ఆర్థిక మార్కెట్లు – SEBI & స్టాక్ మార్కెట్ (Financial Markets)

ఆర్థిక మార్కెట్ (Financial Market) అంటే పొదుపు చేసేవారి నుండి డబ్బు అవసరమైన వారికి నిధులు చేరే వేదిక. కాల వ్యవధి (Time Period) ఆధారంగా దీన్ని రెండుగా విభజిస్తారు – స్వల్పకాల నిధుల కోసం ద్రవ్య మార్కెట్, దీర్ఘకాల నిధుల కోసం మూలధన మార్కెట్.

• ద్రవ్య మార్కెట్ (Money Market):
  1. ఒక సంవత్సరం వరకు ఉండే స్వల్పకాల నిధుల లావాదేవీలు.
  2. నియంత్రణ సంస్థ – RBI.
  3. పాల్గొనేవారు – RBI, బ్యాంకులు, ప్రభుత్వం, ఆర్థిక సంస్థలు, పెద్ద కంపెనీలు.
  4. సాధనాలు – కాల్ మనీ, ట్రెజరీ బిల్లులు, డిపాజిట్ సర్టిఫికెట్లు (CD), వాణిజ్య పత్రాలు (CP), వాణిజ్య బిల్లులు, రెపో, TREPS.
  5. ఉద్దేశ్యం – రోజువారీ ద్రవ్యత్వ (Liquidity) అవసరాలు తీర్చడం.
• మూలధన మార్కెట్ (Capital Market):
  1. ఒక సంవత్సరం కంటే ఎక్కువ కాలపు దీర్ఘకాల నిధులు.
  2. నియంత్రణ సంస్థ – SEBI (ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల మార్కెట్‌ను మాత్రం RBI చూస్తుంది).
  3. సాధనాలు – షేర్లు (Equity), బాండ్లు, డిబెంచర్లు, మ్యూచువల్ ఫండ్ యూనిట్లు, ప్రభుత్వ దీర్ఘకాల సెక్యూరిటీలు.
  4. ఉద్దేశ్యం – పరిశ్రమలు, మౌలిక వసతుల కోసం పెట్టుబడి నిధుల సేకరణ.
  5. రెండు భాగాలు – ప్రాథమిక మార్కెట్ (Primary Market), ద్వితీయ మార్కెట్ (Secondary Market).
• గిల్ట్-ఎడ్జ్డ్ సెక్యూరిటీలు (Gilt-edged Securities): ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు. ఎగవేత ప్రమాదం (Default Risk) దాదాపు లేనివి కాబట్టి ఈ పేరు.
• ఈక్విటీ vs డెట్ (Equity vs Debt):
  1. షేరు (Equity) – కంపెనీలో యాజమాన్య భాగం; లాభాల నుండి డివిడెండ్ (Dividend) వస్తుంది.
  2. బాండ్ / డిబెంచర్ (Debt) – కంపెనీకి ఇచ్చిన అప్పు; స్థిర వడ్డీ (Coupon) వస్తుంది.
• వావ్‌ల్ కమిటీ (Vaghul Committee, 1987): భారత ద్రవ్య మార్కెట్ అభివృద్ధికి సూచనలు ఇచ్చిన వర్కింగ్ గ్రూప్. దీని సిఫార్సుల తర్వాత CD, CP వంటి కొత్త సాధనాలు వచ్చాయి.

ద్రవ్య మార్కెట్‌లో ఎక్కువగా వాడే సాధనాలు ట్రెజరీ బిల్లులు, కాల్ మనీ. వీటి కాల వ్యవధులు (రోజుల సంఖ్య) పరీక్షల్లో నేరుగా అడుగుతారు.

