తెలంగాణ పరిశ్రమలు & IT రంగం (Telangana Industries & IT)

కొత్త పరిశ్రమ పెట్టాలంటే భూమి, విద్యుత్, నీరు, కాలుష్య నియంత్రణ వంటి అనేక శాఖల అనుమతులు కావాలి. వీటి కోసం నెలల తరబడి తిరగాల్సి వచ్చేది. ఈ సమస్యను తగ్గించడానికి తెలంగాణ తెచ్చిన విధానమే TS-iPASS.

• పూర్తి పేరు: Telangana State Industrial Project Approval and Self-Certification System.
• చట్టం:
  1. TS-iPASS చట్టం, 2014
  2. అమలు 12 జూన్ 2015 నుండి (పారిశ్రామిక విధానంతో పాటు).
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. స్వీయ ధృవీకరణ (Self-Certification) – పెట్టుబడిదారు ఇచ్చే హామీ పత్రం ఆధారంగా అనుమతులు
  2. మెగా ప్రాజెక్టులకు సుమారు 15 రోజుల్లో, ఇతర ప్రాజెక్టులకు సుమారు 30 రోజుల్లో అనుమతులు
  3. అనుమతుల హక్కు (Right to Clearance) – గడువులో ఇవ్వకపోతే అనుమతి ఇచ్చినట్టే పరిగణన (Deemed Approval)
  4. ఆలస్యం చేసిన అధికారులకు జరిమానా నిబంధన
  5. ఆన్‌లైన్ దరఖాస్తు, ట్రాకింగ్
• పారిశ్రామిక భూములు: పరిశ్రమలకు భూమి కేటాయింపు, పారిశ్రామిక పార్కుల అభివృద్ధి – TSIIC (ఇప్పుడు TGIIC – తెలంగాణ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ).
• TS-bPASS: భవన నిర్మాణ అనుమతుల కోసం ఇదే తరహాలో 2020లో తెచ్చిన వ్యవస్థ.
• వ్యాపార సౌలభ్య ర్యాంకులు (EoDB):
  1. DPIIT ర్యాంకుల్లో తెలంగాణ 2016లో AP తో కలిసి 1వ స్థానం, 2017-18లో 2వ స్థానం, 2019లో 3వ స్థానం
  2. 2020 ర్యాంకింగ్‌లో "టాప్ అచీవర్స్".

హైదరాబాద్ దేశంలోని ప్రధాన IT నగరాల్లో ఒకటి. "సైబరాబాద్ (Cyberabad)" అని పేరు పొందిన ప్రాంతంలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధ టెక్ కంపెనీల పెద్ద క్యాంపస్‌లు ఉన్నాయి. తెలంగాణ సేవల రంగ వృద్ధికి IT యే ప్రధాన చోదకం.

• IT చరిత్ర:
  1. HITEC సిటీ (Hyderabad Information Technology and Engineering Consultancy City) – సైబర్ టవర్స్ నవంబర్ 1998లో ప్రారంభం (ఉమ్మడి AP)
  2. మైక్రోసాఫ్ట్ ఇండియా డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్ – 1998 నుండి హైదరాబాద్‌లో
  3. ప్రాంతాలు: మాదాపూర్, గచ్చిబౌలి, కొండాపూర్, నానక్‌రాంగూడ, కోకాపేట
• IT ఎగుమతులు (తెలంగాణ ప్రభుత్వ గణాంకాలు):
  1. 2013-14: సుమారు ₹57,000 కోట్లు
  2. 2022-23: సుమారు ₹2.41 లక్షల కోట్లు
  3. 2023-24: సుమారు ₹2.68 లక్షల కోట్లు
  4. IT ఉద్యోగాలు (2023-24): సుమారు 9 లక్షలు
• పెద్ద క్యాంపస్‌లు:
  1. అమెజాన్ – అమెరికా వెలుపల తన అతిపెద్ద సొంత క్యాంపస్ భవనాన్ని 2019లో హైదరాబాద్‌లో ప్రారంభించింది
  2. గూగుల్, మైక్రోసాఫ్ట్, ఆపిల్, మెటా, సేల్స్‌ఫోర్స్ వంటి సంస్థల కార్యాలయాలు
  3. అంతర్జాతీయ కంపెనీల గ్లోబల్ కేపబిలిటీ సెంటర్లు (GCCs) వేగంగా పెరుగుతున్నాయి
• IT పెట్టుబడుల ప్రాంతం (ITIR):
  1. హైదరాబాద్‌కు కేంద్రం 2013లో ITIR ఆమోదించింది
  2. తర్వాత ప్రాజెక్టు ముందుకు సాగలేదు.
• టైర్-2 నగరాలు: వరంగల్, కరీంనగర్, ఖమ్మం, మహబూబ్‌నగర్, సిద్దిపేట, నిజామాబాద్ వంటి నగరాల్లో IT టవర్లు నిర్మించారు.

కొత్త ఆలోచనలతో ప్రారంభమయ్యే చిన్న కంపెనీలను స్టార్టప్‌లు (Startups) అంటారు. వాటికి కార్యాలయ స్థలం, మార్గదర్శనం, పెట్టుబడిదారుల పరిచయం అందించే కేంద్రాలను ఇంక్యుబేటర్లు (Incubators) అంటారు.

తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఇలాంటి అనేక కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేసింది.

• T-Hub (Technology Hub):
  1. ప్రారంభం: 5 నవంబర్ 2015 – IIIT హైదరాబాద్ క్యాంపస్‌లో
  2. T-Hub 2.0: 28 జూన్ 2022 – రాయదుర్గంలో కొత్త భవనం; ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఇన్నోవేషన్ క్యాంపస్‌లలో ఒకటిగా ప్రకటించారు
  3. ప్రభుత్వ–విద్యా సంస్థలు–ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం
• WE Hub:
  1. మహిళా వ్యవస్థాపకుల (Women Entrepreneurs) కోసం ప్రత్యేక ఇంక్యుబేటర్ – 2018లో ప్రారంభం
  2. దేశంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన మొదటి మహిళా ఇంక్యుబేటర్‌గా పేర్కొంటారు.
• T-Works: హార్డ్‌వేర్ నమూనాలు (Prototypes) తయారు చేసుకునే కేంద్రం – దేశంలోని పెద్ద ప్రోటోటైపింగ్ కేంద్రాల్లో ఒకటి.
• నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థలు:
  1. TASK (Telangana Academy for Skill and Knowledge) – 2015; విద్యార్థులకు ఉద్యోగ నైపుణ్యాలు
  2. యంగ్ ఇండియా స్కిల్స్ యూనివర్సిటీ – 2024లో ఏర్పాటు; పరిశ్రమల భాగస్వామ్యంతో నైపుణ్య కోర్సులు
• తెలంగాణ ఇన్నోవేషన్ సెల్ (TSIC): గ్రామీణ ఆవిష్కర్తలు, విద్యార్థుల ఆవిష్కరణలకు ప్రోత్సాహం.
• ఇమేజ్ టవర్స్ / AI సిటీ ప్రతిపాదనలు: గేమింగ్, యానిమేషన్, కృత్రిమ మేధ (AI) రంగాల కోసం ప్రత్యేక ప్రాంతాల ప్రణాళికలు.

హైదరాబాద్‌ను "భారతదేశ బల్క్ డ్రగ్ రాజధాని (Bulk Drug Capital of India)", "వ్యాక్సిన్ రాజధాని (Vaccine Capital)" అని పిలుస్తారు. ఔషధాలు, వ్యాక్సిన్లు, బయోటెక్నాలజీ పరిశ్రమలు కలిపి లైఫ్ సైన్సెస్ (Life Sciences) రంగం అంటారు.

• జీనోమ్ వ్యాలీ (Genome Valley):
  1. హైదరాబాద్ శివార్లలో శామీర్‌పేట – తుర్కపల్లి ప్రాంతం
  2. 1999 ప్రాంతంలో ఉమ్మడి AP లో అభివృద్ధి మొదలైంది
  3. దేశంలోనే మొదటి, పెద్ద బయోటెక్ క్లస్టర్లలో ఒకటి
  4. భారత్ బయోటెక్ (కోవాక్సిన్ – భారతదేశ స్వదేశీ కోవిడ్ వ్యాక్సిన్) ఇక్కడే ఉంది
• వ్యాక్సిన్ ఉత్పత్తి: ప్రపంచంలో తయారయ్యే వ్యాక్సిన్లలో పెద్ద భాగం హైదరాబాద్ కంపెనీల నుండే వస్తుంది (భారత్ బయోటెక్, బయోలాజికల్ E, ఇండియన్ ఇమ్యునాలజికల్స్ మొదలైనవి).
• ఫార్మా పరిశ్రమ మూలాలు:
  1. IDPL (Indian Drugs and Pharmaceuticals Ltd) హైదరాబాద్ యూనిట్ (1960లు) – ఇక్కడ పనిచేసిన శాస్త్రవేత్తలే తర్వాత సొంత ఫార్మా కంపెనీలు స్థాపించారు
  2. డా. రెడ్డీస్, అరబిందో, హెటిరో, దివీస్ వంటి పెద్ద ఫార్మా కంపెనీలు హైదరాబాద్ కేంద్రంగా ఉన్నాయి
• హైదరాబాద్ ఫార్మా సిటీ: రంగారెడ్డి జిల్లా ముచ్చర్ల ప్రాంతంలో భారీ ఫార్మా క్లస్టర్‌గా ప్రతిపాదించారు (కేంద్రం NIMZ హోదా ఇచ్చింది). 2023 తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంత ప్రణాళికను "ఫ్యూచర్ సిటీ" పేరుతో మార్చి, ఫార్మా యూనిట్లను వేర్వేరు క్లస్టర్లుగా ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించింది.
• బయో ఏషియా (BioAsia): హైదరాబాద్‌లో ఏటా జరిగే అంతర్జాతీయ లైఫ్ సైన్సెస్ సదస్సు – 2004 నుండి.
• మెడికల్ డివైజెస్ పార్క్: సుల్తాన్‌పూర్ (సంగారెడ్డి జిల్లా) – వైద్య పరికరాల తయారీ పార్క్.

