వాణిజ్య బ్యాంకులు & బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలు (Banking System)

బ్యాంకు (Bank) అంటే ప్రజల నుండి డిపాజిట్లు స్వీకరించి, వాటిని రుణాలుగా ఇచ్చే సంస్థ. భారత్‌లో ఆధునిక బ్యాంకింగ్ బ్రిటిష్ కాలంలో ప్రారంభమైంది. 'మొదటి బ్యాంకు ఏది?' వంటి ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తరచుగా వస్తాయి.

• మొదటి బ్యాంకు: బ్యాంక్ ఆఫ్ హిందుస్తాన్ (Bank of Hindustan) – 1770, కలకత్తా.
• ప్రెసిడెన్సీ బ్యాంకులు (Presidency Banks):
  1. బ్యాంక్ ఆఫ్ బెంగాల్ – 1806 (మొదట బ్యాంక్ ఆఫ్ కలకత్తా పేరుతో).
  2. బ్యాంక్ ఆఫ్ బొంబాయి – 1840.
  3. బ్యాంక్ ఆఫ్ మద్రాస్ – 1843.
• ఇంపీరియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా: 1921 లో మూడు ప్రెసిడెన్సీ బ్యాంకులను కలిపి ఏర్పాటు చేశారు.
• స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (SBI): 1 జూలై 1955 న ఇంపీరియల్ బ్యాంకును జాతీయం చేసి SBI గా మార్చారు.
• సిఫార్సు – అఖిల భారత గ్రామీణ పరపతి సర్వే కమిటీ (A.D. గోర్వాలా కమిటీ, 1951).
• SBI చట్టం, 1955.
• పూర్తిగా భారతీయుల బ్యాంకు: పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్ (PNB) – 1894, లాహోర్. పూర్తిగా భారతీయుల నిర్వహణలో నడిచిన మొదటి బ్యాంకుగా ప్రసిద్ధి.
• ఆంధ్రా బ్యాంక్: 1923 లో మచిలీపట్నంలో డా. భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య స్థాపించారు. 2020 లో యూనియన్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలో విలీనమైంది.
• స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ హైదరాబాద్: నిజాం కాలంలో హైదరాబాద్ స్టేట్ బ్యాంక్‌గా (1941) ప్రారంభమైంది. 2017 లో SBI లో విలీనమైంది.
• బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం (Banking Regulation Act): 1949 లో వచ్చింది. బ్యాంకుల లైసెన్సు, నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ అధికారాలు RBI కి ఇచ్చింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్రెసిడెన్సీ బ్యాంకులు 'బెంగాల్ → బొంబాయి → మద్రాస్' (1806, 1840, 1843) → ఇంపీరియల్ (1921) → SBI (1955).

భారత బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో చాలా రకాల బ్యాంకులు ఉన్నాయి. వాటిని యాజమాన్యం, పని పరిధి, RBI షెడ్యూల్‌లో ఉండటం ఆధారంగా విభజిస్తారు. వీటన్నింటిపై నియంత్రణ RBI దే.

• షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు (Scheduled Banks): RBI చట్టం 1934 లోని రెండవ షెడ్యూల్ (Second Schedule) లో చేర్చిన బ్యాంకులు.
• చెల్లించిన మూలధనం + నిల్వలు కనీసం ₹5 లక్షలు ఉండాలి.
• డిపాజిటర్ల ప్రయోజనాలకు హాని కలిగించకుండా నడుస్తున్నాయని RBI సంతృప్తి చెందాలి.
• వీటికి RBI నుండి రుణం, రీడిస్కౌంట్ సౌకర్యాలు లభిస్తాయి.
• నాన్-షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు: రెండవ షెడ్యూల్‌లో లేని బ్యాంకులు (ఉదా: కొన్ని చిన్న సహకార బ్యాంకులు, లోకల్ ఏరియా బ్యాంకులు).
• యాజమాన్యం ఆధారంగా వాణిజ్య బ్యాంకులు (Commercial Banks):
  1. ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు (Public Sector Banks – PSBs) – ప్రభుత్వానికి 50% కంటే ఎక్కువ వాటా. ఉదా: SBI, PNB, బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా.
  2. ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు – ఉదా: HDFC బ్యాంక్, ICICI బ్యాంక్, యాక్సిస్ బ్యాంక్.
  3. విదేశీ బ్యాంకులు – విదేశాల్లో నమోదై భారత్‌లో శాఖలు ఉన్నవి.
  4. ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు (RRBs).
• ప్రత్యేక బ్యాంకులు (Differentiated Banks):
  1. స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు (Small Finance Banks).
  2. పేమెంట్స్ బ్యాంకులు (Payments Banks).
  3. లోకల్ ఏరియా బ్యాంకులు (Local Area Banks – 1996 నుండి).
• సహకార బ్యాంకులు (Co-operative Banks): రాష్ట్ర సహకార బ్యాంకులు, జిల్లా కేంద్ర సహకార బ్యాంకులు, ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలు (PACS), అర్బన్ కో-ఆపరేటివ్ బ్యాంకులు. 2020 సవరణ తర్వాత సహకార బ్యాంకులపై RBI పర్యవేక్షణ మరింత బలపడింది.
• ప్రాధాన్య రంగ రుణాలు (Priority Sector Lending): దేశీయ వాణిజ్య బ్యాంకులు సర్దుబాటు చేసిన నికర బ్యాంకు పరపతి (ANBC) లో 40% వ్యవసాయం, MSME, విద్య, గృహం వంటి ప్రాధాన్య రంగాలకు ఇవ్వాలి. RRB లు, స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకులకు ఇది 75%.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా బ్యాంకులు ఎక్కువగా పెద్ద పరిశ్రమలకు, నగరాలకు మాత్రమే రుణాలు ఇచ్చేవి. గ్రామాలు, రైతులు, చిన్న వ్యాపారులకు పరపతి అందేది కాదు. ఈ పరిస్థితిని మార్చడానికి ప్రభుత్వం పెద్ద ప్రైవేట్ బ్యాంకులను జాతీయం చేసింది.

• సామాజిక నియంత్రణ (Social Control): జాతీయీకరణకు ముందు 1967–68 లో బ్యాంకులపై సామాజిక నియంత్రణ విధానం తెచ్చారు. జాతీయ పరపతి మండలి (National Credit Council) ఏర్పాటు చేశారు. ఇది ఆశించిన ఫలితం ఇవ్వలేదు.
• మొదటి జాతీయీకరణ – 19 జూలై 1969:
  1. 14 పెద్ద వాణిజ్య బ్యాంకులు జాతీయం.
  2. ప్రమాణం: ₹50 కోట్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ డిపాజిట్లు ఉన్న బ్యాంకులు.
  3. అప్పటి ప్రధానమంత్రి – ఇందిరా గాంధీ.
  4. మొదట ఆర్డినెన్స్ ద్వారా, తర్వాత బ్యాంకింగ్ కంపెనీల (స్వాధీనం & బదిలీ) చట్టం 1970 ద్వారా.
• రెండవ జాతీయీకరణ – 15 ఏప్రిల్ 1980:
  1. 6 బ్యాంకులు జాతీయం.
  2. ప్రమాణం: ₹200 కోట్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ డిపాజిట్లు.
• విలీనం: 1993 లో న్యూ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (1980 లో జాతీయమైన బ్యాంకు) PNB లో విలీనమైంది – ప్రభుత్వ బ్యాంకుల్లో జరిగిన మొదటి విలీనంగా చెబుతారు.
• జాతీయీకరణ లక్ష్యాలు:
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాలకు బ్యాంకు శాఖల విస్తరణ (Branch Expansion).
  2. వ్యవసాయం, చిన్న పరిశ్రమలకు రుణాలు – ప్రాధాన్య రంగ రుణ విధానం.
  3. ఆర్థిక శక్తి కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా చూడటం.
• లీడ్ బ్యాంక్ పథకం (Lead Bank Scheme): 1969 లో ప్రారంభం. ప్రతి జిల్లాకు ఒక బ్యాంకు 'లీడ్ బ్యాంకు'గా బాధ్యత తీసుకుంటుంది. సిఫార్సు – గాడ్గిల్ స్టడీ గ్రూప్, నారిమన్ కమిటీ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1969 – 14 – 50', '1980 – 6 – 200'. సంవత్సరం, బ్యాంకుల సంఖ్య, డిపాజిట్ పరిమితి (కోట్లలో) జతగా గుర్తుంచుకోండి.

