వ్యవసాయ రుణం & మార్కెటింగ్ (Agri Credit & Marketing)

రైతుకు విత్తనాలు, ఎరువులు, యంత్రాలు కొనడానికి డబ్బు అవసరం. ఆ డబ్బు ఎక్కడి నుండి వస్తుందో దాన్ని వ్యవసాయ రుణ వనరులు అంటారు. వీటిని రెండు రకాలుగా విభజిస్తారు.

• కాల వ్యవధి ప్రకారం రుణాలు:
  1. స్వల్పకాలిక (Short-term): 15 నెలల వరకు – విత్తనాలు, ఎరువుల కోసం (పంట రుణాలు).
  2. మధ్యకాలిక (Medium-term): 15 నెలల నుండి 5 ఏళ్ల వరకు – పశువులు, చిన్న యంత్రాలు.
  3. దీర్ఘకాలిక (Long-term): 5 ఏళ్లకు పైగా – భూమి కొనుగోలు, బోరుబావులు, ట్రాక్టర్లు.
• సంస్థేతర వనరులు (Non-institutional): వడ్డీ వ్యాపారులు, భూస్వాములు, వ్యాపారులు, బంధువులు. అధిక వడ్డీ, దోపిడీ వీటి సమస్య.
• సంస్థాగత వనరులు (Institutional):
  1. సహకార సంస్థలు: సహకార రుణ సంఘాల చట్టం 1904తో ప్రారంభం; ప్రాథమిక వ్యవసాయ రుణ సంఘాలు (PACS) గ్రామ స్థాయిలో.
  2. వాణిజ్య బ్యాంకులు: 1969 బ్యాంకుల జాతీయీకరణ (14 బ్యాంకులు) తర్వాత గ్రామాల్లో విస్తరించాయి.
  3. ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు (RRBs): 2 అక్టోబర్ 1975న ప్రారంభం (నరసింహం వర్కింగ్ గ్రూప్ సిఫార్సు). మొదటిది – ప్రథమ గ్రామీణ బ్యాంక్, మొరాదాబాద్ (UP).
  4. NABARD: రీఫైనాన్స్ అందించే అత్యున్నత సంస్థ.
• అఖిల భారత గ్రామీణ రుణ సర్వే కమిటీ (A.D. గోర్వాలా కమిటీ, 1951-54): దీని సిఫార్సుతో ఇంపీరియల్ బ్యాంక్‌ను 1955లో స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (SBI) గా మార్చారు.
• లీడ్ బ్యాంక్ పథకం (Lead Bank Scheme): 1969 – ప్రతి జిల్లాకు ఒక ప్రధాన బ్యాంకు బాధ్యత.
• ప్రాధాన్య రంగ రుణాలు (Priority Sector Lending):
  1. బ్యాంకులు తమ సర్దుబాటు నికర బ్యాంకు రుణాల (ANBC) లో 18% వ్యవసాయానికి ఇవ్వాలి (RBI నియమం)
  2. అందులో 10% చిన్న, సన్నకారు రైతులకు.

జాతీయ వ్యవసాయ, గ్రామీణాభివృద్ధి బ్యాంకు (National Bank for Agriculture and Rural Development – NABARD) వ్యవసాయ, గ్రామీణ రుణాలకు దేశంలో అత్యున్నత అభివృద్ధి బ్యాంకు (Apex Development Bank). ఇది రైతులకు నేరుగా రుణం ఇవ్వదు; బ్యాంకులకు రీఫైనాన్స్ ఇస్తుంది.

