తెలంగాణ వ్యవసాయం & నీటిపారుదల (Telangana Agriculture)

తెలంగాణ దక్కన్ పీఠభూమిలో ఉంది. ఎక్కువ ప్రాంతం ఎర్ర నేలలు, కొంత నల్ల రేగడి నేలలు. గతంలో వ్యవసాయం ఎక్కువగా వర్షం, చెరువులు, బోరు బావులపై ఆధారపడేది. సాగునీటి ప్రాజెక్టులు, ఉచిత విద్యుత్ తర్వాత వరి సాగు బాగా పెరిగింది.

• ప్రధాన పంటలు:
  1. వరి (Paddy) – ఖరీఫ్ (వానాకాలం), రబీ (యాసంగి) రెండింటిలో ప్రధాన పంట
  2. పత్తి (Cotton) – ఖరీఫ్‌లో అతిపెద్ద వాణిజ్య పంట
  3. మొక్కజొన్న (Maize) – ఖరీఫ్, యాసంగి రెండింటిలో
  4. కంది (Red Gram), సోయాబీన్, మిరప, పసుపు, వేరుశనగ
• తెలంగాణ సీజన్ పేర్లు: ఖరీఫ్‌ను "వానాకాలం", రబీని "యాసంగి" అని పిలుస్తారు.
• తెలంగాణ సోనా (Telangana Sona – RNR 15048): ప్రొ. జయశంకర్ తెలంగాణ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం అభివృద్ధి చేసిన సన్నరకం వరి – తక్కువ గ్లైసెమిక్ ఇండెక్స్ ఉండటంతో మధుమేహ రోగులకు అనుకూలమని చెబుతారు.
• విత్తన భాండాగారం (Seed Bowl of India): దేశంలో నాణ్యమైన విత్తనాల ఉత్పత్తికి తెలంగాణ ప్రసిద్ధి. 2019లో హైదరాబాద్‌లో అంతర్జాతీయ విత్తన పరీక్షల సంఘం (ISTA) సదస్సు జరిగింది.
• వ్యవసాయ సంస్థలు:
  1. ప్రొ. జయశంకర్ తెలంగాణ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం – రాజేంద్రనగర్, హైదరాబాద్
  2. శ్రీ కొండా లక్ష్మణ్ తెలంగాణ ఉద్యాన విశ్వవిద్యాలయం – ములుగు (సిద్దిపేట జిల్లా)
  3. పి.వి. నరసింహారావు తెలంగాణ పశువైద్య విశ్వవిద్యాలయం – హైదరాబాద్
• రైతు వేదికలు (Rythu Vedikas): వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారి (AEO) క్లస్టర్ స్థాయిలో రైతుల సమావేశాలు, శిక్షణ కోసం నిర్మించిన భవనాలు (సుమారు 2,600).

పరీక్షల్లో "ఈ పంటకు ప్రసిద్ధి చెందిన తెలంగాణ జిల్లా ఏది?" అని తరచుగా అడుగుతారు. కింది జిల్లాలు సాగు విస్తీర్ణం, మార్కెట్ల ఆధారంగా ప్రసిద్ధి చెందినవి. సంవత్సరాన్ని బట్టి ర్యాంకులు కొంచెం మారవచ్చు.

• వరి (Paddy): నల్గొండ, సూర్యాపేట, నిజామాబాద్, కరీంనగర్, కామారెడ్డి, పెద్దపల్లి – నాగార్జున సాగర్, SRSP, కాళేశ్వరం కాలువల ప్రాంతాలు.
• పత్తి (Cotton): నల్గొండ, ఆదిలాబాద్, కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్, వరంగల్ ప్రాంతాలు – నల్ల రేగడి నేలలు అనుకూలం.
• మొక్కజొన్న (Maize): కరీంనగర్, జగిత్యాల, సిద్దిపేట, నిజామాబాద్ ప్రాంతాలు.
• పసుపు (Turmeric):
  1. నిజామాబాద్ (ఆర్మూర్), జగిత్యాల ప్రాంతాలు
  2. జాతీయ పసుపు బోర్డు (National Turmeric Board) – ప్రధాన కార్యాలయం నిజామాబాద్; జనవరి 2025లో ప్రారంభమైంది
• మిరప (Chillies): ఖమ్మం, వరంగల్, జయశంకర్ భూపాలపల్లి – వరంగల్ ఎనుమాముల వ్యవసాయ మార్కెట్ ప్రసిద్ధి.
• కంది (Red Gram): వికారాబాద్ – తాండూర్ కందిపప్పుకు భౌగోళిక గుర్తింపు (GI Tag) లభించింది.
• సోయాబీన్ (Soybean): ఆదిలాబాద్, నిర్మల్, నిజామాబాద్.
• ఆయిల్ పామ్ (Oil Palm): భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ఖమ్మం – రాష్ట్రంలో విస్తరణ కార్యక్రమం అమలవుతోంది.
• మామిడి (Mango): జగిత్యాల, మంచిర్యాల, ఖమ్మం ప్రాంతాలు.

