మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి (Infrastructure)

మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure) అంటే ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు పునాదిగా నిలిచే రోడ్లు, విద్యుత్, రైల్వేలు, ఓడరేవులు, నీరు, పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు వంటి సదుపాయాలు. ఇవి లేకుండా వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, సేవలు ఏవీ ముందుకు వెళ్లవు.

• ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాలు (Economic Infrastructure): ఉత్పత్తికి నేరుగా సాయపడేవి.
• రవాణా: రోడ్లు, రైల్వేలు, విమానాశ్రయాలు, ఓడరేవులు, జలమార్గాలు.
• శక్తి: విద్యుత్, బొగ్గు, చమురు, సహజ వాయువు, పునరుత్పాదక శక్తి.
• సమాచార ప్రసారం: టెలికాం, ఇంటర్నెట్.
• నీటిపారుదల, గిడ్డంగులు.
• సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు (Social Infrastructure): ప్రజల జీవన నాణ్యత, మానవ వనరుల అభివృద్ధికి.
• విద్య, ఆరోగ్యం, గృహ నిర్మాణం, తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం.
• హార్మోనైజ్డ్ మాస్టర్ లిస్ట్ (Harmonised Master List): ఏ రంగాలు 'మౌలిక సదుపాయాలు' గా పరిగణించాలో ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ నిర్దేశించే జాబితా. ఈ జాబితాలో ఉంటే తక్కువ వడ్డీ, దీర్ఘకాల రుణాలు సులభంగా వస్తాయి.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. ఉత్పత్తి, రవాణా ఖర్చులు తగ్గుతాయి.
  2. పెట్టుబడులు ఆకర్షిస్తాయి; ఉపాధి పెరుగుతుంది.
  3. ప్రాంతీయ అసమానతలు తగ్గుతాయి.
  4. మౌలిక సదుపాయాలపై ప్రభుత్వ వ్యయానికి 'గుణక ప్రభావం (Multiplier Effect)' ఎక్కువ.
• భారత మౌలిక సదుపాయాల నివేదిక: 1996లో రాకేష్ మోహన్ కమిటీ (India Infrastructure Report) మౌలిక రంగంలో ప్రైవేటు పెట్టుబడుల అవసరాన్ని సూచించింది.
• నిధుల సంస్థలు:
  1. IIFCL (భారత మౌలిక సదుపాయాల ఆర్థిక సంస్థ) – 2006
  2. NaBFID (జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల ఆర్థిక & అభివృద్ధి బ్యాంకు) – 2021.

ఎనిమిది కీలక పరిశ్రమల సూచీ (Index of Eight Core Industries – ICI) దేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన మౌలిక పరిశ్రమల ఉత్పత్తిని నెలనెలా కొలుస్తుంది. ఈ పరిశ్రమలు బాగుంటే మిగతా పరిశ్రమలూ బాగుంటాయి.

అందుకే దీన్ని ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆరోగ్యానికి సూచికగా చూస్తారు.

• విడుదల చేసే సంస్థ: ఆర్థిక సలహాదారు కార్యాలయం (Office of the Economic Adviser), DPIIT, వాణిజ్య-పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ.
• ఆధార సంవత్సరం (Base Year): 2011-12.
• IIP లో వాటా: పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి సూచీ (IIP) లోని అంశాల్లో ఈ 8 పరిశ్రమల వెయిటేజీ సుమారు 40.27%.
• 8 పరిశ్రమలు – వెయిటేజీలు (అత్యధికం నుండి):
  1. 1. రిఫైనరీ ఉత్పత్తులు (Refinery Products): 28.04%
  2. 2. విద్యుత్ (Electricity): 19.85%
  3. 3. ఉక్కు (Steel): 17.92%
  4. 4. బొగ్గు (Coal): 10.33%
  5. 5. ముడి చమురు (Crude Oil): 8.98%
  6. 6. సహజ వాయువు (Natural Gas): 6.88%
  7. 7. సిమెంట్ (Cement): 5.37%
  8. 8. ఎరువులు (Fertilizers): 2.63%
• IIP: పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి సూచీ (Index of Industrial Production) ని జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO), గణాంకాలు & కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (MoSPI) విడుదల చేస్తుంది. దీని ఆధార సంవత్సరం కూడా 2011-12.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అత్యధికం – రిఫైనరీ ఉత్పత్తులు; అత్యల్పం – ఎరువులు. క్రమం గుర్తుంచుకోవడానికి 'R-E-S-C-C-N-C-F' (Refinery, Electricity, Steel, Coal, Crude, Natural gas, Cement, Fertilizers) అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఒకప్పుడు ఒక శాఖ రోడ్డు వేస్తే, మరో శాఖ పైప్‌లైన్ కోసం ఆ రోడ్డునే తవ్వేది. శాఖల మధ్య సమన్వయం లేకపోవడం వల్ల సమయం, డబ్బు వృథా అయ్యేవి.