• ఏర్పాటు: 12 జూలై 1982, NABARD చట్టం 1981 కింద.
• సిఫార్సు చేసిన కమిటీ: CRAFICARD (గ్రామీణాభివృద్ధికి సంస్థాగత రుణ ఏర్పాట్ల సమీక్ష కమిటీ) – అధ్యక్షుడు బి. శివరామన్, 1979.
• ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబై.
• విలీనం: RBI లోని వ్యవసాయ రుణ విభాగం, వ్యవసాయ రీఫైనాన్స్ & అభివృద్ధి కార్పొరేషన్ (ARDC) విధులను NABARD తీసుకుంది.
• యాజమాన్యం: ఇప్పుడు పూర్తిగా భారత ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉంది (ముందు RBI కి వాటా ఉండేది).
• ముఖ్య విధులు:
  1. సహకార బ్యాంకులు, RRBs, వాణిజ్య బ్యాంకులకు రీఫైనాన్స్.
  2. RRBs, రాష్ట్ర, జిల్లా సహకార బ్యాంకుల పర్యవేక్షణ (Supervision).
  3. గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి నిధి (RIDF) – 1995-96 నుండి రాష్ట్రాలకు రుణాలు.
  4. స్వయం సహాయక బృందాలు-బ్యాంకు అనుసంధానం (SHG-Bank Linkage Programme) – 1992లో ప్రారంభించింది.
  5. కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ పథకం రూపకల్పన (1998).
• ఇతర నిధులు: వాటర్‌షెడ్ అభివృద్ధి నిధి, గిరిజన అభివృద్ధి నిధి వంటివి NABARD నిర్వహిస్తుంది.

కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ (KCC) రైతులకు పంట అవసరాల కోసం సులభంగా, తక్కువ వడ్డీకి రుణం ఇచ్చే పథకం. ఒకసారి కార్డు వస్తే, ప్రతిసారీ కొత్త దరఖాస్తు లేకుండా పరిమితి వరకు డబ్బు తీసుకోవచ్చు.

• ప్రారంభం: ఆగస్టు 1998.
• సిఫార్సు: ఆర్.వి. గుప్తా కమిటీ.
• పథకం రూపకల్పన: NABARD.
• అమలు చేసే బ్యాంకులు: వాణిజ్య బ్యాంకులు, RRBs, సహకార బ్యాంకులు.
• విస్తరణ: 2018-19 లో పశుపోషణ (Animal Husbandry), మత్స్య (Fisheries) రైతులకు కూడా KCC విస్తరించారు.
• వడ్డీ రాయితీ (Modified Interest Subvention Scheme):
  1. రైతుకు 7% వడ్డీకి స్వల్పకాలిక రుణం.
  2. సకాలంలో తిరిగి చెల్లిస్తే అదనంగా 3% ప్రోత్సాహం – అంటే ప్రభావిత వడ్డీ 4% మాత్రమే.
  3. ఈ రాయితీ ₹3 లక్షల వరకు ఉండేది; కేంద్ర బడ్జెట్ 2025-26 లో ఈ పరిమితిని ₹5 లక్షలకు పెంచుతున్నట్లు ప్రకటించారు.
• హామీ లేని రుణం: RBI 2025 జనవరి నుండి హామీ (Collateral) లేకుండా ఇచ్చే వ్యవసాయ రుణ పరిమితిని ₹2 లక్షలకు పెంచింది.
• కార్డు రకం: RuPay డెబిట్ కార్డుగా ఇస్తారు – ATM ద్వారా కూడా డబ్బు తీసుకోవచ్చు.
• కాలపరిమితి:
  1. KCC 5 ఏళ్లు చెల్లుబాటు అవుతుంది
  2. ఏటా సమీక్షిస్తారు.
• పంట బీమాతో అనుసంధానం: KCC రుణం తీసుకున్న రైతులకు పంట బీమా వర్తించేలా ఏర్పాటు ఉంది.

ప్రధానమంత్రి కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి (PM-KISAN) రైతులకు నేరుగా నగదు అందించే కేంద్ర పథకం. ఎరువులు, విత్తనాల వంటి ఖర్చులకు రైతు చేతిలో కొంత డబ్బు ఉండాలనేది దీని ఉద్దేశ్యం.

