భారతదేశ మతాలు (Religions of India)

హిందూ మతాన్ని సనాతన ధర్మం అని కూడా అంటారు. దీనికి ఒక్క స్థాపకుడు లేడు; వేల సంవత్సరాలుగా అభివృద్ధి చెందింది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలో అత్యధిక జనాభా ఈ మతానికి చెందినవారే.

• నాలుగు వేదాలు (Vedas):
  1. ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం. ఋగ్వేదం అత్యంత ప్రాచీనం
  2. దీనిలో 10 మండలాలు ఉన్నాయి.
• వేద సాహిత్య భాగాలు: సంహితలు, బ్రాహ్మణాలు, ఆరణ్యకాలు, ఉపనిషత్తులు.
• పురాణాలు: ప్రధాన పురాణాలు 18.
• ఇతిహాసాలు: రామాయణం (వాల్మీకి), మహాభారతం (వ్యాసుడు).
• పురుషార్థాలు (Purusharthas): ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షం.
• ఆశ్రమాలు: బ్రహ్మచర్యం, గృహస్థం, వానప్రస్థం, సన్యాసం.
• త్రిమూర్తులు: బ్రహ్మ (సృష్టి), విష్ణువు (స్థితి), శివుడు (లయ).
• ముఖ్య భావనలు: కర్మ (Karma), పునర్జన్మ (Rebirth), మోక్షం (Moksha), ధర్మం (Dharma).
• ప్రధాన సంప్రదాయాలు: శైవం (శివుడు), వైష్ణవం (విష్ణువు), శాక్తం (శక్తి/దేవి).

2011 జనాభా లెక్కల్లో మతాల వాటా (సుమారు శాతాలు)

• హిందూ 79.8, ముస్లిం 14.2, క్రైస్తవ 2.3, సిక్కు 1.7, బౌద్ధ 0.7, జైన 0.4

బౌద్ధ మతాన్ని స్థాపించినవాడు గౌతమ బుద్ధుడు. ఈయన క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో జీవించాడు. సంప్రదాయ కాలనిర్ణయం ప్రకారం క్రీ.పూ. 563లో జన్మించాడు.

• జననం: లుంబినీ (ఇప్పటి నేపాల్). శాక్య వంశం, కపిలవస్తు రాజ్యం. తండ్రి శుద్ధోదనుడు, తల్లి మాయాదేవి. అసలు పేరు సిద్ధార్థుడు.
• కుటుంబం: భార్య యశోధర, కుమారుడు రాహులుడు. రథసారథి ఛన్నుడు, గుర్రం కంథకుడు.
• మహాభినిష్క్రమణ: 29వ ఏట గృహత్యాగం చేశాడు.
• జ్ఞానోదయం (Enlightenment):
  1. బోధ్‌గయలో రావి చెట్టు (బోధి వృక్షం) కింద
  2. అప్పటి నుండి బుద్ధుడు.
• మొదటి ఉపదేశం: సారనాథ్ (ఋషిపట్టణం, జింకల వనం) – దీన్ని ధర్మచక్ర ప్రవర్తన (Dharmachakra Pravartana) అంటారు.
• మహాపరినిర్వాణం: కుశినగరం (కుశీనగర్), 80వ ఏట.
• నాలుగు ఆర్య సత్యాలు (Four Noble Truths):
  1. దుఃఖం ఉంది
  2. దుఃఖానికి కారణం కోరిక (తృష్ణ)
  3. కోరికను అణచడం వల్ల దుఃఖం పోతుంది
  4. దానికి మార్గం అష్టాంగ మార్గం.
• అష్టాంగ మార్గం (Eightfold Path): సరైన దృష్టి, సంకల్పం, వాక్కు, కర్మ, జీవనోపాధి, ప్రయత్నం, స్మృతి, సమాధి.
• మధ్యేమార్గం: అతి భోగం, అతి కఠోర తపస్సు రెండూ వద్దు.
• సంఘం, త్రిపిటకాలు:
  1. సంఘ నియమాలు వినయ పిటకంలో
  2. బోధనలు సుత్త పిటకంలో
  3. తత్వం అభిధమ్మ పిటకంలో. పాళీ భాషలో రాశారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పుట్టుక – లుంబిని (తామర), గృహత్యాగం – గుర్రం, జ్ఞానోదయం – బోధి వృక్షం, ఉపదేశం – చక్రం, నిర్వాణం – స్తూపం: ఇవి బౌద్ధ ఐదు ప్రధాన చిహ్నాలు.

