1. జానపద నృత్యాలు అంటే ఏమిటి? – రకాలు (Folk Dances of India)
జానపద నృత్యాలు సామాన్య ప్రజల జీవితం, పండుగలు, వ్యవసాయం, నమ్మకాల నుండి పుట్టినవి. శాస్త్రీయ నృత్యాల్లా కఠినమైన నియమాలు ఉండవు. ఎవరైనా కలిసి ఆడవచ్చు.
ముఖ్య విషయాలు
- శాస్త్రీయ నృత్యాలతో తేడా:
- శాస్త్రీయ నృత్యాలకు గురువు, శిక్షణ, గ్రంథాలు ఆధారం (నాట్యశాస్త్రం).
- జానపద నృత్యాలు తరతరాలుగా ప్రజల నోటి ద్వారా, అనుభవం ద్వారా వస్తాయి.
- ప్రధాన రకాలు:
- పండుగ నృత్యాలు (గర్బా, బిహు, బతుకమ్మ)
- వ్యవసాయ నృత్యాలు (భాంగ్రా, బిహు)
- గిరిజన నృత్యాలు (గుస్సాడి, ధింసా, చెరవ్)
- యుద్ధ నృత్యాలు (చౌ, థాంగ్ టా)
- మతపరమైన / ఆచార నృత్యాలు (తెయ్యం)
- ప్రదర్శకులు: పురుషులు, స్త్రీలు, కొన్ని చోట్ల ఇద్దరూ కలిసి.
- వాయిద్యాలు: డోలు, డప్పు, తాళాలు, వేణువు వంటి స్థానిక వాయిద్యాలు.
- సంస్థ: సంగీత నాటక అకాడమీ (1953) జానపద కళల పరిరక్షణకు కృషి చేస్తుంది.
సులభమైన ఉదాహరణ
పంట కోత సమయంలో రైతులందరూ కలిసి ఆనందంతో ఆడే నృత్యమే జానపద నృత్యం. దానికి ప్రత్యేక శిక్షణ అవసరం లేదు.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- జానపద నృత్యాల్లో వేషధారణ ప్రాంతీయ సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తుంది.
- పాటలు స్థానిక భాషలో ఉంటాయి
- కొన్ని నృత్యాలు రుతువులతో ముడిపడి ఉంటాయి.
2. ఉత్తర & పశ్చిమ భారత జానపద నృత్యాలు (Folk Dances of North & West India)
ఉత్తర, పశ్చిమ భారతదేశంలోని నృత్యాలు శక్తి, ఉత్సాహానికి ప్రసిద్ధి. పంజాబ్, గుజరాత్, రాజస్థాన్, మహారాష్ట్ర నృత్యాలు ఎక్కువగా పరీక్షల్లో వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- పంజాబ్:
- భాంగ్రా: పురుషుల నృత్యం, పంట కోత (వైశాఖి) సమయంలో చేస్తారు.
- గిద్ద: స్త్రీల నృత్యం, చప్పట్లు, పాటలతో సాగుతుంది.
- గుజరాత్:
- గర్బా: నవరాత్రి సమయంలో స్త్రీలు దుర్గా మాత చుట్టూ గుండ్రంగా చేస్తారు.
- దాండియా రాస్: కర్రలు పట్టుకుని జంటలుగా ఆడతారు.
- రాజస్థాన్:
- ఘూమర్: స్త్రీల నృత్యం, గాఘ్రా (పొడవైన లంగా) గుండ్రంగా తిరుగుతూ చేస్తారు.
- కాల్‌బేలియా: పాములాడించే కాల్‌బేలియా తెగ మహిళల నృత్యం. యునెస్కో జాబితాలో 2010లో చేరింది.
- కచ్చి ఘోడీ: కృత్రిమ గుర్రం వేషంతో ఆడే నృత్యం.
- మహారాష్ట్ర:
- లావణి: వేగమైన లయతో, ఢోలకి వాయిద్యంతో చేసే ప్రసిద్ధ నృత్యం.
- కోలి: మత్స్యకారుల నృత్యం.
- హర్యానా: ఝుమర్, ధమాల్.
- హిమాచల్ ప్రదేశ్: నాటి.
- జమ్మూ కాశ్మీర్: రౌఫ్ (స్త్రీల నృత్యం).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా భాంగ్రా – పంజాబ్ పురుషులు; గిద్ద – పంజాబ్ స్త్రీలు; గర్బా – గుజరాత్ నవరాత్రి; ఘూమర్ – రాజస్థాన్.