• ప్రారంభం: 24 ఫిబ్రవరి 2019, గోరఖ్‌పూర్ (ఉత్తరప్రదేశ్). 1 డిసెంబర్ 2018 నుండి అమలులోకి వచ్చినట్లు పరిగణించారు.
• ప్రయోజనం: ఏడాదికి ₹6,000 – మూడు సమాన వాయిదాల్లో (₹2,000 చొప్పున), నేరుగా బ్యాంకు ఖాతాకు (DBT).
• నిధులు: 100% కేంద్ర ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme).
• అర్హత:
  1. మొదట 2 హెక్టార్ల లోపు భూమి ఉన్న చిన్న, సన్నకారు రైతులకే పరిమితం.
  2. జూన్ 2019 నుండి భూమి ఉన్న రైతు కుటుంబాలన్నింటికీ విస్తరించారు.
  3. కుటుంబం = భర్త, భార్య, మైనర్ పిల్లలు.
• మినహాయింపులు: ఆదాయపు పన్ను చెల్లించేవారు, రాజ్యాంగ పదవుల్లో ప్రస్తుతం ఉన్నవారు, గతంలో ఉన్నవారు, డాక్టర్లు-ఇంజినీర్లు-లాయర్లు వంటి వృత్తి నిపుణులు, నెలకు ₹10,000 పైగా పింఛను పొందేవారు.
• ఈ-కేవైసీ: లబ్ధి పొందడానికి e-KYC, ఆధార్-బ్యాంకు అనుసంధానం తప్పనిసరి.
• రాష్ట్రాల పథకాలు:
  1. తెలంగాణ 'రైతుబంధు' – మే 2018లో ప్రారంభం (ఎకరానికి పెట్టుబడి సాయం). PM-KISAN కి ఇదీ ఒక ప్రేరణ. తర్వాత దాని స్థానంలో 'రైతు భరోసా' (2025) వచ్చింది.
  2. ఒడిశా 'KALIA' (2018-19) కూడా ఇలాంటి ఆదాయ మద్దతు పథకం.

కరువు, వరదలు, వడగళ్లు, తెగుళ్లు వంటి వాటి వల్ల పంట నష్టపోతే రైతును ఆదుకునేదే పంట బీమా (Crop Insurance). భారత్‌లో ప్రస్తుత ప్రధాన పంట బీమా పథకం ప్రధానమంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY).

• పాత పథకాలు:
  1. సమగ్ర పంట బీమా పథకం (CCIS) – 1985.
  2. జాతీయ వ్యవసాయ బీమా పథకం (NAIS) – 1999-2000.
  3. వాతావరణ ఆధారిత పంట బీమా పథకం (WBCIS) – 2007.
• PMFBY ప్రారంభం: 2016 (ఖరీఫ్ 2016 నుండి అమలు). NAIS, సవరించిన NAIS స్థానంలో వచ్చింది.
• రైతు చెల్లించే ప్రీమియం (గరిష్ఠం):
  1. ఖరీఫ్ ఆహార, నూనె గింజల పంటలు: 2%
  2. రబీ ఆహార, నూనె గింజల పంటలు: 1.5%
  3. వార్షిక వాణిజ్య, ఉద్యాన పంటలు: 5%
  4. మిగతా ప్రీమియంను కేంద్రం, రాష్ట్రాలు సమానంగా భరిస్తాయి (ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో 90:10).
• స్వచ్ఛందం: ఖరీఫ్ 2020 నుండి రుణం తీసుకున్న రైతులతో సహా అందరికీ ఈ పథకం స్వచ్ఛందం (Voluntary).
• కవరేజ్: విత్తనం వేయలేకపోవడం (Prevented Sowing), నిలిచిన పంట నష్టం, కోత తర్వాత నష్టం (14 రోజుల వరకు), స్థానిక విపత్తులు.
• సాంకేతికత: ఉపగ్రహ చిత్రాలు, డ్రోన్లు, స్మార్ట్‌ఫోన్ ద్వారా పంట కోత ప్రయోగాలు (Crop Cutting Experiments).
• అమలు:
  1. కేంద్ర వ్యవసాయ, రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
  2. బీమా కంపెనీల ద్వారా.
• పునర్వ్యవస్థీకరించిన WBCIS (RWBCIS): PMFBY తో పాటు వాతావరణ ఆధారిత బీమా కూడా కొనసాగుతోంది.