• ట్రెజరీ బిల్లులు (Treasury Bills – T-Bills):
  1. కేంద్ర ప్రభుత్వం స్వల్పకాల అప్పు కోసం జారీ చేసే సాధనాలు. ప్రభుత్వం తరఫున RBI వేలం (Auction) ద్వారా జారీ చేస్తుంది.
  2. మూడు కాల వ్యవధులు – 91 రోజులు, 182 రోజులు, 364 రోజులు.
  3. జీరో కూపన్ (Zero Coupon) సాధనాలు – వడ్డీ విడిగా ఇవ్వరు. ముఖ విలువ కంటే తక్కువ ధరకు (Discount) అమ్మి, గడువు తీరాక పూర్తి ముఖ విలువ చెల్లిస్తారు. ఆ తేడానే రాబడి.
  4. కనీస పెట్టుబడి ₹25,000 (ఆ తర్వాత ₹25,000 గుణిజాల్లో).
  5. ప్రభుత్వ హామీ ఉన్నందున ఎగవేత ప్రమాదం ఉండదు. బ్యాంకులు SLR కోసం వీటిని ఉంచుకోవచ్చు.
  6. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు T-బిల్లులు జారీ చేయవు.
• క్యాష్ మేనేజ్‌మెంట్ బిల్లులు (Cash Management Bills – CMB): 2009 లో ప్రవేశపెట్టారు. 91 రోజుల కంటే తక్కువ కాలానికి, ప్రభుత్వ తాత్కాలిక నగదు లోటు తీర్చడానికి.
• కాల్ మనీ మార్కెట్ (Call Money Market): బ్యాంకులు పరస్పరం అతి స్వల్పకాలానికి అప్పు ఇచ్చుకునే మార్కెట్.
• కాల్ మనీ – ఒక రోజు (Overnight).
• నోటీస్ మనీ (Notice Money) – 2 నుండి 14 రోజులు.
• టర్మ్ మనీ (Term Money) – 15 రోజుల నుండి ఒక సంవత్సరం వరకు.
• ఈ వడ్డీ రేటును కాల్ రేటు (Call Rate) అంటారు. ఇది రెపో రేటుకు దగ్గరగా ఉండేలా RBI చూస్తుంది.
• పాల్గొనేవి – బ్యాంకులు, ప్రైమరీ డీలర్లు.
• TREPS (Tri-party Repo Dealing and Settlement): CBLO స్థానంలో 2018 లో వచ్చింది. క్లియరింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (CCIL) నిర్వహిస్తుంది. బ్యాంకులు కాని సంస్థలు (మ్యూచువల్ ఫండ్‌లు వంటివి) కూడా పాల్గొనవచ్చు.
• వాణిజ్య బిల్లులు (Commercial Bills):
  1. వస్తువుల అమ్మకంలో కొనుగోలుదారు భవిష్యత్ చెల్లింపునకు ఇచ్చే బిల్లు
  2. బ్యాంకులు డిస్కౌంట్ చేస్తాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా T-బిల్లులు – '91, 182, 364' (సుమారు 3 నెలలు, 6 నెలలు, 1 సంవత్సరం). కాల్ – 1 రోజు; నోటీస్ – 2–14 రోజులు; టర్మ్ – 15 రోజులు–1 సంవత్సరం.

బ్యాంకులు, కంపెనీలు కూడా స్వల్పకాలానికి ద్రవ్య మార్కెట్ నుండి నిధులు సేకరిస్తాయి. బ్యాంకులు జారీ చేసేది డిపాజిట్ సర్టిఫికెట్ (CD), కంపెనీలు జారీ చేసేది వాణిజ్య పత్రం (CP). 'ఎవరు జారీ చేస్తారు?' అనేదే ఇక్కడ ముఖ్యమైన తేడా.

