తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థ & అభివృద్ధి (Telangana Economy)

సుదీర్ఘ ఉద్యమం తర్వాత 2 జూన్ 2014న తెలంగాణ భారతదేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ద్వారా ఇది సాధ్యమైంది. హైదరాబాద్ రాజధానిగా కొత్త రాష్ట్రం ఆర్థికంగా బలమైన స్థితిలో ప్రారంభమైంది.

• ఏర్పాటు తేదీ: 2 జూన్ 2014 – ప్రతి సంవత్సరం "తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం".
• మొదటి ముఖ్యమంత్రి: కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) – 2014 నుండి డిసెంబర్ 2023 వరకు. డిసెంబర్ 2023 నుండి ముఖ్యమంత్రి – ఎ. రేవంత్ రెడ్డి.
• విస్తీర్ణం: సుమారు 1,12,077 చ.కి.మీ.
• జనాభా (2011): సుమారు 3.50 కోట్లు.
• జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ:
  1. ఏర్పాటు సమయంలో 10 జిల్లాలు
  2. 11 అక్టోబర్ 2016 – 31 జిల్లాలు
  3. ఫిబ్రవరి 2019 – నారాయణపేట, ములుగు కొత్త జిల్లాలతో 33 జిల్లాలు
• పేరు సంక్షిప్తం మార్పు: మే 2024లో రాష్ట్ర అధికారిక సంక్షిప్త రూపాన్ని "TS" నుండి "TG"గా మార్చారు (ఉదా: TSRTC → TGSRTC).
• భౌగోళిక స్వరూపం: దక్కన్ పీఠభూమిలో ఉన్న భూపరివేష్టిత (Landlocked) రాష్ట్రం – సముద్ర తీరం లేదు. గోదావరి, కృష్ణా ప్రధాన నదులు.

AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 AP కి మాత్రమే కాదు, తెలంగాణకు కూడా కొన్ని ఆర్థిక హామీలు, సంస్థలు ఇచ్చింది. పరీక్షల్లో వీటిని AP హామీలతో కలిపి అడుగుతారు.

• వెనుకబడిన ప్రాంతాల సాయం – సెక్షన్ 94(2): రెండు రాష్ట్రాల్లోని వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ధికి కేంద్రం సాయం చేయాలి. తెలంగాణలో హైదరాబాద్ మినహా మిగిలిన 9 పాత జిల్లాలకు ఏటా ఒక్కో జిల్లాకు ₹50 కోట్లు చొప్పున నిధులు వచ్చాయి.
• పన్ను ప్రోత్సాహకాలు – సెక్షన్ 94(1): పారిశ్రామికీకరణ కోసం రెండు రాష్ట్రాలకు తగిన పన్ను ప్రోత్సాహకాలు.
• 13వ షెడ్యూల్‌లో తెలంగాణకు:
  1. గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం – సమ్మక్క సారక్క కేంద్ర గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం, ములుగు (2023లో చట్ట సవరణతో ఏర్పాటు)
  2. ఉద్యాన విశ్వవిద్యాలయం – శ్రీ కొండా లక్ష్మణ్ తెలంగాణ ఉద్యాన విశ్వవిద్యాలయం
  3. NTPC ద్వారా 4,000 మెగావాట్ల విద్యుత్ కేంద్రం – రామగుండంలో మొదటి దశ (1,600 MW) నిర్మించారు
  4. బయ్యారం (ఖమ్మం) వద్ద SAIL ఉక్కు కర్మాగారం సాధ్యాసాధ్యాల పరిశీలన
  5. కాజీపేటలో రైల్వే కోచ్ ఫ్యాక్టరీ పరిశీలన; తర్వాత కాజీపేటలో రైల్వే తయారీ యూనిట్ మంజూరు
  6. హైదరాబాద్ నుండి వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు రోడ్డు అనుసంధానం
• నీటి వివాదాలు: కృష్ణా, గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డులు (KRMB, GRMB) చట్టం ప్రకారం ఏర్పడ్డాయి. KRMB ప్రధాన కార్యాలయం హైదరాబాద్‌లో ఉంది.

దేశంలోని పెద్ద రాష్ట్రాల్లో తలసరి ఆదాయం (Per Capita Income) ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో తెలంగాణ ముందు వరుసలో ఉంది. దీనికి ప్రధాన కారణం హైదరాబాద్ కేంద్రంగా ఉన్న IT, ఫార్మా, సేవల రంగాలు.