రైతు పండించిన పంటను సరైన ధరకు అమ్ముకోవడమే వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ (Agricultural Marketing). దళారుల దోపిడీ, నిల్వ సదుపాయాల కొరత, తక్కువ ధరకు తొందరగా అమ్మేయడం (Distress Sale) – ఇవి రైతుల ముఖ్య సమస్యలు.

• నియంత్రిత మార్కెట్లు (Regulated Markets): 1928లో రాయల్ కమిషన్ ఆన్ అగ్రికల్చర్ నియంత్రిత మార్కెట్లను సిఫార్సు చేసింది.
• APMC చట్టాలు: వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల మార్కెట్ కమిటీ (Agricultural Produce Market Committee) చట్టాలను రాష్ట్రాలు 1960లలో చేశాయి.
• మార్కెట్లు, సంతలు రాష్ట్ర జాబితా అంశం.
• ఉద్దేశ్యం: బహిరంగ వేలం, సరైన తూకాలు, వెంటనే చెల్లింపు.
• మోడల్ చట్టాలు:
  1. మోడల్ APMC చట్టం – 2003 (ప్రైవేటు మార్కెట్లు, కాంట్రాక్ట్ వ్యవసాయం, ప్రత్యక్ష కొనుగోలుకు అనుమతి).
  2. మోడల్ APLM చట్టం (వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు & పశువుల మార్కెటింగ్) – 2017.
• మూడు వ్యవసాయ చట్టాలు:
  1. 2020లో పార్లమెంటు ఆమోదించింది
  2. రైతుల ఆందోళనల తర్వాత నవంబర్-డిసెంబర్ 2021లో రద్దు చేశారు (వ్యవసాయ చట్టాల రద్దు చట్టం, 2021).
• రైతు బజార్లు: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 1999లో ప్రారంభం – రైతులు దళారులు లేకుండా నేరుగా వినియోగదారులకు అమ్ముకునే మార్కెట్లు.
• నాణ్యత గుర్తింపు: అగ్‌మార్క్ (AGMARK) – వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల (గ్రేడింగ్ & మార్కింగ్) చట్టం, 1937.
• గిడ్డంగులు: గిడ్డంగుల (అభివృద్ధి & నియంత్రణ) చట్టం 2007 కింద WDRA ఏర్పాటు (2010). గిడ్డంగి రసీదు (Warehouse Receipt) పై రైతు బ్యాంకు రుణం తీసుకోవచ్చు.
• కేంద్ర గిడ్డంగుల సంస్థ (CWC): 1957.

జాతీయ వ్యవసాయ మార్కెట్ (National Agriculture Market – e-NAM) దేశంలోని APMC మండీలను ఒకే ఆన్‌లైన్ వేదికతో కలిపే ఎలక్ట్రానిక్ వ్యాపార పోర్టల్. 'ఒకే దేశం – ఒకే మార్కెట్ (One Nation One Market)' దీని లక్ష్యం.