ఈ సమస్యకు పరిష్కారంగా వచ్చిందే పీఎం గతి శక్తి (PM Gati Shakti) – బహుళ రవాణా అనుసంధానం కోసం జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్.

• ప్రారంభం: 13 అక్టోబర్ 2021, ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ.
• అంచనా పెట్టుబడి: ₹100 లక్షల కోట్లు.
• ఉద్దేశ్యం: 16 మంత్రిత్వ శాఖలను (రైల్వేలు, రోడ్లు, ఓడరేవులు, విమానయానం, పెట్రోలియం, విద్యుత్, టెలికాం మొదలైనవి) ఒకే డిజిటల్ వేదికపైకి తెచ్చి, మౌలిక ప్రాజెక్టులను సమన్వయంతో ప్రణాళిక చేయడం.
• డిజిటల్ వేదిక: GIS ఆధారిత మ్యాప్ – భాస్కరాచార్య జాతీయ అంతరిక్ష అనువర్తనాలు & జియో-ఇన్ఫర్మాటిక్స్ సంస్థ (BISAG-N), గాంధీనగర్ అభివృద్ధి చేసింది.
• ఏడు ఇంజిన్లు (Seven Engines) – కేంద్ర బడ్జెట్ 2022-23:
• రోడ్లు
• రైల్వేలు
• విమానాశ్రయాలు
• ఓడరేవులు
• సామూహిక రవాణా (Mass Transport)
• జలమార్గాలు
• లాజిస్టిక్స్ మౌలిక సదుపాయాలు
• పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ:
  1. సాధికార కార్యదర్శుల బృందం (Empowered Group of Secretaries – EGoS) – కేబినెట్ కార్యదర్శి అధ్యక్షత.
  2. నెట్‌వర్క్ ప్లానింగ్ గ్రూప్ (NPG) – వివిధ శాఖల ప్రణాళికా విభాగాల అధిపతులు.
• నోడల్ విభాగం: DPIIT (లాజిస్టిక్స్ విభాగం).
• అనుబంధం: జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం (2022) గతి శక్తికి అనుబంధంగా పనిచేస్తుంది. రాష్ట్రాలు కూడా తమ సొంత గతి శక్తి మాస్టర్ ప్లాన్లు రూపొందిస్తున్నాయి.

పెద్ద మౌలిక ప్రాజెక్టులకు ముందుగానే స్పష్టమైన జాబితా, నిధుల ప్రణాళిక ఉంటే పెట్టుబడిదారులకు నమ్మకం కలుగుతుంది. ఆ ఉద్దేశ్యంతో వచ్చినవే జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల పైప్‌లైన్ (NIP), జాతీయ మానిటైజేషన్ పైప్‌లైన్ (NMP).