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో చిన్న రైతులు, వ్యవసాయ కూలీలు, చేతివృత్తుల వారికి సులభంగా రుణాలు అందించడానికి ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు (Regional Rural Banks – RRBs) ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి వాణిజ్య బ్యాంకుల వ్యాపార నైపుణ్యాన్ని, సహకార బ్యాంకుల స్థానిక అవగాహనను కలిపిన బ్యాంకులు.

• సిఫార్సు: ఎం. నరసింహం అధ్యక్షతన వర్కింగ్ గ్రూప్ (1975).
• స్థాపన: 2 అక్టోబర్ 1975 – ఆర్డినెన్స్ ద్వారా (ఇరవై సూత్రాల కార్యక్రమం కాలంలో).
• చట్టం: ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకుల చట్టం, 1976 (RRB Act, 1976).
• మొదటి RRB: ప్రథమ బ్యాంక్ (Prathama Bank) – మొరాదాబాద్, ఉత్తరప్రదేశ్. దీనికి స్పాన్సర్ బ్యాంక్ – సిండికేట్ బ్యాంక్. 1975 లో మొదట 5 RRB లు ప్రారంభమయ్యాయి.
• వాటా మూలధనం (Share Capital):
  1. కేంద్ర ప్రభుత్వం – 50%
  2. స్పాన్సర్ బ్యాంకు (Sponsor Bank) – 35%
  3. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం – 15%
• పర్యవేక్షణ:
  1. RRB లను RBI నియంత్రిస్తుంది
  2. వాటి తనిఖీ, పర్యవేక్షణ బాధ్యత NABARD కు అప్పగించారు.
• ప్రాధాన్య రంగ రుణాలు: RRB లు తమ రుణాల్లో 75% ప్రాధాన్య రంగాలకు ఇవ్వాలి.
• ఏకీకరణ (Amalgamation): నష్టాలు తగ్గించి సామర్థ్యం పెంచడానికి 2005 నుండి దశలవారీగా RRB లను విలీనం చేస్తున్నారు. తాజా దశలో 'ఒక రాష్ట్రం – ఒక RRB (One State One RRB)' విధానం ప్రకారం విలీనాలు జరిగాయి (2025).
• తెలుగు రాష్ట్రాల ఉదాహరణలు: ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రామీణ వికాస్ బ్యాంక్, తెలంగాణ గ్రామీణ బ్యాంక్ వంటివి ఈ రాష్ట్రాల్లో పనిచేసిన RRB లు.

1991 ఆర్థిక సంస్కరణల (LPG) తర్వాత బ్యాంకింగ్ రంగాన్ని ఆధునీకరించడానికి ప్రభుత్వం ఆర్‌బీఐ మాజీ గవర్నర్ ఎం. నరసింహం అధ్యక్షతన రెండు కమిటీలు వేసింది. భారత బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలకు ఇవే పునాది.