• ప్రారంభం: 14 ఏప్రిల్ 2016 (అంబేడ్కర్ జయంతి).
• మొదట 8 రాష్ట్రాల్లోని 21 మండీలతో ప్రారంభం.
• తర్వాత 1,000 కంటే ఎక్కువ మండీలు దీనితో అనుసంధానమయ్యాయి.
• అమలు సంస్థ: చిన్న రైతుల వ్యవసాయ వ్యాపార కన్సార్టియం (Small Farmers' Agribusiness Consortium – SFAC), కేంద్ర వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
• ఎలా పనిచేస్తుంది:
  1. రైతు పంటను దగ్గరలోని e-NAM మండీకి తెస్తాడు.
  2. నాణ్యత పరీక్ష (Assaying) తర్వాత ఆన్‌లైన్‌లో వేలం.
  3. దేశంలో ఎక్కడి వ్యాపారి అయినా బిడ్ వేయవచ్చు.
  4. డబ్బు నేరుగా రైతు ఖాతాకు (ఆన్‌లైన్ చెల్లింపు).
• లాభాలు:
  1. ఎక్కువ మంది కొనుగోలుదారులు → మంచి ధర
  2. పారదర్శకత
  3. దళారుల పాత్ర తగ్గడం.
• చేరాలంటే రాష్ట్రాలు చేయాల్సిన సంస్కరణలు: రాష్ట్రమంతటా ఒకే లైసెన్సు, ఒకే చోట మార్కెట్ ఫీజు, ఎలక్ట్రానిక్ వేలానికి అనుమతి.
• అదనపు సదుపాయాలు:
  1. FPO ట్రేడింగ్ మాడ్యూల్ – రైతు సంఘాలు నేరుగా అమ్ముకోవచ్చు.
  2. గిడ్డంగి ఆధారిత వ్యాపారం (Warehouse-based Trading).
  3. 'ప్లాట్‌ఫామ్ ఆఫ్ ప్లాట్‌ఫామ్స్' – ఇతర ఆన్‌లైన్ వ్యవసాయ వేదికలతో అనుసంధానం.
• సమస్యలు: నాణ్యత పరీక్ష ల్యాబ్‌ల కొరత, రాష్ట్రాల మధ్య వ్యాపారం తక్కువగా ఉండటం, రైతులకు డిజిటల్ అవగాహన లోపం.

ఒక్కో చిన్న రైతు ఒంటరిగా విత్తనాలు కొన్నా, పంట అమ్మినా బేరమాడే శక్తి ఉండదు. రైతులు కలిసి ఒక సంస్థగా ఏర్పడితే పెద్ద కొనుగోలుదారుడిలా, పెద్ద అమ్మకందారుడిలా వ్యవహరించవచ్చు.

అలాంటి సంస్థే రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంస్థ (Farmer Producer Organisation – FPO).

• నమోదు: కంపెనీల చట్టం కింద రైతు ఉత్పత్తిదారుల కంపెనీగా (Producer Company) లేదా సహకార సంఘాల చట్టం కింద నమోదు చేయవచ్చు.
• 10,000 FPOల పథకం: 'Formation and Promotion of 10,000 FPOs' – 29 ఫిబ్రవరి 2020న చిత్రకూట్ (ఉత్తరప్రదేశ్) లో ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు.
• బడ్జెట్: ₹6,865 కోట్లు.
• అమలు ఏజెన్సీలు: SFAC, NABARD, NCDC (జాతీయ సహకార అభివృద్ధి సంస్థ) మొదలైనవి.
• 'ఒక జిల్లా – ఒక ఉత్పత్తి (ODOP)' ఆధారంగా క్లస్టర్లు.
• ఆర్థిక సాయం:
  1. ఈక్విటీ గ్రాంట్: ఒక్కో రైతు సభ్యుడికి ₹2,000 వరకు, ఒక్కో FPO కి గరిష్ఠంగా ₹15 లక్షలు.
  2. రుణ హామీ సదుపాయం (Credit Guarantee): ఒక్కో FPO కి ₹2 కోట్ల వరకు బ్యాంకు రుణానికి హామీ.
  3. 5 సంవత్సరాల పాటు నిర్వహణ సాయం.
• FPOల లాభాలు:
  1. విత్తనాలు, ఎరువులు తక్కువ ధరకు బల్క్‌గా కొనడం.
  2. పంటను నేరుగా కంపెనీలకు, e-NAM లో మంచి ధరకు అమ్మడం.
  3. శుద్ధి (Processing), గ్రేడింగ్, ప్యాకింగ్ వంటి విలువ జోడింపు.
• వ్యవసాయ మౌలిక సదుపాయాల నిధి (Agriculture Infrastructure Fund – AIF):
  1. 2020
  2. ₹1 లక్ష కోట్లు – కోల్డ్ స్టోరేజీలు, గిడ్డంగుల కోసం FPOలు, PACS లకు వడ్డీ రాయితీతో రుణాలు.