• డిపాజిట్ సర్టిఫికెట్ (Certificate of Deposit – CD):
  1. ప్రవేశం – 1989.
  2. జారీ చేసేవి – షెడ్యూల్డ్ వాణిజ్య బ్యాంకులు (RRB లు, స్థానిక ప్రాంత బ్యాంకులు తప్ప), ఎంపిక చేసిన అఖిల భారత ఆర్థిక సంస్థలు.
  3. కాల వ్యవధి – బ్యాంకులకు 7 రోజుల నుండి 1 సంవత్సరం; ఆర్థిక సంస్థలకు 1 నుండి 3 సంవత్సరాలు.
  4. కనీస మొత్తం – ₹5 లక్షలు, ఆ తర్వాత ₹5 లక్షల గుణిజాల్లో.
  5. డిస్కౌంట్‌పై జారీ చేస్తారు; బదిలీ చేయవచ్చు (Negotiable). సాధారణ FD ని బదిలీ చేయలేము – అదే తేడా.
  6. డీమ్యాట్ రూపంలో ఉంటుంది.
• వాణిజ్య పత్రం (Commercial Paper – CP):
  1. ప్రవేశం – 1990.
  2. జారీ చేసేవి – కంపెనీలు (Corporates), ప్రైమరీ డీలర్లు, అఖిల భారత ఆర్థిక సంస్థలు.
  3. ఇది హామీ లేని (Unsecured) ప్రామిసరీ నోట్ – కంపెనీ పేరు ప్రతిష్ఠపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
  4. కాల వ్యవధి – 7 రోజుల నుండి 1 సంవత్సరం.
  5. కనీస మొత్తం – ₹5 లక్షలు.
  6. క్రెడిట్ రేటింగ్ (Credit Rating) తప్పనిసరి – CRISIL, ICRA, CARE వంటి సంస్థల రేటింగ్.
  7. డిస్కౌంట్‌పై జారీ చేస్తారు.
• CD vs CP తేడాలు:
  1. జారీదారు – CD: బ్యాంకులు; CP: కంపెనీలు.
  2. రేటింగ్ – CP కి తప్పనిసరి.
  3. ఉద్దేశ్యం – CD: బ్యాంకుల డిపాజిట్ నిధుల సేకరణ; CP: కంపెనీల వర్కింగ్ క్యాపిటల్ (Working Capital) అవసరాలు.
• రెండింటి సారూప్యాలు: రెండూ ద్రవ్య మార్కెట్ సాధనాలు, గరిష్ఠంగా 1 సంవత్సరం (CD లో FI లకు తప్ప), డిస్కౌంట్‌పై జారీ, నియంత్రణ RBI.

మూలధన మార్కెట్‌ను రెండు భాగాలుగా చూస్తారు. కంపెనీ కొత్త షేర్లను మొదటిసారి ప్రజలకు అమ్మేది ప్రాథమిక మార్కెట్. ఆ తర్వాత ఆ షేర్లను పెట్టుబడిదారులు పరస్పరం కొనుక్కుని అమ్ముకునేది ద్వితీయ మార్కెట్.

