ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం (Indo-Islamic Architecture)

మధ్యయుగంలో భారతదేశానికి వచ్చిన ముస్లిం పాలకులు తమ శైలిని, స్థానిక భారతీయ శైలితో కలిపి కొత్త వాస్తు శైలిని సృష్టించారు. దీన్నే ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తు అంటారు. ఇది ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలంలో మొదలై, మొఘలుల కాలంలో శిఖర స్థాయికి చేరింది.

• ప్రధాన లక్షణాలు:
  1. సొరంగాలు, వంపులు (Arches), గుమ్మటాలు (Domes), మినార్లు (Minarets).
  2. మసీదు, సమాధి (మక్బరా), కోట, మదరసా ప్రధాన నిర్మాణ రకాలు.
  3. జంతువులు, మనుషుల రూపాలు ఉండవు; బదులుగా జ్యామితీయ నమూనాలు, ఖురాన్ లిపి (కాలిగ్రఫీ), పూల నమూనాలు.
  4. జాలీ (రాతి జాలీ తెరలు), గోపురాలు (ఛత్రీలు).
• నిర్మాణ పద్ధతులు:
  1. వంపులు, గుమ్మటాల కోసం స్క్వించ్ (squinch) అనే పద్ధతి
  2. సున్నం గచ్చు, మోర్టార్ వాడకం.
• అలంకరణ: పియత్రా దురా (Pietra Dura) – పాలరాయిలో రంగురాళ్లు పొదగడం.
• తోటలు: చార్‌బాగ్ (నాలుగు భాగాల తోట) – మొఘల్ కట్టడాల్లో ప్రత్యేకత.
• సామగ్రి: ఎర్ర ఇసుకరాయి (Red sandstone), తెల్ల పాలరాయి (Marble).

ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలంలో (1206–1526) భారతదేశంలో తొలిసారిగా ఇస్లామిక్ కట్టడాలు నిర్మితమయ్యాయి. మొదట్లో పాత హిందూ, జైన ఆలయాల రాళ్లను ఉపయోగించి మసీదులు కట్టారు.

• గులాం వంశం:
  1. కుతుబుద్దీన్ ఐబక్: కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు (ఢిల్లీ), అఢాయి దిన్ కా ఝోంప్రా (అజ్మీర్).
  2. కుతుబ్ మినార్: ఐబక్ ప్రారంభించారు, ఇల్‌తుత్మిష్ పూర్తి చేశారు; తరువాత ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ పై అంతస్తులను మరమ్మతు చేసి చేర్చారు. ఇది ప్రసిద్ధ సూఫీ సాధువు కుతుబుద్దీన్ భక్తియార్ కాకి పేరుతో అని చెబుతారు. యునెస్కో 1993.
• ఖిల్జీ వంశం: అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ – అలై దర్వాజా (1311) – ఇస్లామిక్ వాస్తు లక్షణాలు (నిజమైన గుమ్మటం, వంపు) కనిపించే తొలి కట్టడంగా చెబుతారు. సిరి కోట.
• తుగ్లక్ వంశం:
  1. ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్: తుగ్లకాబాద్ కోట, తన సమాధి.
  2. ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్: ఫిరోజాబాద్ (ఫిరోజ్ షా కోట్లా), అనేక కాలువలు, మసీదులు.
• సయ్యద్, లోడి వంశం: సమాధుల నిర్మాణం (లోడి గార్డెన్స్, ఢిల్లీ).
• షేర్ షా సూరి:
  1. సాసారాం (బీహార్) లో సమాధి
  2. ఢిల్లీలో పురానా ఖిలా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఐబక్ – కుతుబ్ మినార్ ప్రారంభం; ఇల్‌తుత్మిష్ – పూర్తి; అల్లావుద్దీన్ – అలై దర్వాజా; షేర్ షా – సాసారాం సమాధి.

