WTO, IMF & ప్రపంచ బ్యాంకు (International Economic Bodies)

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను మళ్లీ నిలబెట్టేందుకు జరిగిన చారిత్రక సదస్సే బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సదస్సు. దీని నుండే IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు పుట్టాయి.

• అధికారిక పేరు: ఐక్యరాజ్యసమితి ద్రవ్య & ఆర్థిక సదస్సు (United Nations Monetary and Financial Conference).
• ఎప్పుడు, ఎక్కడ: జూలై 1944, బ్రెట్టన్ వుడ్స్, న్యూ హాంప్‌షైర్, అమెరికా.
• పాల్గొన్న దేశాలు:
  1. 44 మిత్రరాజ్యాలు
  2. భారత్ (అప్పటికి బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్నా) ప్రతినిధి బృందాన్ని పంపింది.
• ముఖ్య వ్యక్తులు: బ్రిటన్ తరఫున జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్ (J.M. Keynes), అమెరికా తరఫున హ్యారీ డెక్స్టర్ వైట్ (Harry Dexter White).
• జంట సంస్థలు (Bretton Woods Twins):
  1. అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF – International Monetary Fund)
  2. అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ & అభివృద్ధి బ్యాంకు (IBRD) – ప్రపంచ బ్యాంకు
• మూడవ సంస్థ ప్రతిపాదన:
  1. అంతర్జాతీయ వాణిజ్య సంస్థ (ITO) ప్రతిపాదించినా ఏర్పడలేదు
  2. దాని బదులు 1947లో GATT వచ్చింది, 1995లో WTO అయింది.
• బ్రెట్టన్ వుడ్స్ ద్రవ్య వ్యవస్థ:
  1. కరెన్సీలు అమెరికా డాలర్‌తో స్థిర రేటులో అనుసంధానం (Pegged)
  2. డాలర్ బంగారంతో అనుసంధానం – 1 ఔన్స్ బంగారం = 35 డాలర్లు
  3. దీన్ని "గోల్డ్-డాలర్ ప్రమాణం (Gold Exchange Standard)" అంటారు
• ముగింపు:
  1. 1971లో అమెరికా అధ్యక్షుడు రిచర్డ్ నిక్సన్ డాలర్‌ను బంగారంలోకి మార్చడం నిలిపివేశారు ("నిక్సన్ షాక్")
  2. 1973 నాటికి ప్రధాన కరెన్సీలు చలన మారకపు రేట్లకు మారాయి.

అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF) ప్రపంచ ద్రవ్య వ్యవస్థ స్థిరత్వాన్ని కాపాడే సంస్థ. చెల్లింపుల శేషం (BoP) సమస్యల్లో ఉన్న దేశాలకు స్వల్పకాలిక రుణాలు ఇస్తుంది.

• ఏర్పాటు:
  1. 27 డిసెంబర్ 1945 (ఒప్పంద ఆర్టికల్స్ అమలు)
  2. కార్యకలాపాల ప్రారంభం 1947.
• ప్రధాన కార్యాలయం: వాషింగ్టన్ D.C., అమెరికా.
• భారత్: వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం. IMF బోర్డ్ ఆఫ్ గవర్నర్స్‌లో భారత్ తరఫున గవర్నర్ – కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి (Ex-officio).
• కోటా (Quota): ప్రతి సభ్య దేశానికి దాని ఆర్థిక పరిమాణం ఆధారంగా కోటా. కోటాయే ఆ దేశ చందా, ఓటింగ్ బలం, రుణ పరిమితిని నిర్ణయిస్తుంది. అత్యధిక కోటా, ఓటింగ్ వాటా – అమెరికా (ముఖ్య నిర్ణయాలపై వీటో శక్తి).
• విధులు:
  1. సభ్య దేశాల ఆర్థిక విధానాల పర్యవేక్షణ (Surveillance) – ఆర్టికల్ IV సంప్రదింపులు
  2. BoP సంక్షోభంలో ఉన్న దేశాలకు రుణాలు (షరతులతో – Conditionalities)
  3. సాంకేతిక సహాయం, శిక్షణ
• ముఖ్య నివేదికలు: ప్రపంచ ఆర్థిక దృక్పథం (World Economic Outlook – WEO), ప్రపంచ ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Global Financial Stability Report), ఫిస్కల్ మానిటర్.
• నాయకత్వ ఆనవాయితీ:
  1. IMF మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ సాధారణంగా యూరప్ నుండి
  2. ప్రపంచ బ్యాంకు అధ్యక్షుడు అమెరికా నుండి.
• భారత్ & IMF:
  1. 1981లో పెద్ద రుణం (Extended Fund Facility)
  2. 1991 BoP సంక్షోభంలో రుణం. గీతా గోపీనాథ్ IMF తొలి మహిళా చీఫ్ ఎకనామిస్ట్ (2019).