3. తూర్పు & ఈశాన్య భారత జానపద నృత్యాలు (Folk Dances of East & North-East India)
తూర్పు, ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో గిరిజన తెగల నృత్యాలు ఎక్కువ. వీటిలో అసోం బిహు, ఒడిశా - బెంగాల్ - ఝార్ఖండ్ చౌ నృత్యం పరీక్షల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనవి.
ముఖ్య విషయాలు
- అసోం:
- బిహు: అసోం ప్రధాన పండుగ నృత్యం. రొంగాలి (బోహాగ్) బిహు ఏప్రిల్‌లో వస్తుంది.
- బాగురుంబా: బోడో తెగ నృత్యం.
- ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, ఝార్ఖండ్:
- చౌ (Chhau): యుద్ధ కళల ఆధారిత నృత్యం. ముసుగులు ధరించి చేసే రకాలు ఉన్నాయి.
- మూడు ప్రధాన శైలులు: సెరైకెలా చౌ (ఝార్ఖండ్), మయూర్‌భంజ్ చౌ (ఒడిశా), పురూలియా చౌ (పశ్చిమ బెంగాల్).
- ముసుగులు: సెరైకెలా, పురూలియా శైలుల్లో ఉంటాయి; మయూర్‌భంజ్ శైలిలో ముసుగులు ఉండవు.
- చౌ నృత్యం 2010లో యునెస్కో జాబితాలో చేరింది.
- ఒడిశా: దాల్‌ఖాయ్, సంబల్‌పురి నృత్యాలు.
- ఛత్తీస్‌గఢ్: పండవాని, రౌత్ నాచా, కర్మ.
- మిజోరం: చెరవ్ (వెదురు కర్రల నృత్యం).
- మణిపూర్: థాంగ్ టా (కత్తి, ఈటె యుద్ధ నృత్యం).
- నాగాలాండ్: వివిధ నాగా తెగల యుద్ధ నృత్యాలు.
సులభమైన ఉదాహరణ
చెరవ్ నృత్యంలో ఇద్దరు వెదురు కర్రలను కొడుతూ ఉంటారు. మధ్యలో కళాకారులు కర్రల మధ్య దూకుతూ నృత్యం చేస్తారు.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- తెయ్యంలో కళాకారులు దైవ రూపం ధరించి, భక్తులు దాన్ని దైవంగానే భావిస్తారు.
- తిరువాతిరకళిలో స్త్రీలు దీపం చుట్టూ గుండ్రంగా తిరుగుతూ చప్పట్లు కొడతారు.
4. దక్షిణ భారత జానపద నృత్యాలు (Folk Dances of South India)
దక్షిణ భారత రాష్ట్రాలైన కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళలో విభిన్నమైన జానపద కళలు ఉన్నాయి. కొన్ని నృత్యాలు ఆలయ ఆచారాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- కర్ణాటక:
- యక్షగానం: నృత్యం, సంగీతం, సంభాషణలతో కూడిన రంగస్థల కళ.
- డొల్లు కునిత: డోలు వాయిస్తూ చేసే పురుషుల నృత్యం.
- వీరగాసె: శివభక్తి నృత్యం.
- తమిళనాడు:
- కరగాట్టం: తలపై కరగం (కుండ) పెట్టుకుని చేసే నృత్యం.
- కావడి ఆట్టం: మురుగన్ (సుబ్రహ్మణ్య స్వామి) భక్తి నృత్యం.
- ఒయిలాట్టం, మయిలాట్టం (నెమలి నృత్యం), కుమ్మి.
- కేరళ:
- తెయ్యం: ఉత్తర కేరళలో దేవతా రూపాలను ధరించి చేసే ఆచార నృత్యం.
- తిరువాతిరకళి: ఓనం సమయంలో స్త్రీలు చేసే సమూహ నృత్యం.
- పడయని: భద్రకాళి ఆలయ ఆచార కళ.
- గోవా: ఫుగ్డి, దేఖ్ని.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా కరగాట్టం = తలపై కరగం; తెయ్యం = కేరళ ఆచార నృత్యం; డొల్లు కునిత = కర్ణాటక డోలు నృత్యం.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- గుస్సాడి కళాకారులు ముఖానికి రంగులు పూసుకుని, గంటలు కట్టుకుని కదులుతారు.
- ధింసాలో స్త్రీలు వరుసగా చేతులు పట్టుకుని నృత్యం చేస్తారు
- తుడుము, మోరి వంటి వాయిద్యాలు వాడతారు.