ఢిల్లీ సుల్తానత్ బలహీనపడిన తర్వాత వివిధ ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర సుల్తానులు వెలిశారు. వారు తమ స్థానిక శైలులతో కట్టడాలు నిర్మించారు. ఈ ప్రాంతీయ శైలులపై పరీక్షల్లో ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• జౌన్‌పూర్ (ఉత్తరప్రదేశ్):
  1. శర్కీ సుల్తానులు
  2. అటాలా మసీదు, జామా మసీదు.
• గుజరాత్:
  1. అహ్మదాబాద్ లోని జామా మసీదు
  2. సిదీ సయ్యద్ మసీదు – రాతి జాలీ ('చెట్టు' జాలీ) ప్రసిద్ధం.
• మాల్వా (మాండు): హోషంగ్ షా సమాధి (పాలరాయి), జహాజ్ మహల్.
• బహమనీ సుల్తానులు:
  1. గుల్బర్గా, బీదర్
  2. మహమూద్ గవాన్ మదరసా (బీదర్).
• బీజాపూర్ (ఆదిల్ షాహీ):
  1. గోల్ గుంబజ్ – మహ్మద్ ఆదిల్ షా సమాధి (1656)
  2. అతి పెద్ద గుమ్మటాల్లో ఒకటి
  3. 'విస్పరింగ్ గ్యాలరీ' (గుసగుసలు వినిపించే ప్రదేశం) ప్రసిద్ధం. ఇబ్రహీం రౌజా – ఇబ్రాహీం ఆదిల్ షా II సమాధి.
• గోల్కొండ (కుతుబ్ షాహీ): హైదరాబాద్ నగర స్థాపకుడు మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1591లో చార్మినార్ నిర్మించాడు (మహమ్మారి ముగింపు సందర్భంగా).
• మక్కా మసీదు (హైదరాబాద్): మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా ప్రారంభించగా, తర్వాత పూర్తయింది.
• గోల్కొండ కోట, కుతుబ్ షాహీ సమాధులు.

మొఘల్ చక్రవర్తుల కాలంలో ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తు అత్యున్నత స్థాయికి చేరింది. అక్బర్ కాలం వరకు ఎర్ర ఇసుకరాయి ప్రధానం; షాజహాన్ కాలంలో తెల్ల పాలరాయి వాడకం పెరిగింది.

• బాబర్:
  1. కొన్ని మసీదులు (పానిపట్ కాబూల్ బాగ్ మసీదు, సంభల్ మసీదు)
  2. తోటల నిర్మాణ ఆసక్తి.
• హుమాయూన్ సమాధి (ఢిల్లీ):
  1. హుమాయూన్ భార్య హాజీ బేగం (బేగా బేగం) నిర్మించారు (1565–72), వాస్తుశిల్పి మీరక్ మీర్జా ఘియాస్. భారత్‌లో తొలి గార్డెన్ సమాధి (చార్‌బాగ్)
  2. తాజ్ మహల్‌కు ప్రేరణ. యునెస్కో 1993.
• అక్బర్:
  1. ఎర్ర ఇసుకరాయితో కట్టడాలు
  2. హిందూ-ఇస్లామిక్ మిశ్రమ శైలి.
• ఆగ్రా కోట.
• ఫతేపూర్ సిక్రీ: గుజరాత్ విజయం తర్వాత (1573) నిర్మించారు. యునెస్కో 1986. బులంద్ దర్వాజా, జామా మసీదు, పంచ్ మహల్, సలీం చిష్తీ సమాధి, జోధా బాయి భవనం.
• సికందర (ఆగ్రా): అక్బర్ సమాధి.
• జహంగీర్ కాలం:
  1. ఇతిమాదుద్దౌలా సమాధి (ఆగ్రా): నూర్జహాన్ తన తండ్రి కోసం నిర్మించింది. పియత్రా దురా పద్ధతిని తొలిసారి వాడిన కట్టడం; 'బేబీ తాజ్' అని పిలుస్తారు; పూర్తిగా పాలరాయి.
  2. షాలిమార్ బాగ్ (కాశ్మీర్ – జహంగీర్), నిషాత్ బాగ్ (అసఫ్ ఖాన్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హుమాయూన్ సమాధి → తాజ్ మహల్ ప్రేరణ; ఫతేపూర్ సిక్రీ → బులంద్ దర్వాజా (గుజరాత్ విజయ స్మారకం).