• నరసింహం కమిటీ – I (1991): అధికారిక పేరు 'ఆర్థిక వ్యవస్థపై కమిటీ (Committee on the Financial System)'.
• SLR ను దశలవారీగా 25% కు తగ్గించాలి
• CRR ను కూడా తగ్గించాలి.
• వడ్డీ రేట్లపై నియంత్రణ తొలగించాలి (Deregulation of Interest Rates).
• ప్రైవేట్, విదేశీ బ్యాంకుల ప్రవేశానికి అనుమతి ఇవ్వాలి.
• నాలుగు అంచెల బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ (Four-tier Structure) – అంతర్జాతీయ, జాతీయ, ప్రాంతీయ, గ్రామీణ బ్యాంకులు.
• మొండి బకాయిల కోసం ఆస్తి పునర్నిర్మాణ నిధి / సంస్థలు (Asset Reconstruction) ఏర్పాటు.
• బ్యాంకులకు మూలధన సమృద్ధి (Capital Adequacy) నిబంధనలు, ఆదాయ గుర్తింపు నిబంధనలు.
• ఫలితాలు: 1993 లో ప్రైవేట్ బ్యాంకుల ఏర్పాటుకు మార్గదర్శకాలు వచ్చాయి. UTI బ్యాంక్ (ఇప్పటి యాక్సిస్ బ్యాంక్), HDFC బ్యాంక్, ICICI బ్యాంక్, ఇండస్‌ఇండ్ బ్యాంక్ వంటి కొత్త తరం బ్యాంకులు వచ్చాయి.
• నరసింహం కమిటీ – II (1998): అధికారిక పేరు 'బ్యాంకింగ్ రంగ సంస్కరణల కమిటీ (Committee on Banking Sector Reforms)'.
• బలమైన బ్యాంకుల మధ్య విలీనాలు (Mergers of Strong Banks).
• బలహీన బ్యాంకులకు 'సంకుచిత బ్యాంకింగ్ (Narrow Banking)' – సురక్షిత ఆస్తుల్లోనే పెట్టుబడి.
• మూలధన సమృద్ధి నిష్పత్తి (CAR) పెంపు.
• NPA లను తగ్గించాలి
• బ్యాంకుల నిర్వహణలో రాజకీయ జోక్యం తగ్గించాలి.
• బ్యాంకుల్లో ప్రభుత్వ వాటా తగ్గింపు సూచన.
• ఇతర ముఖ్య సంస్కరణలు:
  1. LAF ప్రవేశం (2000), SARFAESI చట్టం (2002).
  2. 'ఇంద్రధనుష్' – ప్రభుత్వ బ్యాంకుల పునరుద్ధరణకు 7 అంశాల ప్రణాళిక (2015).
  3. బేసెల్ నిబంధనలు (Basel Norms) – బ్యాంకుల మూలధనంపై అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలు; స్విట్జర్లాండ్‌లోని బేసెల్‌లో ఉన్న బేసెల్ కమిటీ రూపొందిస్తుంది.

బ్యాంకు ఇచ్చిన రుణంపై వడ్డీ లేదా అసలు వాయిదా 90 రోజులకు మించి చెల్లించకపోతే ఆ రుణాన్ని నిరర్థక ఆస్తి (Non-Performing Asset – NPA) లేదా మొండి బకాయి అంటారు. NPA లు పెరిగితే బ్యాంకుల లాభాలు తగ్గి, కొత్త రుణాలు ఇవ్వలేని పరిస్థితి వస్తుంది.

• NPA వర్గీకరణ (Classification):
  1. సబ్-స్టాండర్డ్ ఆస్తులు (Sub-standard) – 12 నెలలు లేదా అంతకంటే తక్కువ కాలం NPA గా ఉన్నవి.
  2. సందేహాస్పద ఆస్తులు (Doubtful) – 12 నెలలకు పైగా సబ్-స్టాండర్డ్‌గా ఉన్నవి.
  3. నష్ట ఆస్తులు (Loss Assets) – వసూలు కాదని గుర్తించినవి.
• గ్రాస్ NPA vs నెట్ NPA:
  1. మొత్తం మొండి బకాయిలు = గ్రాస్ NPA
  2. అందులో నుండి కేటాయింపులు (Provisions) తీసేస్తే = నెట్ NPA.
• వసూలు యంత్రాంగాలు (Recovery Mechanisms):
  1. రుణ వసూలు ట్రిబ్యునళ్లు (Debt Recovery Tribunals – DRT) – RDB చట్టం 1993 ప్రకారం.
  2. SARFAESI చట్టం 2002 – కోర్టు జోక్యం లేకుండానే బ్యాంకులు హామీ ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకుని అమ్మవచ్చు.
  3. లోక్ అదాలత్‌లు – చిన్న మొత్తాల రుణాల రాజీ పరిష్కారం.
  4. ఆస్తి పునర్నిర్మాణ సంస్థలు (Asset Reconstruction Companies – ARC) – బ్యాంకుల నుండి మొండి బకాయిలు కొని వసూలు చేస్తాయి.
  5. దివాలా స్మృతి (IBC) 2016.
• జాతీయ ఆస్తి పునర్నిర్మాణ సంస్థ (NARCL): 'బ్యాడ్ బ్యాంక్ (Bad Bank)' గా పిలుస్తారు. 2021–22 బడ్జెట్‌లో ప్రకటించగా, 2021 లో ఏర్పాటైంది.
• ఇతర చర్యలు:
  1. ఆస్తి నాణ్యత సమీక్ష (Asset Quality Review – AQR) – RBI 2015 లో చేపట్టింది; దాచిన NPA లు బయటపడ్డాయి.
  2. సత్వర దిద్దుబాటు చర్యలు (Prompt Corrective Action – PCA) – బలహీన బ్యాంకులపై RBI ఆంక్షలు.
  3. 'జంట బ్యాలెన్స్ షీట్ సమస్య (Twin Balance Sheet Problem)' – బ్యాంకులు, కార్పొరేట్లు రెండూ ఒత్తిడిలో ఉండటం; ఆర్థిక సర్వే 2016–17 వివరించింది.