• NIP ప్రకటన: 15 ఆగస్టు 2019 స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో మౌలిక సదుపాయాలపై ₹100 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడి లక్ష్యం ప్రకటించారు.
• టాస్క్ ఫోర్స్: ఆర్థిక వ్యవహారాల కార్యదర్శి అతను చక్రవర్తి అధ్యక్షతన.
• 31 డిసెంబర్ 2019 – మొదటి నివేదిక: 2019-20 నుండి 2024-25 వరకు సుమారు ₹102 లక్షల కోట్ల ప్రాజెక్టులు.
• తుది నివేదిక (ఏప్రిల్ 2020): సుమారు ₹111 లక్షల కోట్లు.
• నిధుల వాటా (సుమారు): కేంద్రం 39%, రాష్ట్రాలు 40%, ప్రైవేటు రంగం 21%.
• ఎక్కువ వాటా రంగాలు: శక్తి (Energy), రోడ్లు, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు, రైల్వేలు.
• జాతీయ మానిటైజేషన్ పైప్‌లైన్ (NMP): ఆగస్టు 2021.
• 2021-22 నుండి 2024-25 వరకు ₹6 లక్షల కోట్ల విలువైన ప్రభుత్వ ఆస్తుల మానిటైజేషన్.
• అర్థం: ప్రభుత్వ ఆస్తులు (రోడ్లు, రైల్వే స్టేషన్లు, విద్యుత్ లైన్లు, గ్యాస్ పైప్‌లైన్లు) ను అమ్మకుండా, నిర్దిష్ట కాలానికి ప్రైవేటు సంస్థలకు నిర్వహణకు ఇచ్చి డబ్బు సేకరించడం. యాజమాన్యం ప్రభుత్వం దగ్గరే ఉంటుంది.
• రూపకల్పన: నీతి ఆయోగ్.
• నిధుల సాధనాలు:
  1. InvITs (మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడి ట్రస్టులు), REITs (స్థిరాస్తి పెట్టుబడి ట్రస్టులు) – SEBI నియంత్రణ.
  2. NaBFID – 2021 చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి ఆర్థిక సంస్థ; మొదటి ఛైర్మన్ కె.వి. కామత్.

రోడ్లు భారత్‌లో సరుకు, ప్రయాణికుల రవాణాలో అత్యధిక వాటా కలిగి ఉన్నాయి. అమెరికా తర్వాత ప్రపంచంలో రెండో అతిపెద్ద రోడ్డు నెట్‌వర్క్ భారత్‌దే. జాతీయ రహదారుల విస్తరణకు భారత్‌మాల, స్వర్ణ చతుర్భుజి వంటి ప్రాజెక్టులు చేపట్టారు.

• NHAI:
  1. భారత జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ – NHAI చట్టం 1988
  2. 1995 నుండి పనిచేస్తోంది. రోడ్డు రవాణా, రహదారుల మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
• జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధి ప్రాజెక్ట్ (NHDP): అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వ కాలంలో ప్రారంభం.
• స్వర్ణ చతుర్భుజి (Golden Quadrilateral): ఢిల్లీ, ముంబై, చెన్నై, కోల్‌కతా – నాలుగు మహానగరాలను కలిపే రహదారి.
• ఉత్తర-దక్షిణ కారిడార్: శ్రీనగర్ – కన్యాకుమారి.
• తూర్పు-పడమర కారిడార్: సిల్చార్ – పోర్‌బందర్.
• భారత్‌మాల పరియోజన (Bharatmala Pariyojana): అక్టోబర్ 2017లో కేంద్ర కేబినెట్ ఆమోదం.
• మొదటి దశ: సుమారు 34,800 కి.మీ. రహదారులు.
• భాగాలు: ఆర్థిక కారిడార్లు, అంతర్-కారిడార్ & ఫీడర్ మార్గాలు, సరిహద్దు & అంతర్జాతీయ అనుసంధాన రోడ్లు, తీర & ఓడరేవు అనుసంధాన రోడ్లు, ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేలు.
• NHDP లో మిగిలిన పనులను కూడా దీనిలో కలిపారు.
• ప్రధానమంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY): 25 డిసెంబర్ 2000 – గ్రామాలకు అన్ని వాతావరణాల్లో పనిచేసే రోడ్లు.
• FASTag: 15 ఫిబ్రవరి 2021 నుండి జాతీయ రహదారుల టోల్ ప్లాజాల్లో తప్పనిసరి – ఎలక్ట్రానిక్ టోల్ వసూలు.
• ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేలు: ఢిల్లీ-ముంబై ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే వంటి యాక్సెస్-కంట్రోల్డ్ రోడ్లు భారత్‌మాల కింద నిర్మిస్తున్నారు.
• సేతు భారతం (Setu Bharatam): 2016 – జాతీయ రహదారులను రైల్వే లెవెల్ క్రాసింగ్‌లు లేకుండా చేయడం.

