భారతదేశంలో UNESCO వారసత్వ ప్రదేశాలు (UNESCO Sites)

ప్రపంచంలోని ఉత్తమ సాంస్కృతిక, సహజ ప్రదేశాలను భవిష్యత్ తరాల కోసం కాపాడడానికి UNESCO 'ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల' జాబితా తయారు చేస్తుంది. పరీక్షల్లో నియమాలు, సంఖ్యలు, మొదటి ప్రదేశాలు అడుగుతారు.

• UNESCO:
  1. ఐక్యరాజ్యసమితి విద్యా, శాస్త్ర, సాంస్కృతిక సంస్థ
  2. ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్ (ఫ్రాన్స్).
• ప్రపంచ వారసత్వ ఒప్పందం (World Heritage Convention): 1972లో ఆమోదించారు. భారతదేశం 1977లో ఈ ఒప్పందాన్ని ఆమోదించింది (Ratified).
• ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ (World Heritage Committee): ఏటా సమావేశమై కొత్త ప్రదేశాలను జాబితాలో చేరుస్తుంది.
• మూడు రకాల ప్రదేశాలు:
  1. సాంస్కృతిక (Cultural): స్మారకాలు, దేవాలయాలు, కోటలు, నగరాలు.
  2. సహజ (Natural): జాతీయ పార్కులు, అడవులు, జీవవైవిధ్యం.
  3. మిశ్రమ (Mixed): రెండు లక్షణాలు ఉన్నవి.
• ఎంపిక ప్రమాణాలు (Criteria):
  1. మొత్తం 10 – (i) నుండి (vi) వరకు సాంస్కృతికం
  2. (vii) నుండి (x) వరకు సహజం.
• భారతదేశం: 40కి పైగా ప్రదేశాలు జాబితాలో ఉన్నాయి. అత్యధికం సాంస్కృతిక ప్రదేశాలు.
• భారతదేశంలో మొదటి ప్రదేశాలు (1983): అజంతా గుహలు, ఎల్లోరా గుహలు, ఆగ్రా కోట, తాజ్ మహల్.
• మిశ్రమ ప్రదేశం: కాంచనజంగా జాతీయ పార్కు (సిక్కిం, 2016) – భారతదేశంలో ఏకైక మిశ్రమ ప్రదేశం.
• పర్యవేక్షణ: భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) చాలా సాంస్కృతిక ప్రదేశాల సంరక్షణ చూస్తుంది.

భారతదేశంలోని తొలి సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రదేశాలను, వాటి గుర్తింపు సంవత్సరాలతో కలిపి గుర్తుంచుకోవడం పరీక్షల్లో ఎంతో ఉపయోగం. 'ఏ సంవత్సరంలో ఏ ప్రదేశం చేరింది' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• 1983: అజంతా గుహలు, ఎల్లోరా గుహలు (మహారాష్ట్ర), ఆగ్రా కోట, తాజ్ మహల్ (ఉత్తరప్రదేశ్).
• 1984: కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం (ఒడిశా), మహాబలిపురం స్మారకాలు (తమిళనాడు).
• 1986: గోవాలోని చర్చిలు & కాన్వెంట్లు, ఖజురహో స్మారకాలు (మధ్యప్రదేశ్), హంపి స్మారకాలు (కర్ణాటక), ఫతేపూర్ సిక్రీ (ఉత్తరప్రదేశ్).
• 1987: ఎలిఫెంటా గుహలు (మహారాష్ట్ర), మహా చోళ దేవాలయాలు (తమిళనాడు), పట్టడకల్ స్మారకాలు (కర్ణాటక).
• 1989: సాంచి బౌద్ధ స్మారకాలు (మధ్యప్రదేశ్).
• 1993: హుమాయూన్ సమాధి, కుతుబ్ మినార్ (ఢిల్లీ).