SDR అనేది IMF సృష్టించిన అంతర్జాతీయ రిజర్వ్ ఆస్తి. ఇది నిజమైన కరెన్సీ కాదు – సభ్య దేశాల అధికారిక నిల్వలకు అదనంగా ఇచ్చే ఒక హక్కు. దీన్ని "కాగితపు బంగారం (Paper Gold)" అని పిలుస్తారు.

• సృష్టి: 1969లో IMF సృష్టించింది – బ్రెట్టన్ వుడ్స్ వ్యవస్థలో బంగారం, డాలర్ నిల్వలు సరిపోకపోవడంతో.
• విలువ: ఐదు కరెన్సీల బుట్ట (Basket of Currencies) ఆధారంగా:
• అమెరికా డాలర్ (USD)
• యూరో (Euro)
• చైనా రెన్మిన్బి / యువాన్ (RMB) – 2016 అక్టోబర్ నుండి చేరింది
• జపాన్ యెన్ (Yen)
• బ్రిటిష్ పౌండ్ స్టెర్లింగ్ (GBP)
• బుట్ట సమీక్ష: సాధారణంగా ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు IMF కరెన్సీల బుట్టను, వాటి వెయిటేజీని సమీక్షిస్తుంది.
• కేటాయింపు: సభ్య దేశాల కోటాకు అనుపాతంలో SDRలు కేటాయిస్తారు. 2021 ఆగస్టులో కోవిడ్ సంక్షోభం సమయంలో సుమారు 650 బిలియన్ డాలర్ల విలువైన అతిపెద్ద SDR కేటాయింపు జరిగింది.
• ఉపయోగం:
  1. దేశాలు SDRలను ఇతర సభ్య దేశాల నుండి కరెన్సీలుగా మార్చుకోవచ్చు
  2. IMFకు చెల్లింపులకు వాడవచ్చు. ప్రైవేట్ వ్యక్తులు, కంపెనీలు SDR వాడలేరు.
• IMF ఖాతాల యూనిట్: IMF తన ఖాతాలను SDRలలోనే నిర్వహిస్తుంది.
• భారత్‌కు సంబంధం: SDR భారత విదేశీ మారక నిల్వల్లో నాలుగు భాగాల్లో ఒకటి.

IMF స్వల్పకాలిక BoP సమస్యలు చూస్తే, ప్రపంచ బ్యాంకు దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు (రోడ్లు, విద్య, ఆరోగ్యం, నీటిపారుదల) రుణాలు ఇస్తుంది. ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహంలో ఐదు సంస్థలు ఉన్నాయి.