వస్త్ర పరిశ్రమ (Textile Industry) వ్యవసాయం తర్వాత ఎక్కువ మందికి ఉపాధి ఇచ్చే రంగాల్లో ఒకటి. తెలంగాణలో పత్తి ఎక్కువగా పండుతుంది కాబట్టి "పత్తి నుండి వస్త్రం వరకు (Farm to Fibre to Fabric)" ఒకే రాష్ట్రంలో జరగాలనే లక్ష్యంతో పెద్ద టెక్స్‌టైల్ పార్కులు ఏర్పాటు చేశారు.

• కాకతీయ మెగా టెక్స్‌టైల్ పార్క్ (KMTP):
  1. స్థానం: వరంగల్ జిల్లా – శాయంపేట, సంగెం మండలాల ప్రాంతం
  2. శంకుస్థాపన: 22 అక్టోబర్ 2017
  3. కైటెక్స్ (Kitex), యంగ్‌వన్ (Youngone) వంటి కంపెనీలు యూనిట్లు ప్రారంభించాయి
• PM MITRA పార్క్: కేంద్ర ప్రభుత్వం మార్చి 2023లో ప్రకటించిన 7 PM MITRA (మెగా ఇంటిగ్రేటెడ్ టెక్స్‌టైల్ రీజియన్ & అప్పారెల్) పార్కుల్లో వరంగల్ (KMTP) ఒకటి.
• సిరిసిల్ల: పవర్‌లూమ్ (మరమగ్గాల) కేంద్రం – "తెలంగాణ వస్త్ర నగరం". ప్రభుత్వ పథకాలకు (ఉదా: బతుకమ్మ చీరలు, స్కూల్ యూనిఫాంలు) ఆర్డర్లు ఇక్కడికి ఇచ్చారు.
• చేనేత & GI ట్యాగ్‌లు:
  1. పోచంపల్లి ఇక్కత్ (యాదాద్రి భువనగిరి) – 2004లో GI ట్యాగ్; పోచంపల్లి గ్రామాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ 2021లో "ఉత్తమ పర్యాటక గ్రామం"గా ఎంపిక చేసింది
  2. గద్వాల చీరలు (జోగులాంబ గద్వాల) – GI ట్యాగ్
  3. నారాయణపేట చీరలు – GI ట్యాగ్
  4. సిద్దిపేట గొల్లభామ చీరలు – GI ట్యాగ్
• చేనేత కార్మికుల సంక్షేమం: చేనేత మిత్ర (నూలుపై సబ్సిడీ), నేతన్నకు బీమా వంటి పథకాలు అమలయ్యాయి.

హైదరాబాద్‌లో దశాబ్దాలుగా రక్షణ పరిశోధన సంస్థలు, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు ఉన్నాయి. వీటి చుట్టూ ప్రైవేటు ఏరోస్పేస్ (విమాన విడిభాగాలు), రక్షణ పరికరాల తయారీ కంపెనీలు పెరిగాయి. అందుకే హైదరాబాద్ దేశంలో ఏరోస్పేస్ & రక్షణ తయారీకి ముఖ్య కేంద్రం.

• రక్షణ పరిశోధన & ప్రభుత్వ సంస్థలు:
  1. DRDO ప్రయోగశాలలు – DRDL, RCI (డా. ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం క్షిపణి సముదాయం)
  2. భారత్ డైనమిక్స్ లిమిటెడ్ (BDL) – క్షిపణుల తయారీ
  3. మిధాని (MIDHANI) – ప్రత్యేక లోహాలు
  4. HAL ఏవియానిక్స్ విభాగం, ECIL, BHEL (రామచంద్రాపురం)
• ఆదిభట్ల ఏరోస్పేస్ SEZ (రంగారెడ్డి జిల్లా):
  1. టాటా అడ్వాన్స్‌డ్ సిస్టమ్స్ (TASL)
  2. టాటా–లాక్‌హీడ్ మార్టిన్ – C-130J విమాన తోక భాగాలు (Empennage)
  3. టాటా–సికోర్స్కీ – S-92 హెలికాప్టర్ క్యాబిన్లు
  4. టాటా బోయింగ్ ఏరోస్పేస్ – AH-64 అపాచీ హెలికాప్టర్ ఫ్యూజిలేజ్‌లు
• GMR ఏరోస్పేస్ & ఇండస్ట్రియల్ పార్క్: శంషాబాద్ విమానాశ్రయం దగ్గర – విమాన నిర్వహణ, మరమ్మతు (MRO) కేంద్రాలు.
• వింగ్స్ ఇండియా (Wings India): పౌర విమానయానంపై దేశంలోని పెద్ద ప్రదర్శన – బేగంపేట విమానాశ్రయంలో జరుగుతుంది.
• ఎలక్ట్రానిక్స్:
  1. ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారీ క్లస్టర్లు (EMC) – మహేశ్వరం, ఇతర ప్రాంతాలు
  2. ఫాక్స్‌కాన్ – రంగారెడ్డి జిల్లా కొంగరకలాన్‌లో తయారీ యూనిట్ (2023లో శంకుస్థాపన)