అప్పులు తీర్చలేని కంపెనీలు, వ్యక్తుల సమస్యను నిర్ణీత కాలంలో పరిష్కరించడానికి తెచ్చిన చట్టమే దివాలా & దివాలా స్మృతి (Insolvency and Bankruptcy Code – IBC), 2016. ముందు ఈ విషయంలో చాలా చట్టాలు ఉండి, కేసులు ఏళ్ల తరబడి సాగేవి.

IBC వాటన్నింటినీ ఒకే చట్టంలోకి తెచ్చింది.

• సిఫార్సు: దివాలా చట్ట సంస్కరణల కమిటీ (Bankruptcy Law Reforms Committee) – అధ్యక్షుడు టి.కె. విశ్వనాథన్.
• చట్టం: 2016 లో పార్లమెంటు ఆమోదించింది (మే 2016 లో రాష్ట్రపతి ఆమోదం).
• నియంత్రణ సంస్థ: భారత దివాలా బోర్డు (Insolvency and Bankruptcy Board of India – IBBI) – 1 అక్టోబర్ 2016 న ఏర్పాటు.
• తీర్పు ఇచ్చే సంస్థలు (Adjudicating Authority):
  1. కంపెనీలు, LLP లకు – జాతీయ కంపెనీ లా ట్రిబ్యునల్ (NCLT).
  2. వ్యక్తులు, భాగస్వామ్య సంస్థలకు – రుణ వసూలు ట్రిబ్యునల్ (DRT).
  3. NCLT తీర్పులపై అప్పీలు – NCLAT కు; తర్వాత సుప్రీంకోర్టుకు.
• కార్పొరేట్ దివాలా పరిష్కార ప్రక్రియ (CIRP):
  1. రుణదాత లేదా రుణగ్రహీత NCLT కి దరఖాస్తు చేస్తారు.
  2. కంపెనీ నిర్వహణ దివాలా నిపుణుడికి (Insolvency / Resolution Professional) వెళ్తుంది.
  3. రుణదాతల కమిటీ (Committee of Creditors – CoC) పరిష్కార ప్రణాళిక (Resolution Plan) ను ఆమోదిస్తుంది – 66% ఓటు అవసరం.
  4. కాల పరిమితి: 180 రోజులు + 90 రోజుల పొడిగింపు; 2019 సవరణతో గరిష్ఠంగా 330 రోజులు (న్యాయ ప్రక్రియతో కలిపి).
  5. పరిష్కారం కుదరకపోతే కంపెనీని మూసివేసి ఆస్తులు అమ్మడం (Liquidation).
• సెక్షన్ 29A (2017 సవరణ): ఉద్దేశపూర్వక ఎగవేతదారులు (Wilful Defaulters) వంటి వారు తమ కంపెనీని తిరిగి వేలంలో కొనకుండా నిషేధం.
• ప్రీ-ప్యాకేజ్డ్ దివాలా (Pre-packaged Insolvency): MSME ల కోసం 2021 లో ప్రవేశపెట్టారు.

చిన్న చిన్న బ్యాంకులు ఎక్కువగా ఉంటే నిర్వహణ ఖర్చు ఎక్కువ, పోటీ సామర్థ్యం తక్కువ. అందుకే ప్రభుత్వం పెద్ద, బలమైన బ్యాంకులు సృష్టించడానికి ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులను విలీనం చేసింది.

దీంతో ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకుల సంఖ్య 2017 లో 27 నుండి 2020 నాటికి 12 కి తగ్గింది.