• ఐదు సంస్థలు:
  1. IBRD (అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ & అభివృద్ధి బ్యాంకు) – 1944లో బ్రెట్టన్ వుడ్స్‌లో ఏర్పాటు నిర్ణయం; మధ్య ఆదాయ దేశాలకు రుణాలు
  2. IDA (అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి సంఘం) – 1960; అత్యంత పేద దేశాలకు వడ్డీ లేని/తక్కువ వడ్డీ దీర్ఘకాలిక రుణాలు ("సాఫ్ట్ లోన్ విండో")
  3. IFC (అంతర్జాతీయ ఫైనాన్స్ కార్పొరేషన్) – 1956; ప్రైవేట్ రంగానికి పెట్టుబడులు
  4. MIGA (బహుపక్ష పెట్టుబడి హామీ సంస్థ) – 1988; విదేశీ పెట్టుబడులకు రాజకీయ ప్రమాదాలపై బీమా
  5. ICSID (పెట్టుబడి వివాదాల పరిష్కార అంతర్జాతీయ కేంద్రం) – 1966; పెట్టుబడి వివాదాల మధ్యవర్తిత్వం
• "ప్రపంచ బ్యాంకు" అంటే: సంకుచిత అర్థంలో IBRD + IDA మాత్రమే.
• ప్రధాన కార్యాలయం: వాషింగ్టన్ D.C., అమెరికా.
• అధ్యక్షుడు: ఆనవాయితీగా అమెరికా నామినేట్ చేసిన వ్యక్తి. అజయ్ బంగా (భారత సంతతి) 2023లో అధ్యక్షుడయ్యారు.
• భారత్: IBRD వ్యవస్థాపక సభ్యురాలు. భారత్ ICSIDలో సభ్యురాలు కాదు.
• ముఖ్య నివేదికలు: ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదిక (World Development Report), గ్లోబల్ ఎకనామిక్ ప్రాస్పెక్ట్స్. "ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్" నివేదికను 2021లో నిలిపివేసింది.

ప్రపంచ వాణిజ్యంలో సుంకాలు తగ్గించి, స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం పెంచడానికి 1947లో GATT ఒప్పందం వచ్చింది. దాని స్థానంలో 1995లో శాశ్వత సంస్థగా ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (World Trade Organization – WTO) ఏర్పడింది.

• GATT (General Agreement on Tariffs and Trade):
  1. 1947లో జెనీవాలో 23 దేశాలు సంతకం; 1 జనవరి 1948 నుండి అమలు
  2. భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్యురాలు
  3. ఇది ఒక ఒప్పందం మాత్రమే, శాశ్వత సంస్థ కాదు; కేవలం వస్తువుల వాణిజ్యం
• ఉరుగ్వే రౌండ్ (1986-1994): GATT చివరి, అతిపెద్ద చర్చల రౌండ్. సేవలు, మేధో సంపత్తి, వ్యవసాయం కూడా చర్చలోకి వచ్చాయి. అప్పటి GATT డైరెక్టర్ జనరల్ ఆర్థర్ డంకెల్ ప్రతిపాదన – "డంకెల్ ముసాయిదా (Dunkel Draft)".
• మర్రకేష్ ఒప్పందం (Marrakesh Agreement): ఏప్రిల్ 1994, మొరాకో – WTO ఏర్పాటుకు ఒప్పందం.
• WTO:
  1. ఏర్పాటు – 1 జనవరి 1995
  2. ప్రధాన కార్యాలయం – జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్
  3. సభ్య దేశాలు – 166 (2024లో కొమొరోస్, తిమోర్-లెస్తే చేరిక తర్వాత)
  4. డైరెక్టర్ జనరల్ – న్గోజీ ఒకోంజో-ఇవేలా (నైజీరియా) – తొలి మహిళ, తొలి ఆఫ్రికన్ (2021 నుండి)
  5. అత్యున్నత నిర్ణయ సంస్థ – మంత్రుల సదస్సు (Ministerial Conference), కనీసం 2 ఏళ్లకోసారి; మొదటిది సింగపూర్ (1996); MC13 అబుదాబి (ఫిబ్రవరి 2024)
• మౌలిక సూత్రాలు:
  1. అత్యంత అనుకూల దేశం (Most Favoured Nation – MFN) – ఒక దేశానికి ఇచ్చిన రాయితీ అందరికీ
  2. జాతీయ ప్రతిపత్తి (National Treatment) – దిగుమతి వస్తువులను దేశీయ వస్తువులతో సమానంగా చూడటం.
• వివాద పరిష్కారం:
  1. వివాద పరిష్కార సంస్థ (Dispute Settlement Body)
  2. అప్పిలేట్ బాడీ డిసెంబర్ 2019 నుండి సభ్యుల నియామకం లేక పనిచేయడం లేదు.