భారత విదేశీ వాణిజ్యంలో పరిమాణం పరంగా అత్యధిక భాగం సముద్ర మార్గంలోనే జరుగుతుంది. పొడవైన తీరప్రాంతం, నదులు ఉన్నా జల రవాణాను పూర్తిగా వాడుకోలేదు. ఈ లోటు తీర్చడానికి సాగర్‌మాల, జాతీయ జలమార్గాల అభివృద్ధి చేపట్టారు.

• సాగర్‌మాల కార్యక్రమం (Sagarmala Programme):
  1. మార్చి 2015లో కేంద్ర కేబినెట్ ఆమోదం
  2. ఓడరేవుల ఆధారిత అభివృద్ధి (Port-led Development) దీని లక్ష్యం.
• నోడల్: ఓడరేవులు, నౌకాయానం, జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ.
• సాగర్‌మాల నాలుగు స్తంభాలు:
  1. ఓడరేవుల ఆధునీకరణ (Port Modernisation)
  2. ఓడరేవుల అనుసంధానం (Port Connectivity)
  3. ఓడరేవుల ఆధారిత పారిశ్రామికీకరణ (Port-led Industrialisation)
  4. తీర ప్రాంత ప్రజల అభివృద్ధి (Coastal Community Development)
• ప్రధాన ఓడరేవులు (Major Ports): కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణలో 12 ప్రధాన ఓడరేవులు ఉన్నాయి. మిగతావి రాష్ట్రాల నియంత్రణలోని చిన్న ఓడరేవులు (Non-major Ports).
• ప్రధాన ఓడరేవుల ప్రాధికార సంస్థల చట్టం (Major Port Authorities Act) – 2021.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రధాన ఓడరేవు: విశాఖపట్నం.
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ (JNPA, ముంబై సమీపం) – అతిపెద్ద కంటైనర్ ఓడరేవు.
• జాతీయ జలమార్గాలు (National Waterways):
  1. భారత అంతర్గత జలమార్గాల ప్రాధికార సంస్థ (IWAI) – 1986; ప్రధాన కార్యాలయం నోయిడా.
  2. జాతీయ జలమార్గాల చట్టం 2016 – 106 కొత్త జలమార్గాలు ప్రకటించి మొత్తం 111 కి పెంచారు.
  3. NW-1: గంగా-భాగీరథి-హుగ్లీ (ప్రయాగ్‌రాజ్ – హల్దియా), సుమారు 1,620 కి.మీ. – అత్యంత పొడవైనది.
  4. NW-4: కృష్ణా, గోదావరి నదులు, కాకినాడ-పుదుచ్చేరి కాలువలు – ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తమిళనాడు, పుదుచ్చేరి.
• దార్శనిక పత్రాలు: మారిటైమ్ ఇండియా విజన్ 2030 (2021), మారిటైమ్ అమృత్ కాల్ విజన్ 2047.

ఒకప్పుడు విమాన ప్రయాణం ధనవంతులకే పరిమితం. చిన్న పట్టణాలకు విమానాశ్రయాలు ఉన్నా విమానాలు ఉండేవి కావు. 'హవాయి చెప్పులు వేసుకునే సామాన్యుడూ విమానం ఎక్కాలి' అనే లక్ష్యంతో వచ్చిందే ఉడాన్ (UDAN) పథకం.