రైతులు పంట వేసే ముందు విత్తనాలు, ఎరువుల కోసం అప్పు చేయాల్సి వస్తుంది. ఈ భారం తగ్గించడానికి ఎకరాకు నేరుగా డబ్బు ఇచ్చే పెట్టుబడి సాయం (Investment Support) పథకాన్ని తెలంగాణ ప్రారంభించింది.

ఈ ఆలోచన తర్వాత కేంద్ర PM-KISAN వంటి పథకాలకు ప్రేరణగా చెబుతారు.

• రైతు బంధు (Rythu Bandhu):
  1. ప్రారంభం: 10 మే 2018 – కరీంనగర్ జిల్లా హుజూరాబాద్ నియోజకవర్గం ధర్మరాజుపల్లిలో; BRS (అప్పటి TRS) ప్రభుత్వం
  2. మొదట: ఎకరాకు సీజన్‌కు ₹4,000 (ఏటా ₹8,000)
  3. 2019 నుండి: ఎకరాకు సీజన్‌కు ₹5,000 (ఏటా ₹10,000)
  4. భూ యజమానులందరికీ – భూమి విస్తీర్ణం పరిమితి లేదు
  5. భూ రికార్డుల కోసం "ధరణి" పోర్టల్ (2020) ఆధారం
• రైతు భరోసా (Rythu Bharosa) – డిసెంబర్ 2023 తర్వాత:
  1. కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వ "ఆరు గ్యారంటీల్లో" భాగంగా రైతు బంధు స్థానంలో వచ్చింది
  2. 26 జనవరి 2025 నుండి: సాగుకు యోగ్యమైన భూమికి ఎకరాకు ఏటా ₹12,000
  3. సాగుకు యోగ్యం కాని భూములు (కొండలు, రియల్ ఎస్టేట్ వెంచర్లు మొదలైనవి) మినహాయింపు
• ఇందిరమ్మ ఆత్మీయ భరోసా: భూమి లేని వ్యవసాయ కూలీ కుటుంబాలకు ఏటా ₹12,000 – 26 జనవరి 2025 నుండి.
• రైతు బీమా (Rythu Bima):
  1. 15 ఆగస్టు 2018 – 18–59 ఏళ్ల రైతు ఏ కారణంతో మరణించినా కుటుంబానికి ₹5 లక్షల బీమా
  2. ప్రీమియం ప్రభుత్వమే చెల్లిస్తుంది (LIC ద్వారా).
• ధరణి → భూ భారతి: ధరణి పోర్టల్ స్థానంలో 2025లో "భూ భారతి" భూ రికార్డుల చట్టం/పోర్టల్ వచ్చింది.

తెలంగాణకు చెరువుల సంస్కృతి ఉంది. కాకతీయ రాజుల కాలం నుండి గొలుసుకట్టు చెరువులు (Chain Tanks) వ్యవసాయానికి ఆధారం. కాలక్రమంలో పూడిక పేరుకుని ఈ చెరువులు నిరుపయోగమయ్యాయి. వాటిని పునరుద్ధరించడానికి మొదలైన కార్యక్రమమే మిషన్ కాకతీయ.

• ప్రారంభం:
  1. 12 మార్చి 2015 – నిజామాబాద్ జిల్లా సదాశివనగర్‌లో
  2. అప్పటి TRS ప్రభుత్వం.
• నినాదం: "మన ఊరు – మన చెరువు".
• లక్ష్యం: రాష్ట్రంలోని సుమారు 46,000 చిన్న నీటిపారుదల చెరువులను దశలవారీగా (ఏటా సుమారు 20%) పునరుద్ధరించడం.
• చేపట్టిన పనులు:
  1. చెరువుల్లో పూడిక తీయడం (Desilting) – తీసిన మట్టిని రైతులు పొలాల్లో ఎరువుగా వాడారు
  2. కట్టలు బలోపేతం చేయడం
  3. తూములు, మత్తడులు (Sluices, Weirs) మరమ్మతు
  4. సరఫరా కాలువల (Feeder Channels) పునరుద్ధరణ
• ప్రయోజనాలు:
  1. చెరువుల్లో నీటి నిల్వ సామర్థ్యం పెరగడం
  2. భూగర్భ జల మట్టం పెరగడం
  3. చేపల పెంపకం, పశువులకు నీరు
  4. చెరువు ఆధారిత సాగు విస్తీర్ణం పెరగడం
• పేరు వెనుక చరిత్ర: కాకతీయుల కాలంలో నిర్మించిన రామప్ప, పాకాల, లక్నవరం వంటి పెద్ద చెరువులు ఇప్పటికీ సాగునీరు ఇస్తున్నాయి. ఆ సంప్రదాయాన్ని గుర్తుచేయడానికి "కాకతీయ" పేరు పెట్టారు.

కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (Kaleshwaram Lift Irrigation Project – KLIP) గోదావరి నదిపై నిర్మించిన భారీ బహుళ దశల ఎత్తిపోతల (Multi-stage Lift) ప్రాజెక్టు. దిగువన ఉన్న గోదావరి నీటిని పంపుల ద్వారా ఎత్తైన ప్రాంతాలకు తరలించి సాగు, తాగు, పారిశ్రామిక అవసరాలకు ఇవ్వడం దీని లక్ష్యం.

• స్థానం: జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా కాళేశ్వరం వద్ద – గోదావరి, ప్రాణహిత నదుల సంగమ ప్రాంతం.
• ప్రారంభోత్సవం: 21 జూన్ 2019.
• మూడు బ్యారేజీలు:
  1. మేడిగడ్డ – లక్ష్మీ బ్యారేజ్
  2. అన్నారం – సరస్వతి బ్యారేజ్
  3. సుందిళ్ల – పార్వతి బ్యారేజ్
• ఇతర ముఖ్య భాగాలు:
  1. కన్నేపల్లి – లక్ష్మీ పంప్ హౌస్
  2. భూగర్భ పంప్ హౌస్‌లు, సొరంగాలు
  3. మల్లన్న సాగర్ (సిద్దిపేట) – పెద్ద జలాశయం
  4. శ్రీరామ సాగర్ (SRSP) పునరుజ్జీవనం
• పూర్వ ప్రతిపాదన:
  1. మొదట "ప్రాణహిత–చేవెళ్ల" పేరుతో తుమ్మిడిహట్టి వద్ద ప్రతిపాదించారు
  2. తర్వాత పునఃరూపకల్పన చేసి మేడిగడ్డకు మార్చారు.
• అక్టోబర్ 2023 ఘటన: మేడిగడ్డ బ్యారేజీలో కొన్ని పిల్లర్లు కుంగిపోయాయి. జాతీయ డ్యాం భద్రతా సంస్థ (NDSA) పరిశీలించి నివేదిక ఇచ్చింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం జస్టిస్ పి.సి. ఘోష్ నేతృత్వంలో విచారణ కమిషన్ ఏర్పాటు చేసింది.
• ప్రత్యేకత: ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద బహుళ దశల ఎత్తిపోతల పథకాల్లో ఒకటిగా పేర్కొంటారు.

కాళేశ్వరం కాకుండా తెలంగాణలో గోదావరి, కృష్ణా నదులపై అనేక సాగునీటి ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి. వీటితో పాటు వ్యవసాయానికి 24 గంటల ఉచిత విద్యుత్ బోరు బావుల సాగును బాగా పెంచింది.

• గోదావరి బేసిన్ ప్రాజెక్టులు:
  1. శ్రీరామ సాగర్ ప్రాజెక్టు (SRSP) – పోచంపాడ్, నిజామాబాద్ జిల్లా; ఉత్తర తెలంగాణకు ప్రధాన ప్రాజెక్టు
  2. J. చొక్కారావు దేవాదుల ఎత్తిపోతల – వరంగల్ ప్రాంతానికి
  3. సీతారామ ఎత్తిపోతల – భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ఖమ్మం
  4. నిజాం సాగర్ – మంజీరా నది (నిజాం కాలపు ప్రాజెక్టు)
• కృష్ణా బేసిన్ ప్రాజెక్టులు:
  1. నాగార్జున సాగర్ – నల్గొండ జిల్లా; ఎడమ కాలువ తెలంగాణకు (శంకుస్థాపన 1955, నెహ్రూ)
  2. ప్రియదర్శిని జూరాల – జోగులాంబ గద్వాల
  3. కల్వకుర్తి, నెట్టెంపాడు, బీమా ఎత్తిపోతల పథకాలు – పాత మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతం
  4. పాలమూరు–రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల – దక్షిణ తెలంగాణ కరువు ప్రాంతాలకు
  5. SLBC (శ్రీశైలం ఎడమ గట్టు కాలువ) సొరంగ ప్రాజెక్టు – నల్గొండ
• 24 గంటల ఉచిత వ్యవసాయ విద్యుత్:
  1. 1 జనవరి 2018 నుండి అన్ని వ్యవసాయ పంపుసెట్లకు 24 గంటల ఉచిత విద్యుత్
  2. దేశంలో రైతులందరికీ 24×7 ఉచిత విద్యుత్ ఇచ్చిన మొదటి రాష్ట్రంగా తెలంగాణ ప్రకటించుకుంది
  3. ప్రభావం: బోరు బావుల సాగు, వరి విస్తీర్ణం పెరగడం; మరోవైపు భూగర్భ జలాల వినియోగం పెరగడం
• నదీ బోర్డులు: కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డు (KRMB), గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డు (GRMB) – AP, తెలంగాణ నీటి పంపకాల పర్యవేక్షణ.