బుద్ధుని మరణానంతరం ఆయన బోధనలను భద్రపరచడానికి, సంఘ నియమాలపై విభేదాలు తొలగించడానికి నాలుగు మహా సభలు (సంగీతులు, Councils) జరిగాయి. ఇవి పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా అడిగే అంశం.

• 1వ సంగీతి:
  1. రాజగృహం
  2. అజాతశత్రువు (మగధ రాజు) పోషణ
  3. అధ్యక్షుడు మహాకస్సపుడు. ఇక్కడ వినయ, సుత్త పిటకాలను క్రోడీకరించారు.
• 2వ సంగీతి:
  1. వైశాలి
  2. రాజు కాలాశోకుడు
  3. అధ్యక్షుడు సబకామి. సంఘంలో చీలిక వచ్చింది.
• 3వ సంగీతి:
  1. పాటలీపుత్రం
  2. అశోకుడు
  3. అధ్యక్షుడు మొగ్గలిపుత్త తిస్స. అభిధమ్మ పిటకం పూర్తయింది
  4. బౌద్ధ ప్రచారకులను విదేశాలకు పంపారు.
• 4వ సంగీతి:
  1. కశ్మీర్‌లోని కుండలవనం
  2. కనిష్కుడు (కుషాణ రాజు)
  3. అధ్యక్షుడు వసుమిత్రుడు, ఉపాధ్యక్షుడు అశ్వఘోషుడు. ఇక్కడ బౌద్ధం హీనయాన, మహాయానంగా చీలింది.

శాఖలు

• హీనయానం / థేరవాదం (Hinayana, Theravada):
  1. బుద్ధుడు గురువు మాత్రమే, విగ్రహారాధన లేదు
  2. పాళీ భాష
  3. స్వీయ కృషితో నిర్వాణం. శ్రీలంక, మయన్మార్, థాయ్‌లాండ్‌లో ఎక్కువ.
• మహాయానం (Mahayana):
  1. బుద్ధుడిని దేవునిగా పూజిస్తారు
  2. బోధిసత్వ భావన
  3. సంస్కృత భాష వాడారు. చైనా, జపాన్, కొరియాలో వ్యాప్తి.
• వజ్రయానం (Vajrayana):
  1. తాంత్రిక పద్ధతులు
  2. టిబెట్, భూటాన్.

జైన మతంలో ఉద్ధారకులను తీర్థంకరులు (Tirthankaras) అంటారు. మొత్తం 24 మంది తీర్థంకరులు ఉన్నారు. చివరి, 24వ తీర్థంకరుడు వర్ధమాన మహావీరుడు; ఈయనే జైనాన్ని విస్తృతంగా ప్రచారం చేశాడు.