• ప్రాథమిక మార్కెట్ (Primary Market) – 'న్యూ ఇష్యూ మార్కెట్':
• కంపెనీకి నేరుగా నిధులు అందుతాయి.
• IPO (Initial Public Offer) – కంపెనీ మొదటిసారిగా ప్రజలకు షేర్లు అమ్మడం
• దీని తర్వాత స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్‌లో లిస్ట్ (Listing) అవుతుంది.
• FPO (Follow-on Public Offer) – ఇప్పటికే లిస్ట్ అయిన కంపెనీ మళ్లీ ప్రజలకు కొత్త షేర్లు అమ్మడం.
• రైట్స్ ఇష్యూ (Rights Issue) – ప్రస్తుత వాటాదారులకు మాత్రమే, సాధారణంగా తక్కువ ధరకు కొత్త షేర్లు.
• ప్రైవేట్ ప్లేస్‌మెంట్ (Private Placement), QIP (Qualified Institutional Placement) – ఎంపిక చేసిన పెద్ద పెట్టుబడిదారులకు.
• బోనస్ ఇష్యూ (Bonus Issue) – నిల్వల నుండి ఉచిత షేర్లు
• దీని వల్ల కంపెనీకి కొత్త నిధులు రావు.
• IPO సంబంధిత పదాలు:
  1. ప్రాస్పెక్టస్ (Prospectus) / రెడ్ హెర్రింగ్ ప్రాస్పెక్టస్ (ధర పూర్తిగా లేకుండా) – కంపెనీ వివరాల పత్రం.
  2. బుక్ బిల్డింగ్ (Book Building) – ధర శ్రేణి (Price Band) ఇచ్చి, బిడ్ల ఆధారంగా తుది ధర నిర్ణయించడం.
  3. గ్రీన్ షూ ఆప్షన్ (Green Shoe Option) – డిమాండ్ ఎక్కువైతే అదనపు షేర్లు కేటాయించే (Over-allotment) సౌకర్యం; లిస్టింగ్ తర్వాత ధర స్థిరీకరణకు.
  4. ASBA (Application Supported by Blocked Amount) – దరఖాస్తు డబ్బు ఖాతాలో బ్లాక్ అవుతుంది, షేర్లు వస్తేనే కట్ అవుతుంది. ఇప్పుడు UPI ద్వారా కూడా.
  5. యాంకర్ ఇన్వెస్టర్లు (Anchor Investors) – IPO కి ముందు రోజు బిడ్ వేసే పెద్ద సంస్థాగత పెట్టుబడిదారులు.
• ద్వితీయ మార్కెట్ (Secondary Market) – 'స్టాక్ మార్కెట్':
• స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజీల (BSE, NSE) ద్వారా ఇప్పటికే ఉన్న షేర్ల కొనుగోలు, అమ్మకం.
• కంపెనీకి నేరుగా కొత్త నిధులు రావు – కానీ పెట్టుబడిదారులకు ద్రవ్యత్వం (Liquidity) ఇస్తుంది.
• లావాదేవీ పరిష్కారం (Settlement) – భారత్‌లో T+1 (ట్రేడ్ జరిగిన మరుసటి పని రోజు)
• జనవరి 2023 నాటికి అన్ని షేర్లకు పూర్తిగా అమలైంది.
• బుల్ & బేర్ (Bull & Bear):
  1. ధరలు పెరుగుతాయని ఆశించేవారు – బుల్ (ఎద్దు)
  2. తగ్గుతాయని భావించేవారు – బేర్ (ఎలుగుబంటి).

భారత సెక్యూరిటీలు & ఎక్స్ఛేంజ్ బోర్డు (Securities and Exchange Board of India – SEBI) మన దేశ మూలధన మార్కెట్ నియంత్రణ సంస్థ. పెట్టుబడిదారుల ప్రయోజనాలను కాపాడటం, స్టాక్ మార్కెట్‌లో మోసాలు జరగకుండా చూడటం దీని ప్రధాన బాధ్యత.

1992 హర్షద్ మెహతా సెక్యూరిటీల కుంభకోణం తర్వాత SEBI కి చట్టబద్ధ అధికారాలు ఇచ్చారు.

• స్థాపన: 12 ఏప్రిల్ 1988 – ప్రభుత్వ తీర్మానం ద్వారా, చట్టబద్ధత లేని (Non-statutory) సంస్థగా.
• చట్టబద్ధ హోదా:
  1. 30 జనవరి 1992 న ఆర్డినెన్స్ ద్వారా చట్టబద్ధ సంస్థ (Statutory Body) అయింది
  2. తర్వాత SEBI చట్టం, 1992 వచ్చింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబయి (బాంద్రా-కుర్లా కాంప్లెక్స్).
• బోర్డు నిర్మాణం (9 మంది):
  1. ఛైర్మన్ – కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది.
  2. కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ నుండి ఇద్దరు అధికారులు.
  3. RBI నుండి ఒకరు.
  4. కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించే మరో ఐదుగురు సభ్యులు (వారిలో కనీసం ముగ్గురు పూర్తికాల సభ్యులు).
• ఛైర్‌పర్సన్‌లు: మొదటి ఛైర్మన్ – ఎస్.ఎ. డవే (S.A. Dave). మొదటి మహిళా ఛైర్‌పర్సన్ – మాధబి పురి బుచ్ (2022).
• విధులు:
  1. స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజీలు, బ్రోకర్లు, మర్చంట్ బ్యాంకర్లు, మ్యూచువల్ ఫండ్‌లు, విదేశీ పోర్ట్‌ఫోలియో పెట్టుబడిదారులు (FPI), క్రెడిట్ రేటింగ్ సంస్థల నమోదు, నియంత్రణ.
  2. ఇన్‌సైడర్ ట్రేడింగ్ (Insider Trading) – కంపెనీ రహస్య సమాచారంతో లాభం పొందడం – నిరోధం.
  3. కంపెనీల స్వాధీనాల (Takeovers) నియంత్రణ.
  4. పెట్టుబడిదారుల అవగాహన, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం (SCORES పోర్టల్).
• కమోడిటీ మార్కెట్: ఫార్వర్డ్ మార్కెట్స్ కమిషన్ (FMC) సెప్టెంబర్ 2015 లో SEBI లో విలీనమైంది. ఇప్పుడు కమోడిటీ డెరివేటివ్స్ కూడా SEBI పరిధిలోనే.
• అప్పీలు: SEBI ఆదేశాలపై సెక్యూరిటీస్ అప్పిలేట్ ట్రిబ్యునల్ (SAT) కు, దాని తర్వాత సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేయవచ్చు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '88 లో పుట్టుక, 92 లో చట్టం' – SEBI 1988 (తీర్మానం), 1992 (చట్టం).