• పూర్తి పేరు: ఉడే దేశ్ కా ఆమ్ నాగరిక్ (Ude Desh ka Aam Nagrik) – 'దేశంలో సామాన్య పౌరుడు ఎగరాలి'.
• నేపథ్యం: జాతీయ పౌర విమానయాన విధానం (National Civil Aviation Policy) – 2016 లో భాగంగా ప్రాంతీయ అనుసంధాన పథకం (Regional Connectivity Scheme – RCS).
• ప్రారంభం:
  1. అక్టోబర్ 2016లో పథకం ప్రారంభం
  2. మొదటి UDAN విమానం 27 ఏప్రిల్ 2017న సిమ్లా – ఢిల్లీ మార్గంలో.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. సుమారు ఒక గంట ప్రయాణం (సుమారు 500 కి.మీ.) కు టికెట్ ధర సుమారు ₹2,500 కు పరిమితం – విమానంలో సగం సీట్లకు.
  2. విమానయాన సంస్థలకు నష్టం రాకుండా 'లాభ అంతర నిధి (Viability Gap Funding – VGF)' సాయం – కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి.
  3. ఉపయోగంలో లేని, తక్కువ ఉపయోగించే విమానాశ్రయాలు, హెలిప్యాడ్లు, జల విమానాశ్రయాలు (Water Aerodromes) అభివృద్ధి.
• అమలు సంస్థ:
  1. భారత విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ (Airports Authority of India – AAI)
  2. పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ.
• అనుబంధ పథకాలు:
  1. కృషి ఉడాన్ (Krishi UDAN) – 2020: వ్యవసాయ, పాడి, మత్స్య ఉత్పత్తుల విమాన రవాణా.
  2. ఉడాన్ కింద హెలికాప్టర్, సీప్లేన్ సేవలు.
• తెలుగు రాష్ట్రాలు: కర్నూలు (ఓర్వకల్లు) విమానాశ్రయం వంటి చిన్న విమానాశ్రయాలకు ఉడాన్ కింద సేవలు అందుతున్నాయి.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. చిన్న నగరాల్లో పర్యాటకం, వ్యాపారం, ఉపాధి పెరుగుదల
  2. భారత్ ప్రపంచంలో మూడో అతిపెద్ద దేశీయ విమానయాన మార్కెట్‌గా ఎదిగింది.

భారత్‌లో పట్టణ జనాభా వేగంగా పెరుగుతోంది. నగరాల్లో నీరు, రవాణా, పారిశుద్ధ్యం, గృహాల వంటి సదుపాయాలు మెరుగుపరచడానికి 2015లో కేంద్రం పలు పట్టణ పథకాలు ఒకేసారి ప్రారంభించింది.

• ప్రారంభం: 25 జూన్ 2015 – స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్, అమృత్ (AMRUT), ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన – పట్టణ (PMAY-U) – మూడూ ఒకే రోజు.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: గృహ నిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MoHUA).
• స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్:
  1. 100 నగరాలను పోటీ (City Challenge) ద్వారా ఎంపిక చేశారు.
  2. మొదటి జాబితా – జనవరి 2016 (20 నగరాలు); అందులో భువనేశ్వర్ మొదటి స్థానం.
  3. అమలు: ప్రతి నగరానికి ప్రత్యేక ప్రయోజన వాహకం (Special Purpose Vehicle – SPV) – కంపెనీల చట్టం కింద.
  4. విధానాలు: ప్రాంత ఆధారిత అభివృద్ధి (రీట్రోఫిటింగ్, పునరాభివృద్ధి, గ్రీన్‌ఫీల్డ్) + నగరమంతటా స్మార్ట్ పరిష్కారాలు.
  5. సమీకృత కమాండ్ & కంట్రోల్ సెంటర్లు (ICCC) – ట్రాఫిక్, నిఘా, సేవల పర్యవేక్షణ.
  6. తెలుగు రాష్ట్రాల ఉదాహరణలు: విశాఖపట్నం, కాకినాడ, తిరుపతి, అమరావతి, వరంగల్, కరీంనగర్.
• అమృత్ (AMRUT): అటల్ మిషన్ ఫర్ రిజువెనేషన్ అండ్ అర్బన్ ట్రాన్స్‌ఫర్మేషన్.
• 500 నగరాల్లో తాగునీటి సరఫరా, మురుగునీటి వ్యవస్థ, పచ్చదనం, పార్కులు.
• అమృత్ 2.0 – 1 అక్టోబర్ 2021: అన్ని పట్టణాలకు తాగునీటి కుళాయి కనెక్షన్లు లక్ష్యం ('నీటి సురక్షిత నగరాలు').
• ఇతర పట్టణ పథకాలు:
  1. స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ – పట్టణ (2014; SBM-U 2.0 – 2021).
  2. HRIDAY – వారసత్వ నగరాల అభివృద్ధి (2015).