• మొదటి తీర్థంకరుడు: ఋషభనాథుడు (ఆదినాథుడు).
• 23వ తీర్థంకరుడు:
  1. పార్శ్వనాథుడు (వారణాసి రాజకుమారుడు)
  2. నాలుగు వ్రతాలు బోధించాడు.
• 24వ తీర్థంకరుడు – మహావీరుడు:
  1. వైశాలి దగ్గర కుండగ్రామంలో జ్ఞాతృక క్షత్రియ వంశంలో జన్మించాడు (సుమారు క్రీ.పూ. 540). తండ్రి సిద్ధార్థుడు, తల్లి త్రిశల. భార్య యశోద. 30వ ఏట గృహత్యాగం
  2. 42వ ఏట ఋజుపాలిక నదీ తీరంలో సాల వృక్షం కింద కైవల్య జ్ఞానం (Kevala Jnana) పొందాడు
  3. పావాపురిలో నిర్వాణం (72వ ఏట).
• త్రిరత్నాలు (Triratnas): సరైన విశ్వాసం (సమ్యక్ దర్శనం), సరైన జ్ఞానం (సమ్యక్ జ్ఞానం), సరైన ప్రవర్తన (సమ్యక్ చారిత్రం).
• పంచ మహావ్రతాలు: అహింస, సత్యం, అస్తేయం (దొంగిలించకపోవడం), అపరిగ్రహం (ఆస్తి కూడబెట్టకపోవడం), బ్రహ్మచర్యం. వీటిలో బ్రహ్మచర్యాన్ని మహావీరుడు చేర్చాడు.
• శాఖలు: దిగంబరులు (భద్రబాహు అనుచరులు, వస్త్రం ధరించరు), శ్వేతాంబరులు (స్థూలభద్రుని అనుచరులు, తెల్లని వస్త్రం).
• గ్రంథాలు: ఆగమాలు (అర్ధమాగధి ప్రాకృత భాష). వల్లభిలో జరిగిన సభ (క్రీ.శ. 512, దేవర్ధి క్షమాశ్రమణ)లో ఇవి క్రోడీకరించారు.
• సిద్ధాంతాలు:
  1. అనేకాంతవాదం, స్యాద్వాదం
  2. దేవుడు సృష్టికర్త కాదు.
• ప్రసిద్ధ క్షేత్రం: శ్రవణబెళగొళ (కర్ణాటక) – గోమఠేశ్వరుడు (బాహుబలి) విగ్రహం.

సిక్కు మతాన్ని స్థాపించినవాడు గురు నానక్. సిక్కు అంటే 'శిష్యుడు'. నానక్ నుండి గురు గోవింద్ సింగ్ వరకు పది మంది గురువులు ఉన్నారు. పరీక్షల్లో గురువుల క్రమం, వారి ముఖ్య కార్యాలు అడుగుతారు.

• 1. గురు నానక్ (1469–1539): తల్వండి (ఇప్పటి నంకానా సాహిబ్)లో జన్మించాడు. ఒకే దేవుడు (ఏక్ ఓంకార్), కుల భేదాలు లేవు అని బోధించాడు.
• 2. గురు అంగద్: గురుముఖి లిపిని రూపొందించాడు.
• 3. గురు అమర్ దాస్: లంగర్ (ఉమ్మడి భోజనం) విస్తరించాడు.
• 4. గురు రామ్ దాస్: అమృత్‌సర్ నగరాన్ని స్థాపించాడు.
• 5. గురు అర్జన్ దేవ్:
  1. ఆది గ్రంథ్ (1604) సంకలనం చేశాడు
  2. హర్‌మందిర్ సాహిబ్ (స్వర్ణ దేవాలయం) నిర్మించాడు
  3. మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ ఆదేశంతో 1606లో బలిదానం.
• 6. గురు హరగోవింద్:
  1. అకాల్ తఖ్త్ నిర్మించాడు
  2. 'మిరి–పిరి' (రాజకీయ, ఆధ్యాత్మిక శక్తి) ఖడ్గాలు ధరించాడు.
• 7. గురు హర్ రాయ్, 8. గురు హర్ కిషన్.
• 9. గురు తేగ్ బహదూర్: ఔరంగజేబు ఆదేశంతో 1675లో ఢిల్లీలో మరణశిక్ష.
• 10. గురు గోవింద్ సింగ్: 1699లో ఆనంద్‌పూర్ సాహిబ్‌లో ఖాల్సా పంథ్ స్థాపించాడు. ఆయన తర్వాత గురు గ్రంథ్ సాహిబ్‌ను శాశ్వత గురువుగా ప్రకటించాడు.
• పంచ కకారాలు (Five Ks): కేశ్ (కత్తిరించని జుట్టు), కంగా (దువ్వెన), కడా (ఇనుప కడియం), కృపాణ్ (కత్తి), కచ్ఛా (ప్రత్యేక అంతర్వస్త్రం).

భారతదేశానికి మతాలు వర్తకులు, ప్రచారకులు, పాలకుల ద్వారా వచ్చాయి. అన్ని మతాలకు స్వేచ్ఛ ఉన్న దేశంగా భారత్‌ను పిలుస్తారు; రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్స్ 25 నుండి 28 మత స్వేచ్ఛను ఇస్తాయి.