ప్రత్యేక వివరాలు

• కోణార్క్:
  1. గంగా రాజవంశం రాజు మొదటి నరసింహదేవుడు నిర్మించాడు
  2. 'నల్ల పగోడా' అని పిలుస్తారు.
• ఖజురహో:
  1. చందేల రాజవంశం నిర్మాణం
  2. నగర శైలి దేవాలయాలు.
• హంపి:
  1. విజయనగర సామ్రాజ్య రాజధాని
  2. తుంగభద్ర నది ఒడ్డు.
• మహా చోళ దేవాలయాలు: తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం (రాజరాజ చోళుడు I), గంగైకొండ చోళపురం, దారాసురం ఐరావతేశ్వర ఆలయం.
• తాజ్ మహల్:
  1. షాజహాన్ నిర్మాణం
  2. ముంతాజ్ మహల్ స్మృతిగా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1983 – ఆగ్రా కోట + తాజ్ + అజంతా + ఎల్లోరా (4 ప్రదేశాలు). 1984 – కోణార్క్ + మహాబలిపురం (2 ప్రదేశాలు).

1990ల తర్వాత కూడా భారతదేశం నుండి అనేక సాంస్కృతిక ప్రదేశాలను UNESCO గుర్తించింది. ఇందులో కోటలు, వాస్తు కట్టడాలు, నగరాలు, పురావస్తు స్థలాలు ఉన్నాయి.

• 1999:
  1. డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే (భారత పర్వత రైల్వేలలో మొదటిది
  2. తర్వాత నీలగిరి, కల్కా–సిమ్లా చేరాయి).
• 2002: బోధ్‌గయ మహాబోధి దేవాలయం (బీహార్).
• 2003: భీంబేట్కా రాతి గుహ చిత్రాలు (మధ్యప్రదేశ్).
• 2004: ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్ (ముంబై), చంపానేర్–పావగఢ్ పురావస్తు ఉద్యానవనం (గుజరాత్).
• 2007: ఎర్రకోట (ఢిల్లీ).
• 2010: జంతర్ మంతర్ (జైపూర్).
• 2013: రాజస్థాన్ కొండ కోటలు (చిత్తౌర్‌గఢ్, కుంభాల్‌గఢ్, రణథంభోర్, గాగ్రోన్, ఆమెర్, జైసల్మేర్).
• 2014: రాణి కీ వావ్ (గుజరాత్, పటాన్ మెట్ల బావి).
• 2016: నలంద మహావిహారం (బీహార్), లె కార్బూజియే రూపొందించిన చండీగఢ్ కాపిటల్ కాంప్లెక్స్.
• 2017: అహ్మదాబాద్ చారిత్రక నగరం – భారతదేశంలో మొదటి 'వారసత్వ నగరం'.
• 2018: ముంబై విక్టోరియన్ గోతిక్, ఆర్ట్ డెకో కట్టడాలు.
• 2019: జైపూర్ నగరం.
• 2021: ధోలావీరా (గుజరాత్, సింధు నాగరికత ప్రదేశం), రామప్ప దేవాలయం (తెలంగాణ).
• 2023: శాంతినికేతన్ (పశ్చిమ బెంగాల్), హొయసల దేవాలయాలు (కర్ణాటక).

సహజ వారసత్వ ప్రదేశాలు అంటే అంతరించే జంతువులు, అరుదైన వృక్షాలు, అందమైన ప్రకృతి దృశ్యాలు ఉన్న ప్రాంతాలు. భారతదేశంలోని సహజ ప్రదేశాల జాబితా పర్యావరణ విభాగంలో కూడా అడుగుతారు.

• కాజీరంగా జాతీయ పార్కు (అస్సాం):
  1. 1985
  2. ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగానికి (One-horned Rhino) ప్రసిద్ధి.
• మానస్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (అస్సాం):
  1. 1985
  2. పులుల సంరక్షణ కేంద్రం, ఏనుగుల రిజర్వ్.
• కియోలాదేవ్ (కేవలాదేవ్) జాతీయ పార్కు (రాజస్థాన్):
  1. 1985
  2. పక్షి విహార కేంద్రం, భరత్‌పూర్.
• సుందరబన్స్ జాతీయ పార్కు (పశ్చిమ బెంగాల్):
  1. 1987
  2. మడ అడవులు (Mangroves), రాయల్ బెంగాల్ పులి.
• నందా దేవి & పూల లోయ జాతీయ పార్కులు (ఉత్తరాఖండ్):
  1. 1988
  2. తర్వాత విస్తరణ.
• పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats):
  1. 2012
  2. జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్.
• గ్రేట్ హిమాలయన్ నేషనల్ పార్క్ (హిమాచల్ ప్రదేశ్): 2014.
• కాంచనజంగా జాతీయ పార్కు (సిక్కిం):
  1. 2016
  2. మిశ్రమ ప్రదేశం (సహజ + సాంస్కృతిక).