ఉరుగ్వే రౌండ్ ఫలితంగా WTO కింద అనేక ఒప్పందాలు వచ్చాయి. ఇవి వస్తువులతో పాటు వ్యవసాయం, సేవలు, మేధో సంపత్తి, పెట్టుబడులకు కూడా నియమాలు పెట్టాయి.

• వ్యవసాయ ఒప్పందం (Agreement on Agriculture – AoA) – మూడు స్తంభాలు:
• మార్కెట్ ప్రవేశం (Market Access) – దిగుమతి సుంకాల తగ్గింపు
• దేశీయ మద్దతు (Domestic Support) – రైతులకు ఇచ్చే సబ్సిడీల పరిమితి
• ఎగుమతి పోటీ (Export Competition) – ఎగుమతి సబ్సిడీల తగ్గింపు/రద్దు
• TRIPS (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights): పేటెంట్లు, కాపీరైట్లు, ట్రేడ్‌మార్కులు, భౌగోళిక సూచికలు (GI) వంటి మేధో సంపత్తి హక్కులకు కనీస ప్రమాణాలు.
• TRIPS అనుగుణంగా భారత్ పేటెంట్ చట్టం 1970ని సవరించి 2005లో ఉత్పత్తి పేటెంట్లు (Product Patents) ప్రవేశపెట్టింది
• పేటెంట్ కాలం – 20 సంవత్సరాలు
• భారత పేటెంట్ చట్టంలోని సెక్షన్ 3(d) – స్వల్ప మార్పులతో పేటెంట్ పొడిగించుకోవడాన్ని (Evergreening) అడ్డుకుంటుంది
• TRIMS (Trade-Related Investment Measures): వాణిజ్యాన్ని వక్రీకరించే పెట్టుబడి షరతులపై నిషేధం (ఉదా: స్థానిక వస్తువులు తప్పనిసరిగా కొనాలనే షరతు – Local Content Requirement).
• GATS (General Agreement on Trade in Services): సేవల వాణిజ్యానికి నియమాలు. సేవల సరఫరాకు నాలుగు పద్ధతులు (Modes) – సరిహద్దు దాటి సరఫరా, విదేశాల్లో వినియోగం, వాణిజ్య ఉనికి, వ్యక్తుల తరలింపు (Mode 4 – భారత IT నిపుణులకు ముఖ్యం).
• SPS ఒప్పందం: ఆహార భద్రత, జంతు-మొక్కల ఆరోగ్య ప్రమాణాలు (Sanitary and Phytosanitary Measures).
• TBT ఒప్పందం: సాంకేతిక ప్రమాణాలు వాణిజ్యానికి అనవసర అడ్డంకులు కాకూడదు (Technical Barriers to Trade).

వ్యవసాయ ఒప్పందం (AoA) కింద రైతులకు ఇచ్చే దేశీయ మద్దతు (Subsidies)ను, వాణిజ్యాన్ని అవి ఎంత వక్రీకరిస్తాయనే దాన్ని బట్టి రంగుల "బాక్సులు"గా విభజించారు. ట్రాఫిక్ సిగ్నల్ రంగుల ఆలోచనతో ఈ పేర్లు పెట్టారు.