ఈ గణాంకాలను తెలంగాణ ప్రణాళికా శాఖ "సామాజిక ఆర్థిక దృక్పథం (Socio Economic Outlook)"లో ప్రచురిస్తుంది.

• తలసరి ఆదాయం – ప్రస్తుత ధరల్లో (సుమారుగా):
  1. 2014-15: సుమారు ₹1.24 లక్షలు
  2. 2023-24: సుమారు ₹3.47 లక్షలు (Socio Economic Outlook 2024)
  3. 2024-25 (ముందస్తు అంచనా): సుమారు ₹3.8 లక్షలు (Socio Economic Outlook 2025)
  4. జాతీయ తలసరి ఆదాయం కంటే సుమారు 1.8 రెట్లు ఎక్కువ
• GSDP (2023-24): ప్రస్తుత ధరల్లో సుమారు ₹14.6 లక్షల కోట్లు (Socio Economic Outlook 2024).
• దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో వాటా: దేశ జనాభాలో తెలంగాణ వాటా సుమారు 3% మాత్రమే, కానీ దేశ GDP లో వాటా దాదాపు 5%.
• వృద్ధి రేటు: రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత చాలా సంవత్సరాలు తెలంగాణ GSDP వృద్ధి రేటు జాతీయ వృద్ధి రేటు కంటే ఎక్కువగా నమోదైంది (కోవిడ్ సంవత్సరం 2020-21 మినహా).
• జిల్లాల మధ్య అంతరం:
  1. రంగారెడ్డి జిల్లా తలసరి ఆదాయం రాష్ట్రంలోనే అత్యధికం
  2. హైదరాబాద్ తర్వాతి స్థానంలో ఉంటుంది. ఉత్తర, దక్షిణ గిరిజన/వ్యవసాయ జిల్లాల్లో తలసరి ఆదాయం చాలా తక్కువ.

తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా సేవల ఆధారితం (Services-led). AP లో వ్యవసాయ రంగం వాటా ఎక్కువ కాగా, తెలంగాణలో సేవల రంగం వాటా ఎక్కువ. రంగాల వాటాను స్థూల రాష్ట్ర విలువ జోడింపు (GSVA) ఆధారంగా లెక్కిస్తారు.

• రంగాల వాటా (Socio Economic Outlook 2024, ప్రస్తుత ధరల్లో, సుమారుగా):
  1. సేవల రంగం (Services): సుమారు 60–65% – అతిపెద్ద రంగం
  2. పరిశ్రమల రంగం (Industry): సుమారు 15–20%
  3. వ్యవసాయ & అనుబంధ రంగాలు (Agriculture & Allied): సుమారు 15–20%
• సేవల రంగంలో ముఖ్య భాగాలు:
  1. IT & ITES, సాఫ్ట్‌వేర్ ఎగుమతులు
  2. రియల్ ఎస్టేట్ & వృత్తిపరమైన సేవలు (Real Estate, Professional Services)
  3. వ్యాపారం, హోటళ్లు, రవాణా, బ్యాంకింగ్
• పరిశ్రమల రంగంలో ముఖ్య భాగాలు:
  1. తయారీ (Manufacturing) – ఫార్మా, బల్క్ డ్రగ్స్, ఆహార శుద్ధి
  2. నిర్మాణ రంగం (Construction)
  3. గనులు – సింగరేణి బొగ్గు (SCCL)
  4. విద్యుత్ ఉత్పత్తి
• వ్యవసాయంలో పెరుగుదల: సాగునీటి విస్తరణ, 24 గంటల ఉచిత విద్యుత్ తర్వాత వరి సాగు విస్తీర్ణం బాగా పెరిగింది. పశుసంపద (Livestock) కూడా వ్యవసాయ GSVA లో పెద్ద వాటా ఇస్తుంది.
• ఉపాధి వైరుధ్యం: GSVA లో వ్యవసాయం వాటా తక్కువ అయినా, ఉపాధిలో ఇంకా పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడుతున్నారు.

తెలంగాణ వేగవంతమైన వృద్ధికి కొన్ని ముఖ్య కారణాలు ఉన్నాయి – హైదరాబాద్ నగరం, IT & ఫార్మా పరిశ్రమలు, సాగునీటి విస్తరణ, మౌలిక సదుపాయాలు. వీటిని "వృద్ధి చోదకాలు (Growth Drivers)" అంటారు.