షాజహాన్ కాలం (1628–1658) మొఘల్ వాస్తుకళకు స్వర్ణయుగం. ఈ కాలంలో తెల్ల పాలరాయి, పియత్రా దురా, సున్నితమైన వంపులు విస్తృతంగా వాడారు.

• తాజ్ మహల్ (ఆగ్రా): షాజహాన్ తన భార్య ముంతాజ్ మహల్ (1631లో మరణం) జ్ఞాపకార్థం యమునా నది ఒడ్డున నిర్మించాడు. నిర్మాణ కాలం సుమారు 1632–1653. ప్రధాన వాస్తుశిల్పి ఉస్తాద్ అహ్మద్ లాహోరీ. తెల్ల పాలరాయి, గుమ్మటం, నాలుగు మినార్లు, చార్‌బాగ్ తోట. యునెస్కో 1983.
• ఎర్రకోట (ఢిల్లీ):
  1. షాజహానాబాద్ నగరంలో 1639–48 మధ్య నిర్మాణం
  2. ఎర్ర ఇసుకరాయి. దివాన్-ఎ-ఆమ్, దివాన్-ఎ-ఖాస్. యునెస్కో 2007.
• జామా మసీదు (ఢిల్లీ):
  1. షాజహాన్ నిర్మించాడు (1650–56)
  2. భారతదేశంలోని అతి పెద్ద మసీదుల్లో ఒకటి.
• మోతీ మసీదు (ఆగ్రా కోట): పాలరాయి మసీదు.
• ఔరంగజేబు కాలం:
  1. బీబీ కా మక్బరా (ఔరంగాబాద్): తన భార్య రబియా-ఉద్-దురానీ సమాధి; 'దక్కన్ తాజ్' అంటారు.
  2. మోతీ మసీదు (ఎర్రకోట, ఢిల్లీ).
  3. బాద్‌షాహీ మసీదు (లాహోర్).
• తరువాతి కాలం:
  1. మొఘల్ వాస్తు క్షీణించింది
  2. సఫ్దర్‌జంగ్ సమాధి (ఢిల్లీ) చివరి గార్డెన్ సమాధుల్లో ఒకటి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తాజ్ మహల్ = ముంతాజ్ + షాజహాన్ + ఉస్తాద్ అహ్మద్ లాహోరీ; ఎర్రకోట = ఎర్ర ఇసుకరాయి + షాజహానాబాద్.

ఇండో-ఇస్లామిక్ కట్టడాల పరీక్షలు ఎక్కువగా 'ఏ కట్టడం ఎవరు నిర్మించారు?' జతల రూపంలో ఉంటాయి. ఈ జాబితా ఒకసారి గుర్తుంచుకుంటే సరిపోతుంది.

• కుతుబ్ మినార్: ఐబక్ (ప్రారంభం), ఇల్‌తుత్మిష్ (పూర్తి).
• కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు, అఢాయి దిన్ కా ఝోంప్రా: కుతుబుద్దీన్ ఐబక్.
• అలై దర్వాజా: అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ.
• తుగ్లకాబాద్ కోట: ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్.
• ఫిరోజ్ షా కోట్లా: ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్.
• సాసారాం సమాధి: షేర్ షా సూరి.
• హుమాయూన్ సమాధి: హాజీ బేగం.
• ఫతేపూర్ సిక్రీ, బులంద్ దర్వాజా: అక్బర్.
• ఇతిమాదుద్దౌలా సమాధి: నూర్జహాన్.
• తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట, ఢిల్లీ జామా మసీదు: షాజహాన్.
• బీబీ కా మక్బరా: ఔరంగజేబు కాలం (భార్య రబియా-ఉద్-దురానీ సమాధి).
• చార్మినార్: మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1591).
• గోల్ గుంబజ్: మహ్మద్ ఆదిల్ షా (బీజాపూర్).
• తోటల శైలి: చార్‌బాగ్ – హుమాయూన్ సమాధి నుండి తాజ్ మహల్ వరకు.