తెలంగాణకు మొదటి UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ గుర్తింపు రామప్ప దేవాలయానికి 2021లో వచ్చింది. తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో ఈ ప్రశ్న చాలా ముఖ్యమైనది.

• రామప్ప దేవాలయం (Ramappa Temple):
  1. స్థలం: పాలంపేట, ములుగు జిల్లా, తెలంగాణ.
  2. శివాలయం; ఇక్కడి శివలింగం రామలింగేశ్వరుడు; 'రుద్రేశ్వర ఆలయం' అని కూడా అంటారు.
  3. కాకతీయ రాజు గణపతి దేవుని సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు 1213 ప్రాంతంలో నిర్మించాడు.
  4. శిల్పి రామప్ప పేరు మీదే ఆలయానికి పేరు వచ్చింది. ఆలయానికి శిల్పి పేరు వచ్చిన అరుదైన ఉదాహరణ.
  5. ప్రత్యేకత: ఇసుకపెట్టె (Sandbox) పునాది పద్ధతి; తేలికైన ఇటుకలతో గోపురం (నీటిలో తేలే ఇటుకలు అంటారు); నల్ల బసాల్ట్ రాతి స్తంభాలు; మదనిక శిల్పాలు.
  6. UNESCO గుర్తింపు: 2021.
• హైదరాబాద్: 2019లో UNESCO 'సృజనాత్మక నగరాల నెట్‌వర్క్ (Creative Cities Network)'లో 'ఆహార కళ (Gastronomy)' విభాగంలో చేరింది.
• సమీప ప్రసిద్ధ వారసత్వం: హంపి (విజయనగర సామ్రాజ్య రాజధాని) కర్ణాటకలో ఉంది కానీ తెలుగువారి చరిత్రతో గాఢ సంబంధం ఉంది.

కట్టడాలే కాకుండా నృత్యాలు, సంగీతం, పండుగలు, ఆచారాలు, యోగా వంటి వాటికి కూడా UNESCO గుర్తింపు ఇస్తుంది. వీటిని అమూర్త సాంస్కృతిక వారసత్వం (Intangible Cultural Heritage) అంటారు. దీనికి సంబంధించిన ఒప్పందం 2003లో ఆమోదించారు.

• భారతదేశంలోని అమూర్త వారసత్వ ఎంపికలు (సంవత్సరాలతో):
  1. 2008: కూడియాట్టం (కేరళ సంస్కృత నాటకం), వేద పఠనం, రామ్‌లీలా
  2. 2009: రామన్ (ఉత్తరాఖండ్ ఆచార రంగస్థలం)
  3. 2010: ఛౌ నృత్యం, కాల్బేలియా (రాజస్థాన్), ముడియెట్టు (కేరళ)
  4. 2012: లడఖ్‌లో బౌద్ధ మంత్ర పఠనం
  5. 2013: సంకీర్తన (మణిపూర్)
  6. 2014: జండియాలా గురు కంచు పాత్రల తయారీ (పంజాబ్)
  7. 2016: యోగా; నౌరోజ్ (సంయుక్త ఎంపిక)
  8. 2017: కుంభమేళా
  9. 2021: కోల్‌కతా దుర్గా పూజ
  10. 2023: గుజరాత్ గర్బా
• UNESCO సృజనాత్మక నగరాలు (Creative Cities): హైదరాబాద్ (గ్యాస్ట్రోనమీ, 2019), జైపూర్ (హస్తకళలు), వారణాసి (సంగీతం), చెన్నై (సంగీతం), ముంబై (సినిమా).
• మెమరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్ (Memory of the World): ఋగ్వేద వ్రాతప్రతులు (పుణె భండార్కర్ పరిశోధన సంస్థ, 2007) ఈ జాబితాలో చేరాయి.
• గుర్తింపు తేడా:
  1. కట్టడాలు/ప్రదేశాలు = ప్రపంచ వారసత్వం
  2. ఆచారాలు, కళలు = అమూర్త వారసత్వం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2016 – యోగా; 2017 – కుంభమేళా; 2021 – దుర్గా పూజ; 2023 – గర్బా. ఇవి వరుసగా సంవత్సర క్రమంలో గుర్తుపెట్టుకోండి.