• SBI విలీనం – 1 ఏప్రిల్ 2017: SBI లో విలీనమైనవి –
• ఐదు అనుబంధ బ్యాంకులు: స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ బికనీర్ & జైపూర్, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ హైదరాబాద్, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ మైసూర్, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పటియాలా, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ట్రావెన్‌కోర్.
• భారతీయ మహిళా బ్యాంక్ (2013 లో ప్రారంభమైంది).
• బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా విలీనం – 1 ఏప్రిల్ 2019: విజయా బ్యాంక్, దేనా బ్యాంక్ బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడాలో విలీనం. ఇది మొదటి మూడు బ్యాంకుల విలీనం.
• మెగా విలీనం – 1 ఏప్రిల్ 2020 (ఆగస్టు 2019 లో ప్రకటన):
• పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్ ← ఓరియంటల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ కామర్స్ + యునైటెడ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా.
• కెనరా బ్యాంక్ ← సిండికేట్ బ్యాంక్.
• యూనియన్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా ← ఆంధ్రా బ్యాంక్ + కార్పొరేషన్ బ్యాంక్.
• ఇండియన్ బ్యాంక్ ← అలహాబాద్ బ్యాంక్.
• IDBI బ్యాంక్: LIC 51% వాటా కొన్న తర్వాత RBI 2019 లో దాన్ని ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకుగా తిరిగి వర్గీకరించింది.
• విలీన తర్వాత 12 ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు: SBI, PNB, బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా, కెనరా బ్యాంక్, యూనియన్ బ్యాంక్, ఇండియన్ బ్యాంక్, బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, ఇండియన్ ఓవర్సీస్ బ్యాంక్, UCO బ్యాంక్, బ్యాంక్ ఆఫ్ మహారాష్ట్ర, పంజాబ్ & సింధ్ బ్యాంక్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2020 విలీనాల్లో 'ఆంధ్రా బ్యాంక్ → యూనియన్ బ్యాంక్' తెలుగు విద్యార్థులకు తప్పక గుర్తుండాలి. 'స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ హైదరాబాద్ → SBI (2017)' కూడా.

బ్యాంకు సేవలు అందని పేదలు, చిన్న వ్యాపారులు, వలస కార్మికులకు సేవలు అందించడానికి RBI రెండు కొత్త రకాల 'ప్రత్యేక బ్యాంకులు (Differentiated Banks)' తెచ్చింది. ఇవి పూర్తిస్థాయి వాణిజ్య బ్యాంకుల కంటే పరిమిత పనులు చేస్తాయి.

• సిఫార్సు: నచికేత్ మోర్ కమిటీ (2013) – చిన్న వ్యాపారాలు, తక్కువ ఆదాయ కుటుంబాలకు సమగ్ర ఆర్థిక సేవలపై కమిటీ.
• పేమెంట్స్ బ్యాంకులు (Payments Banks):
  1. 2015 ఆగస్టు లో RBI 11 సంస్థలకు సూత్రప్రాయ (In-principle) అనుమతి ఇచ్చింది.
  2. ఒక్కో ఖాతాదారు నుండి గరిష్ఠంగా ₹2 లక్షల వరకు డిపాజిట్లు (2021 లో ₹1 లక్ష నుండి పెంచారు).
  3. రుణాలు ఇవ్వలేవు; క్రెడిట్ కార్డులు ఇవ్వలేవు. డెబిట్ కార్డులు, ATM, మొబైల్ బ్యాంకింగ్, నగదు బదిలీ, బిల్లు చెల్లింపులు చేయవచ్చు.
  4. డిపాజిట్లలో ఎక్కువ భాగం (కనీసం 75%) ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు / ట్రెజరీ బిల్లుల్లో పెట్టుబడి పెట్టాలి.
  5. కనీస మూలధనం ₹100 కోట్లు.
  6. ఉదా: ఎయిర్‌టెల్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్ (మొదట ప్రారంభమైనది), ఇండియా పోస్ట్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్ (2018), ఫినో పేమెంట్స్ బ్యాంక్.
• స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు (Small Finance Banks – SFB):
  1. 2015 లో RBI 10 సంస్థలకు సూత్రప్రాయ అనుమతి ఇచ్చింది – వాటిలో చాలా వరకు మైక్రో ఫైనాన్స్ సంస్థలు.
  2. డిపాజిట్లు తీసుకోవచ్చు, రుణాలు కూడా ఇవ్వవచ్చు.
  3. ANBC లో 75% ప్రాధాన్య రంగాలకు ఇవ్వాలి.
  4. రుణాల్లో కనీసం 50% ₹25 లక్షల వరకు ఉండే చిన్న రుణాలు అయి ఉండాలి.
  5. కనీస మూలధనం మొదట ₹100 కోట్లు; 2019 'ఆన్-ట్యాప్' లైసెన్సింగ్ మార్గదర్శకాల్లో ₹200 కోట్లకు పెంచారు.
  6. మొదట ప్రారంభమైన SFB – క్యాపిటల్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ (2016, పంజాబ్). ఉదా: AU, ఉజ్జీవన్, ఈక్విటాస్ SFB లు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పేమెంట్స్ బ్యాంక్ = 'తీసుకుంటుంది, ఇవ్వదు' (డిపాజిట్ అవును, రుణం కాదు). స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్ = 'రెండూ చేస్తుంది, కానీ చిన్నవాళ్లకు'.