మౌలిక ప్రాజెక్టులకు చాలా డబ్బు అవసరం. ప్రభుత్వం ఒక్కటే అంతా భరించలేదు. అందుకే ప్రభుత్వం, ప్రైవేటు సంస్థలు కలిసి ప్రాజెక్టులు చేపట్టే విధానాన్ని ప్రభుత్వ-ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం (Public Private Partnership – PPP) అంటారు.

ఇందులో అనేక నమూనాలు ఉన్నాయి.

• EPC (Engineering, Procurement, Construction):
  1. ప్రభుత్వమే పూర్తి డబ్బు పెడుతుంది
  2. ప్రైవేటు కాంట్రాక్టర్ కేవలం నిర్మించి ఇస్తాడు. ఇది పూర్తి PPP కాదు.
• BOT (Build-Operate-Transfer): ప్రైవేటు సంస్థ నిర్మించి, నిర్దిష్ట కాలం నడిపి (ఉదా: టోల్ వసూలు), తర్వాత ప్రభుత్వానికి అప్పగిస్తుంది.
• BOT-టోల్:
  1. ఆదాయం టోల్ నుండి
  2. ట్రాఫిక్ రిస్క్ ప్రైవేటుది.
• BOT-యాన్యుటీ: ప్రభుత్వం ఏటా నిర్ణీత మొత్తం (Annuity) చెల్లిస్తుంది.
• BOOT (Build-Own-Operate-Transfer): కొంతకాలం యాజమాన్యం కూడా ప్రైవేటుదే, తర్వాత బదిలీ.
• BOO (Build-Own-Operate):
  1. యాజమాన్యం శాశ్వతంగా ప్రైవేటుదే
  2. బదిలీ ఉండదు.
• DBFOT (Design-Build-Finance-Operate-Transfer): డిజైన్, నిధులు కూడా ప్రైవేటువే.
• HAM (Hybrid Annuity Model): 2016లో రహదారుల కోసం ప్రవేశపెట్టారు.
• నిర్మాణ ఖర్చులో 40% ప్రభుత్వం నిర్మాణ సమయంలోనే ఇస్తుంది
• మిగతా 60% ప్రైవేటు సంస్థ పెడుతుంది.
• ప్రభుత్వం ఆ 60% ను వడ్డీతో వాయిదాల్లో (Annuity) తిరిగి చెల్లిస్తుంది
• టోల్ ప్రభుత్వమే వసూలు చేస్తుంది.
• EPC, BOT ల కలయిక కాబట్టి 'హైబ్రిడ్'.
• TOT (Toll-Operate-Transfer): ఇప్పటికే పూర్తయిన రహదారిని ప్రైవేటుకు నిర్దిష్ట కాలం టోల్ వసూలు కోసం ఇచ్చి, ముందుగానే ఒకేసారి మొత్తం తీసుకోవడం.
• VGF (Viability Gap Funding): 2006 పథకం – లాభదాయకం కాని కానీ అవసరమైన PPP ప్రాజెక్టులకు ప్రభుత్వ గ్రాంటు.
• కేల్కర్ కమిటీ (2015): PPP విధానాన్ని పునఃసమీక్షించి, రిస్కుల న్యాయమైన పంపకం వంటి సిఫార్సులు చేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'O' ఉంటే Operate (నడపడం), రెండో 'O' ఉంటే Own (సొంతం), 'T' ఉంటే Transfer (అప్పగింత). BOO లో T లేదు – అంటే ప్రభుత్వానికి తిరిగి రాదు.