స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (Stock Exchange) అంటే షేర్లు, బాండ్ల వంటి సెక్యూరిటీలను కొనుగోలు చేసి, అమ్మే వ్యవస్థీకృత మార్కెట్. భారత్‌లో అత్యంత పురాతనమైనది బొంబాయి స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (BSE). దాని సూచీ సెన్సెక్స్ దేశ ఆర్థిక ఆరోగ్యానికి సూచికగా చూస్తారు.

• స్థాపన: 1875 – 'నేటివ్ షేర్ & స్టాక్ బ్రోకర్స్ అసోసియేషన్ (Native Share & Stock Brokers' Association)' పేరుతో.
• ఆసియాలోనే అత్యంత పురాతన స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్.
• చిరునామా – దలాల్ స్ట్రీట్ (Dalal Street), ముంబయి. అందుకే 'దలాల్ స్ట్రీట్' అంటే భారత స్టాక్ మార్కెట్ అని అర్థం.
• భవనం – ఫిరోజ్ జీజీభాయ్ టవర్స్ (Phiroze Jeejeebhoy Towers).
• శాశ్వత గుర్తింపు: సెక్యూరిటీల ఒప్పందాల (నియంత్రణ) చట్టం 1956 కింద 1957 లో భారత ప్రభుత్వ గుర్తింపు పొందిన మొదటి స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్.
• ఆన్‌లైన్ ట్రేడింగ్: 1995 లో BOLT (BSE On-Line Trading) వ్యవస్థ ప్రారంభం.
• సెన్సెక్స్ (Sensex = Sensitive Index):
  1. BSE ప్రధాన సూచీ; 1986 లో ప్రారంభించారు.
  2. 30 పెద్ద, ఎక్కువగా ట్రేడ్ అయ్యే కంపెనీల షేర్ల ఆధారంగా.
  3. ఆధార సంవత్సరం – 1978–79 = 100.
  4. లెక్కింపు పద్ధతి – ఫ్రీ-ఫ్లోట్ మార్కెట్ క్యాపిటలైజేషన్ (Free-float Market Capitalisation) – 2003 నుండి.
• ఇతర BSE సూచీలు: BSE 100, BSE 200, BSE 500, BSE మిడ్‌క్యాప్, స్మాల్‌క్యాప్ మొదలైనవి.
• మార్కెట్ క్యాపిటలైజేషన్ (Market Capitalisation): కంపెనీ మొత్తం షేర్ల సంఖ్య × ఒక్కో షేరు ధర.
• ఫ్రీ-ఫ్లోట్ (Free-float): ప్రమోటర్ల వద్ద ఉన్న షేర్లు కాకుండా, మార్కెట్‌లో ట్రేడింగ్‌కు అందుబాటులో ఉన్న షేర్లు మాత్రమే లెక్కించడం.
• లిస్టింగ్: BSE 2005 లో డీమ్యూచువలైజ్ (Demutualised) అయింది – బ్రోకర్ల యాజమాన్యం నుండి కార్పొరేట్ సంస్థగా మారింది. 2017 లో తానే NSE లో లిస్ట్ అయింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సెన్సెక్స్ = '30 – 1978-79 – 100'. 30 కంపెనీలు, ఆధారం 1978–79, ఆధార విలువ 100.