• ఇస్లాం (Islam):
  1. మొదట అరబ్ వర్తకుల ద్వారా కేరళ తీరానికి వచ్చింది. కేరళలోని కొడుంగల్లూర్‌లో ఉన్న చేరమాన్ జుమా మసీదు భారతదేశంలో మొదటి మసీదు అని సంప్రదాయం.
  2. క్రీ.శ. 712లో మహమ్మద్ బిన్ ఖాసిం సింధ్‌పై దండెత్తాడు.
  3. సూఫీ సంప్రదాయాలు (Sufi orders): చిష్టీ (ఖ్వాజా మొయినుద్దీన్ చిష్టీ, అజ్మీర్), సుహ్రవర్దీ, ఖాద్రీ, నక్షబందీ.
• క్రైస్తవం (Christianity): సెయింట్ థామస్ (అపొస్తలుడు) క్రీ.శ. 52లో కేరళకు వచ్చాడని సంప్రదాయం. కేరళలో సిరియన్ క్రైస్తవులు అతి ప్రాచీనులు. తర్వాత పోర్చుగీసు, బ్రిటిష్ మిషనరీలు వ్యాప్తి చేశారు.
• పార్సీ (జొరాస్ట్రియన్ మతం):
  1. ఇరాన్ నుండి వచ్చిన పార్సీలు గుజరాత్ తీరంలో స్థిరపడ్డారు. గ్రంథం జెండ్ అవెస్తా
  2. స్థాపకుడు జరతుష్ట్ర. నవరోజ్ వీరి నూతన సంవత్సరం.
• అల్పసంఖ్యాక వర్గాలు (Minorities): కేంద్రం నోటిఫై చేసిన ఆరు మతాలు – ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, సిక్కులు, బౌద్ధులు, పార్సీలు, జైనులు (జైనులను 2014లో చేర్చారు).

భక్తి ఉద్యమం అంటే దేవుడిపై అపార భక్తి ద్వారా మోక్షం పొందవచ్చు అనే ఆలోచన. ఇది దక్షిణ భారతదేశంలో 7–12వ శతాబ్దాల మధ్య మొదలై ఉత్తర భారతదేశానికి వ్యాపించింది. ఆచారాలు, కుల భేదాలను తగ్గించింది.

• ఆళ్వారులు (Alvars): విష్ణు భక్తులైన 12 మంది తమిళ సాధువులు. వారి పాటల సంకలనం నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం. ఆండాళ్ ఏకైక మహిళా ఆళ్వారు.
• నాయనార్లు (Nayanars): శివ భక్తులైన 63 మంది తమిళ సాధువులు. వారి పాటలు తేవారం (తిరుమురై).
• ఆది శంకరాచార్యులు: కేరళలోని కాలడిలో జన్మించారు (8వ శతాబ్దం). అద్వైత వేదాంతాన్ని బోధించారు. నాలుగు మఠాలు స్థాపించారు – శృంగేరి (దక్షిణం), ద్వారక (పశ్చిమం), పూరి (తూర్పు), జ్యోతిర్మఠం (ఉత్తరం).
• రామానుజాచార్యులు:
  1. విశిష్టాద్వైతం
  2. శ్రీరంగం ప్రధాన కేంద్రం.
• ఉత్తర భారత భక్తి కవులు:
  1. కబీర్: హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత, నిర్గుణ భక్తి; 'దోహాలు'.
  2. గురు నానక్: సిక్కు మత స్థాపకుడు.
  3. చైతన్య మహాప్రభు: బెంగాల్, కృష్ణ భక్తి.
  4. మీరాబాయి: శ్రీకృష్ణ భక్తురాలు (రాజస్థాన్).
  5. తులసీదాస్: రామచరితమానస్ (అవధీ భాష).
  6. సూరదాస్: సూరసాగర్ (కృష్ణ భక్తి).
• సూఫీ ఉద్యమం:
  1. ఇస్లాంలో ప్రేమ, భక్తిని ప్రధానం చేసిన సంప్రదాయం
  2. భక్తి ఉద్యమంతో కలిసి సామాజిక సామరస్యాన్ని పెంచింది.
• తెలుగు ప్రాంతం: పోతన, అన్నమాచార్య, రామదాసు (భద్రాచలం), త్యాగరాజు (కర్ణాటక సంగీతంలో రామ భక్తి) ప్రసిద్ధులు.