ్‌లో ఈ స్తంభాన్ని ప్రతిష్టించాడు.
  2. పీఠంపై నాలుగు వైపులా వీపులు ఆనించి గర్జిస్తున్న నాలుగు సింహాలు ఉంటాయి.
  3. పీఠం చుట్టూ 24 ఆకులతో కూడిన ధర్మచక్రం మరియు నాలుగు జంతువులు చెక్కబడ్డాయి: ఏనుగు (తూర్పు), గుర్రం (దక్షిణం), ఎద్దు (పడమర), సింహం (ఉత్తరం).
  4. స్వతంత్ర భారత ప్రభుత్వం ఈ సారనాథ్ సింహ రాజధానిని 1950 జనవరి 26న తన 'జాతీయ చిహ్నం'గా (National Emblem) అధికారికంగా స్వీకరించింది; మధ్యలోని చక్రం జాతీయ జెండాలో భాగమైంది.
• ఇతర ప్రముఖ స్తంభాలు:
  1. రాంపూర్వ స్తంభం (బీహార్): ఎద్దు బొమ్మ కలది (రాష్ట్రపతి భవన్‌లో ఉంది).
  2. లౌరియా నందన్‌గఢ్ స్తంభం (బీహార్): ఒంటరి సింహం బొమ్మ కలది.
  3. సాంచి స్తంభం (మధ్యప్రదేశ్): నాలుగు సింహాల బొమ్మ కలది.

బౌద్ధ మత వ్యాప్తిలో భాగంగా అశోకుడు వేలాది స్తూపాలను మరియు తొలి రాతి గుహాలయాలను నిర్మించాడు.

• సాంచి మహాస్తూపం (మధ్యప్రదేశ్):
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని రాయ్‌సేన్ జిల్లాలో సాంచి స్తూపాన్ని అశోకుడు ఇటుకలతో నిర్మించాడు (తర్వాతి కాలంలో శుంగులు దీనిని రాతితో విస్తరించారు).
  2. ఇది భారతదేశంలోనే అత్యంత ప్రాచీనమైన మరియు పరిపూర్ణమైన బౌద్ధ స్తూపం.
• బరాబర్ గుహాలయాలు (బీహార్ - గయా సమీపం):
  1. భారతదేశంలో తొలి రాతి తొలిచిన గుహాలయాలు (Rock-cut Caves) ఇక్కడే ప్రారంభమయ్యాయి.
  2. అశోకుడు ఆజీవిక సన్యాసుల విహారం కోసం బరాబర్ కొండలను తొలిపించి నాలుగు గుహలను దానమిచ్చాడు: 1. సుదామ గుహ, 2. కర్ణ చౌపార్, 3. విశ్వజోప్రి, 4. లోమస ఋషి గుహ (దీని ముఖద్వారం చెక్క శైలిలో ఉంటుంది).
  3. అశోకుని మనుమడైన దశరథుడు సమీపంలోని నాగార్జుని కొండల్లో ఆజీవికుల కోసం గోపిక గుహను చెక్కించాడు.
• దీదార్‌గంజ్ యక్షిణి విగ్రహం:
  1. పాట్నా సమీపంలోని దీదార్‌గంజ్‌లో లభించిన చామరగ్రాహిణి (యక్షిణి) రాతి శిల్పం మౌర్యుల కాలపు అద్భుతమైన మానవ శిల్పకళా నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.

అశోకుని మరణం తర్వాత (క్రీ.పూ. 232) కేవలం 50 సంవత్సరాల స్వల్ప వ్యవధిలోనే మహా వైభవోపేతమైన మౌర్య సామ్రాజ్యం ముక్కలై పతనమైంది.

• పతనానికి ముఖ్య కారణాలు:
  1. బలహీన వారసులు: అశోకుని తర్వాత వచ్చిన కుణాలుడు, దశరథుడు, సంప్రతి, బృహద్రథుడు సమర్థులు కారు; వారు విస్తార సామ్రాజ్యాన్ని అదుపు చేయలేకపోయారు.
  2. సామ్రాజ్య విభజన: అశోకుని తర్వాత సామ్రాజ్యం తూర్పు మరియు పశ్చిమ భాగాలుగా విడిపోయింది.
  3. మితిమీరిన కేంద్రీకరణ: సుదూర ప్రాంతాలైన తక్షశిల, కళింగ, కర్ణాటకలను కేవలం పాటలీపుత్రం నుండి నియంత్రించడం కష్టతరమైంది; స్థానిక గవర్నర్లు తిరుగుబాటు చేశారు.
  4. ఆర్థిక సంక్షోభం: భారీ సైన్యాన్ని, లక్షలాది ఉద్యోగులను పోషించడం వల్ల ప్రభుత్వ ఖజానా ఖాళీ అయింది; నాణేలలో కల్తీ పెరిగింది.
  5. బ్రాహ్మణ వ్యతిరేకత సిద్ధాంతం: హెచ్.పి. శాస్త్రి వాదన ప్రకారం అశోకుడు జంతు బలులను నిషేధించడం, ధమ్మ మహామాత్రులను నియమించడం వల్ల బ్రాహ్మణ వర్గంలో అసంతృప్తి చెలరేగింది.
  6. విదేశీ దండయాత్రలు: వాయవ్య సరిహద్దు రక్షణ బలహీనపడటంతో బాక్ట్రియన్ గ్రీకులు (ఇండో-గ్రీకులు) దండయాత్రలు ప్రారంభించారు.
• చివరి పాలకుడు మరియు శుంగ వంశ స్థాపన (క్రీ.పూ. 185):
  1. మౌర్య వంశపు చివరి చక్రవర్తి బృహద్రథుడు (Brihadratha).
  2. క్రీ.పూ. 185 లో సైనిక విన్యాసాల పరేడ్ పరిశీలిస్తున్న సమయంలో ఆయన సొంత బ్రాహ్మణ సేనాని అయిన 'పుష్యమిత్ర శుంగుడు' బృహద్రథుడిని బహిరంగంగా సంహరించాడు.
  3. దీనితో 137 సంవత్సరాల మౌర్య పాలన అంతమై, మగధలో శుంగ వంశ పాలన ప్రారంభమైంది.