• ముఖ్య వృద్ధి చోదకాలు:
  1. IT & ITES – హైదరాబాద్ (HITEC సిటీ, గచ్చిబౌలి, మాదాపూర్)
  2. ఫార్మా & లైఫ్ సైన్సెస్ – జీనోమ్ వ్యాలీ, బల్క్ డ్రగ్ పరిశ్రమ
  3. పరిశ్రమల అనుమతుల సరళీకరణ – TS-iPASS (2015)
  4. సాగునీటి ప్రాజెక్టులు, చెరువుల పునరుద్ధరణ
  5. రియల్ ఎస్టేట్ & నిర్మాణ రంగం
• ముఖ్య మౌలిక సదుపాయాలు:
  1. ఔటర్ రింగ్ రోడ్ (ORR) – హైదరాబాద్ చుట్టూ సుమారు 158 కి.మీ
  2. హైదరాబాద్ మెట్రో రైలు – 28 నవంబర్ 2017న ప్రారంభం; PPP విధానంలో L&T నిర్మాణం
  3. రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, శంషాబాద్ – మార్చి 2008లో ప్రారంభం; GMR నిర్వహణ
  4. రీజనల్ రింగ్ రోడ్ (RRR) – ప్రతిపాదిత రెండో వలయ రహదారి
• విద్యుత్:
  1. ఏర్పడినప్పుడు విద్యుత్ కొరత ఉండేది
  2. 1 జనవరి 2018 నుండి వ్యవసాయానికి 24 గంటల ఉచిత విద్యుత్
  3. యాదాద్రి థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ (నల్గొండ జిల్లా), భద్రాద్రి థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ (మణుగూరు)
• సింగరేణి కాలరీస్ (SCCL):
  1. తెలంగాణ ప్రభుత్వం (51%) – కేంద్రం (49%) ఉమ్మడి సంస్థ
  2. దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రధాన బొగ్గు సరఫరాదారు.

తెలంగాణ ఆర్థిక వృద్ధిలో హైదరాబాద్ మహానగర ప్రాంతం వాటా చాలా ఎక్కువ. దీనివల్ల రాజధాని చుట్టూ ఉన్న జిల్లాలకు, దూరంగా ఉన్న గిరిజన/వ్యవసాయ జిల్లాలకు మధ్య ఆదాయ అంతరాలు ఉన్నాయి. వీటిని ప్రాంతీయ అసమానతలు (Regional Disparities) అంటారు.

• హైదరాబాద్ ప్రాధాన్యత:
  1. IT కంపెనీలు, ఫార్మా పరిశ్రమలు, ప్రధాన కార్యాలయాలు ఎక్కువగా హైదరాబాద్, రంగారెడ్డి, మేడ్చల్-మల్కాజ్‌గిరి, సంగారెడ్డి జిల్లాల్లోనే
  2. రాష్ట్ర పన్ను ఆదాయంలో పెద్ద భాగం హైదరాబాద్ ప్రాంతం నుండే
  3. దేశంలోని ప్రధాన మెట్రో నగరాల్లో ఒకటి
• వెనుకబడిన ప్రాంతాలు:
  1. ఉత్తర తెలంగాణ గిరిజన జిల్లాలు – కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్, ఆదిలాబాద్, ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం
  2. దక్షిణ తెలంగాణ కరువు ప్రాంతాలు – పాత మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతం (వలసలకు పేరు)
  3. ఈ జిల్లాల్లో తలసరి ఆదాయం, అక్షరాస్యత తక్కువ
• కేంద్ర కార్యక్రమం: నీతి ఆయోగ్ ఆకాంక్షిత జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts Programme, 2018)లో తెలంగాణ నుండి కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాలు ఉన్నాయి.
• అసమానతల తగ్గింపు చర్యలు:
  1. జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ (2016) – పాలనను ప్రజలకు దగ్గర చేయడం
  2. సాగునీటి ప్రాజెక్టులు – కరువు ప్రాంతాలకు నీరు
  3. హైదరాబాద్ బయట పారిశ్రామిక పార్కులు (వరంగల్ టెక్స్‌టైల్ పార్క్ మొదలైనవి), టైర్-2 నగరాల్లో IT టవర్లు (వరంగల్, కరీంనగర్, ఖమ్మం మొదలైనవి)