కొన్ని రంగాలకు – వ్యవసాయం, చిన్న పరిశ్రమలు, ఎగుమతులు, గృహనిర్మాణం – ప్రత్యేక దీర్ఘకాల ఆర్థిక సహాయం అవసరం. ఇందుకు ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన ప్రత్యేక సంస్థలనే అభివృద్ధి ఆర్థిక సంస్థలు (Development Financial Institutions – DFIs) అంటారు.

ఇవి ఎక్కువగా బ్యాంకులకు రీఫైనాన్స్ (Refinance) ఇస్తాయి.

• NABARD (జాతీయ వ్యవసాయ, గ్రామీణాభివృద్ధి బ్యాంకు):
  1. స్థాపన – 12 జూలై 1982; NABARD చట్టం 1981.
  2. సిఫార్సు – శివరామన్ కమిటీ (CRAFICARD – వ్యవసాయ, గ్రామీణాభివృద్ధికి సంస్థాగత పరపతి సమీక్ష కమిటీ).
  3. ప్రధాన కార్యాలయం – ముంబయి. ఇప్పుడు పూర్తిగా భారత ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉంది.
  4. RBI లోని వ్యవసాయ పరపతి విభాగం, ARDC పనులను స్వీకరించింది.
  5. గ్రామీణ మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి నిధి (RIDF) నిర్వహిస్తుంది; RRB లు, సహకార బ్యాంకులను పర్యవేక్షిస్తుంది.
  6. కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ (KCC) పథకం 1998 లో NABARD రూపొందించింది.
• SIDBI (భారత చిన్న పరిశ్రమల అభివృద్ధి బ్యాంకు):
  1. స్థాపన – 2 ఏప్రిల్ 1990; SIDBI చట్టం 1989.
  2. ప్రధాన కార్యాలయం – లక్నో (ఉత్తరప్రదేశ్).
  3. మొదట IDBI అనుబంధ సంస్థగా ఏర్పడింది.
  4. MSME రంగానికి ప్రధాన ఆర్థిక సంస్థ; MUDRA దీని అనుబంధ సంస్థ.
• EXIM బ్యాంక్ (భారత ఎగుమతి-దిగుమతి బ్యాంకు):
  1. స్థాపన – 1 జనవరి 1982; EXIM బ్యాంక్ చట్టం 1981.
  2. ప్రధాన కార్యాలయం – ముంబయి.
  3. ఎగుమతిదారులకు, దిగుమతిదారులకు రుణాలు; విదేశీ ప్రభుత్వాలకు లైన్స్ ఆఫ్ క్రెడిట్ (Lines of Credit).
• ఇతర సంస్థలు:
  1. IFCI – 1948, భారత్‌లో మొదటి అభివృద్ధి ఆర్థిక సంస్థ.
  2. IDBI – 1964.
  3. జాతీయ గృహ నిర్మాణ బ్యాంకు (NHB) – 1988, ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
  4. NaBFID – మౌలిక వసతుల కోసం 2021 లో చట్టం ద్వారా ఏర్పాటు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'NABARD – ముంబయి – 1982', 'EXIM – ముంబయి – 1982', 'SIDBI – లక్నో – 1990', 'NHB – ఢిల్లీ – 1988'.