నేషనల్ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (National Stock Exchange – NSE) భారత్‌లో పూర్తిగా ఎలక్ట్రానిక్ పద్ధతిలో ట్రేడింగ్ ప్రవేశపెట్టిన ఆధునిక స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్. దాని సూచీ నిఫ్టీ 50.

షేర్లను కాగితం రూపంలో కాకుండా ఎలక్ట్రానిక్‌గా దాచే సంస్థలనే డిపాజిటరీలు అంటారు.

• NSE స్థాపన:
  1. సిఫార్సు – ఎం.జె. ఫెర్వానీ కమిటీ (Pherwani Committee, 1991).
  2. 1992 లో కంపెనీగా నమోదు; 1993 లో స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్‌గా గుర్తింపు.
  3. ట్రేడింగ్ ప్రారంభం – 1994 (హోల్‌సేల్ డెట్ మార్కెట్ జూన్ 1994, ఈక్విటీ నవంబర్ 1994).
  4. ప్రధాన కార్యాలయం – ముంబయి (బాంద్రా-కుర్లా కాంప్లెక్స్).
  5. దేశంలో మొదటి డీమ్యూచువలైజ్డ్, పూర్తిగా స్క్రీన్ ఆధారిత (Screen-based) ఎలక్ట్రానిక్ ఎక్స్ఛేంజ్.
  6. IDBI సహా ప్రభుత్వ ఆర్థిక సంస్థలు, బ్యాంకులు దీన్ని ప్రమోట్ చేశాయి.
• నిఫ్టీ 50 (Nifty 50):
  1. NSE ప్రధాన సూచీ. Nifty = National + Fifty.
  2. 50 పెద్ద కంపెనీల షేర్ల ఆధారంగా.
  3. ఆధార తేదీ – 3 నవంబర్ 1995; ఆధార విలువ – 1,000.
  4. ఫ్రీ-ఫ్లోట్ మార్కెట్ క్యాపిటలైజేషన్ పద్ధతి.
  5. ఇతర సూచీలు – నిఫ్టీ నెక్స్ట్ 50, బ్యాంక్ నిఫ్టీ, నిఫ్టీ IT మొదలైనవి.
• డెరివేటివ్స్ (Derivatives): మరో ఆస్తి ధరపై విలువ ఆధారపడే ఒప్పందాలు – ఫ్యూచర్స్ (Futures), ఆప్షన్స్ (Options). NSE లో ఈక్విటీ డెరివేటివ్స్ ట్రేడింగ్ 2000 లో ప్రారంభమైంది.
• డిపాజిటరీలు (Depositories):
  1. డిపాజిటరీల చట్టం, 1996.
  2. NSDL (National Securities Depository Ltd.) – 1996, దేశంలో మొదటి డిపాజిటరీ.
  3. CDSL (Central Depository Services Ltd.) – 1999; BSE ప్రమోట్ చేసింది.
  4. డీమెటీరియలైజేషన్ (Dematerialisation – Demat) – కాగితపు షేర్ సర్టిఫికెట్లను ఎలక్ట్రానిక్ రూపంలోకి మార్చడం.
  5. పెట్టుబడిదారు డిపాజిటరీ పార్టిసిపెంట్ (DP – బ్యాంకు / బ్రోకర్) ద్వారా డీమ్యాట్ ఖాతా తెరుస్తారు.
• కమోడిటీ ఎక్స్ఛేంజీలు: MCX (Multi Commodity Exchange), NCDEX (National Commodity & Derivatives Exchange) – వ్యవసాయ, లోహ వస్తువుల ఫ్యూచర్స్ ట్రేడింగ్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నిఫ్టీ = '50 – 1995 – 1000'; సెన్సెక్స్ = '30 – 1978-79 – 100'. రెండింటినీ పక్కపక్కన రాసి పోల్చండి.