• అంబర్ బాక్స్ (Amber Box) – "నెమ్మదించు":
• ఉత్పత్తి, ధరలను నేరుగా ప్రభావితం చేసి వాణిజ్యాన్ని వక్రీకరించే సబ్సిడీలు
• ఉదా: కనీస మద్దతు ధర (MSP), ఎరువులు, విద్యుత్, విత్తనాలపై సబ్సిడీలు
• పరిమితి: డి మినిమిస్ (De minimis) – అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ఉత్పత్తి విలువలో 10%, అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకు 5%
• బ్లూ బాక్స్ (Blue Box): ఉత్పత్తిని పరిమితం చేసే షరతులతో ఇచ్చే సబ్సిడీలు (ఉదా: నిర్దిష్ట విస్తీర్ణం లేదా పశువుల సంఖ్యపై చెల్లింపులు). ప్రస్తుతం వీటిపై పరిమితి లేదు.
• గ్రీన్ బాక్స్ (Green Box) – "వెళ్లవచ్చు":
• వాణిజ్యాన్ని వక్రీకరించని లేదా చాలా తక్కువ వక్రీకరించే సబ్సిడీలు
• ఉదా: పరిశోధన, శిక్షణ, మౌలిక సదుపాయాలు, పర్యావరణ కార్యక్రమాలు, ఉత్పత్తితో సంబంధం లేని నేరుగా ఆదాయ మద్దతు
• పరిమితి లేదు
• ప్రత్యేక & విభిన్న చికిత్స బాక్స్ (S&D Box / Development Box): అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు కొన్ని పెట్టుబడి, ఉత్పాదక సబ్సిడీలకు మినహాయింపు.
• రెడ్ బాక్స్: వ్యవసాయ ఒప్పందంలో లేదు (నిషేధిత సబ్సిడీలు అనే భావన మాత్రమే).
• శాంతి నిబంధన (Peace Clause): బాలి మంత్రుల సదస్సు (2013) – ఆహార భద్రత కోసం ప్రభుత్వ నిల్వల (Public Stockholding) కార్యక్రమాలపై అంబర్ బాక్స్ పరిమితి దాటినా సవాలు చేయకుండా తాత్కాలిక రక్షణ. 2018-19లో వరి కోసం ఈ నిబంధనను మొదట ఉపయోగించిన దేశం భారత్.

IMF, ప్రపంచ బ్యాంకుల్లో అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు తగిన ప్రాతినిధ్యం లేదనే అసంతృప్తితో కొత్త బహుపక్ష అభివృద్ధి బ్యాంకులు (Multilateral Development Banks) ఏర్పడ్డాయి. వీటిలో భారత్ పాత్ర పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• ఆసియా మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడి బ్యాంకు (AIIB – Asian Infrastructure Investment Bank):
• చైనా 2013లో ప్రతిపాదించింది
• ఒప్పంద ఆర్టికల్స్ 2015
• కార్యకలాపాలు జనవరి 2016 నుండి
• ప్రధాన కార్యాలయం – బీజింగ్, చైనా
• అతిపెద్ద వాటాదారు – చైనా
• రెండవ అతిపెద్ద వాటాదారు – భారత్
• AIIB నుండి ఎక్కువ రుణాలు పొందిన దేశాల్లో భారత్ ముందుంది
• న్యూ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంకు (NDB – New Development Bank):
  1. BRICS దేశాలు (బ్రెజిల్, రష్యా, ఇండియా, చైనా, దక్షిణాఫ్రికా) ఏర్పాటు చేశాయి
  2. ఫోర్టలేజా (బ్రెజిల్) BRICS శిఖరాగ్ర సదస్సు, 2014లో ఒప్పందం; 2015 నుండి కార్యకలాపాలు
  3. ప్రధాన కార్యాలయం – షాంఘై, చైనా
  4. ఐదు వ్యవస్థాపక దేశాలకు సమాన వాటాలు, సమాన ఓటు – ఏ దేశానికీ వీటో లేదు
  5. తొలి అధ్యక్షుడు – కె.వి. కామత్ (భారత్)
• BRICS ఆగంతుక రిజర్వ్ ఒప్పందం (CRA): 2014లోనే – BRICS దేశాల BoP సమస్యలకు సహాయం (IMFకు ప్రత్యామ్నాయ ఆలోచన).
• ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు (ADB – Asian Development Bank):
  1. 1966లో ఏర్పాటు; ప్రధాన కార్యాలయం – మనీలా, ఫిలిప్పీన్స్
  2. అతిపెద్ద వాటాదారులు – జపాన్, అమెరికా; అధ్యక్షుడు ఆనవాయితీగా జపాన్ నుండి
  3. భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్యురాలు