- బతుకమ్మ సాధారణంగా దసరాకు ముందు తొమ్మిది రోజులు జరుగుతుంది.
5. ఆంధ్రప్రదేశ్ & తెలంగాణ జానపద నృత్యాలు (Telugu States Folk Dances)
తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఎన్నో జానపద, గిరిజన కళారూపాలు ఉన్నాయి. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో వీటిపై ప్రత్యేకంగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ధింసా (Dhimsa): అరకు లోయ ప్రాంతంలోని గిరిజనుల సమూహ నృత్యం. ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందినది.
- గుస్సాడి (Gussadi): ఆదిలాబాద్ జిల్లాలోని గోండు తెగ నృత్యం. దీపావళి సమయంలో నెమలి ఈకల కిరీటం, జంతువుల చర్మం ధరించి చేస్తారు.
- ప్రసిద్ధ గుస్సాడి కళాకారుడు: కనకరాజు (పద్మశ్రీ).
- కోలాటం: కర్రలతో లయబద్ధంగా చేసే సమూహ నృత్యం.
- బతుకమ్మ:
- తెలంగాణ పూల పండుగ
- స్త్రీలు పూలతో బతుకమ్మ పేర్చి చుట్టూ పాటలు పాడుతూ ఆడతారు. ఇది తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగ.
- లంబాడీ నృత్యం: లంబాడా (బంజారా) తెగ స్త్రీల నృత్యం.
- వీరనాట్యం: వీరభద్రుని భక్తి నృత్యం.
- డప్పు నృత్యం: డప్పుల లయతో చేసే నృత్యం.
- బుట్టబొమ్మలు: గోదావరి జిల్లాల్లో బుట్ట రూపంలో వేషం వేసుకుని చేసే సరదా ప్రదర్శన.
- తప్పెటగుళ్లు: తప్పెట వాయిస్తూ చేసే యాదవుల కళ.
సులభమైన ఉదాహరణ
దసరా సమయంలో తెలంగాణ ఇళ్లలో స్త్రీలు వీధి మధ్యలో పూల బతుకమ్మ పెట్టి చుట్టూ చప్పట్లతో పాటలు పాడుతుంటారు – అదే బతుకమ్మ ఆట.
6. రాష్ట్రాల వారీగా జానపద నృత్యాలు – త్వరిత పునశ్చరణ (State-wise Folk Dances Revision)
పరీక్షల్లో 'ఏ నృత్యం ఏ రాష్ట్రానికి చెందినది?' అనే జతల ప్రశ్నలు ఎక్కువగా వస్తాయి. ఈ పునశ్చరణ పట్టిక లాంటి జాబితాను ఒకసారి చూస్తే చాలు.
ముఖ్య విషయాలు
- పంజాబ్: భాంగ్రా, గిద్ద
- గుజరాత్: గర్బా, దాండియా రాస్, భవాయి (నాటకం)
- రాజస్థాన్: ఘూమర్, కాల్‌బేలియా, కచ్చి ఘోడీ
- మహారాష్ట్ర: లావణి, కోలి, తమాషా
- అసోం: బిహు, బాగురుంబా
- ఒడిశా: మయూర్‌భంజ్ చౌ, దాల్‌ఖాయ్
- ఝార్ఖండ్: సెరైకెలా చౌ
- పశ్చిమ బెంగాల్: పురూలియా చౌ
- ఛత్తీస్‌గఢ్: పండవాని, రౌత్ నాచా
- మిజోరం: చెరవ్
- మణిపూర్: థాంగ్ టా
- కర్ణాటక: యక్షగానం, డొల్లు కునిత
- తమిళనాడు: కరగాట్టం, కావడి ఆట్టం
- కేరళ: తెయ్యం, తిరువాతిరకళి
- ఆంధ్రప్రదేశ్: ధింసా, కోలాటం
- తెలంగాణ: గుస్సాడి, బతుకమ్మ, పేరిణి శివతాండవం
- జమ్మూ కాశ్మీర్: రౌఫ్
గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి అక్షరాలతో గుర్తు: గు-గర్బా (గుజరాత్), పం-భాంగ్రా (పంజాబ్), అ-బిహు (అసోం), మి-చెరవ్ (మిజోరం).
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- ఒకే నృత్యం పేరును వేరే రాష్ట్రంతో కలపకుండా జాగ్రత్తగా చదవండి
- ఉదాహరణకు గర్బా (గుజరాత్), కరగాట్టం (తమిళనాడు).