మ్యూచువల్ ఫండ్ (Mutual Fund) అంటే చాలా మంది పెట్టుబడిదారుల నుండి డబ్బు సేకరించి, నిపుణులైన ఫండ్ మేనేజర్ ద్వారా షేర్లు, బాండ్లు వంటి వాటిలో పెట్టుబడి పెట్టే ఉమ్మడి నిధి. స్టాక్ మార్కెట్ గురించి లోతైన అవగాహన లేని సామాన్యులకు ఇది సులభ మార్గం.

• చరిత్ర:
  1. మొదటి మ్యూచువల్ ఫండ్ – యూనిట్ ట్రస్ట్ ఆఫ్ ఇండియా (UTI), UTI చట్టం 1963 ద్వారా; 1964 లో పనులు ప్రారంభం. మొదటి పథకం – US-64.
  2. 1987 నుండి ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు, బీమా సంస్థల మ్యూచువల్ ఫండ్‌లు (మొదటిది SBI మ్యూచువల్ ఫండ్).
  3. 1993 నుండి ప్రైవేట్ రంగ మ్యూచువల్ ఫండ్‌లకు అనుమతి.
• నియంత్రణ: SEBI (మ్యూచువల్ ఫండ్ నిబంధనలు 1993, తర్వాత సమగ్ర నిబంధనలు 1996).
• పరిశ్రమ సంఘం: AMFI (Association of Mutual Funds in India) – 1995.
• నిర్మాణం:
  1. స్పాన్సర్ → ట్రస్ట్ → అసెట్ మేనేజ్‌మెంట్ కంపెనీ (AMC) ఫండ్ నిర్వహిస్తుంది
  2. కస్టోడియన్ సెక్యూరిటీలను భద్రపరుస్తుంది.
• NAV (Net Asset Value – నికర ఆస్తి విలువ): ఒక యూనిట్ విలువ = (ఫండ్ మొత్తం ఆస్తులు − బాధ్యతలు) ÷ మొత్తం యూనిట్లు. రోజూ లెక్కిస్తారు.
• రకాలు:
  1. నిర్మాణం ఆధారంగా – ఓపెన్-ఎండెడ్ (ఎప్పుడైనా కొనవచ్చు, అమ్మవచ్చు), క్లోజ్-ఎండెడ్ (నిర్ణీత కాల గడువు), ఇంటర్వెల్ ఫండ్‌లు.
  2. పెట్టుబడి ఆధారంగా – ఈక్విటీ ఫండ్‌లు, డెట్ ఫండ్‌లు, హైబ్రిడ్ ఫండ్‌లు, లిక్విడ్ / మనీ మార్కెట్ ఫండ్‌లు.
  3. ELSS (Equity Linked Savings Scheme) – పన్ను ఆదా ఫండ్; 3 సంవత్సరాల లాక్-ఇన్ (Lock-in).
  4. ఇండెక్స్ ఫండ్‌లు – సెన్సెక్స్ / నిఫ్టీ వంటి సూచీలను యథాతథంగా అనుసరిస్తాయి.
  5. ETF (Exchange Traded Fund) – స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజీలో షేరులా రోజంతా కొనుగోలు, అమ్మకం చేయవచ్చు. ఉదా: గోల్డ్ ETF, ప్రభుత్వ CPSE ETF, భారత్ 22 ETF.
• SIP (Systematic Investment Plan): ప్రతి నెల నిర్ణీత చిన్న మొత్తం (ఉదా: ₹500) క్రమం తప్పకుండా పెట్టుబడి. రూపాయి సగటు వ్యయం (Rupee Cost Averaging) లాభం.
• హెచ్చరిక: 'మ్యూచువల్ ఫండ్ పెట్టుబడులు మార్కెట్ నష్టభయాలకు లోబడి ఉంటాయి' – హామీ రాబడి ఉండదు.