తెలంగాణ ఖనిజాలు & పరిశ్రమలు (Telangana Minerals & Industries)

తెలంగాణ ఖనిజాల పరంగా సంపన్న రాష్ట్రం. ఏ శిలలు ఎక్కడ ఉన్నాయో దాని ప్రకారమే ఖనిజాలు దొరుకుతాయి – గోండ్వానా శిలల్లో బొగ్గు, కడప శిలల్లో సున్నపురాయి, ఆర్కియన్ శిలల్లో గ్రానైట్. దేశ బొగ్గు ఉత్పత్తిలో తెలంగాణకు ముఖ్యమైన వాటా ఉంది.

• బొగ్గు (Coal): గోదావరి లోయ బొగ్గు క్షేత్రం (Godavari Valley Coalfield) – దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రధాన బొగ్గు నిక్షేపం. సింగరేణి కాలరీస్ తవ్వుతుంది.
• సున్నపురాయి (Limestone): సిమెంట్ పరిశ్రమకు ముడిసరుకు.
• నల్గొండ, సూర్యాపేట (హుజూర్‌నగర్, మట్టంపల్లి ప్రాంతాలు), వికారాబాద్ (తాండూరు), ఆదిలాబాద్, మంచిర్యాల జిల్లాలు.
• తాండూరు నాపరాయి (Tandur Stone) – నేలపై పరిచే రాళ్లకు దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి.
• ఇనుప ఖనిజం (Iron Ore): బయ్యారం (మహబూబాబాద్ జిల్లా) – ఇక్కడ ఉక్కు కర్మాగారం (Bayyaram Steel Plant) ఏర్పాటు సాధ్యాసాధ్యాలు పరిశీలించాలని AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 లో ప్రస్తావించారు.
• గ్రానైట్ (Granite): కరీంనగర్, ఖమ్మం, వరంగల్ జిల్లాలు – అలంకరణ గ్రానైట్ ఎగుమతి.
• యురేనియం (Uranium):
  1. నల్గొండ జిల్లా లంబాపూర్–పెద్దగట్టు ప్రాంతం (కడప శిలల బేసిన్)
  2. నల్లమల అడవుల్లో అన్వేషణపై పర్యావరణ వివాదాలు వచ్చాయి.
• ఇతర ఖనిజాలు: డోలమైట్ (ఖమ్మం), క్వార్ట్జ్, ఫెల్డ్‌స్పార్ (మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతం), మాంగనీస్ (ఆదిలాబాద్ ప్రాంతం – తక్కువ మొత్తం).
• చరిత్ర – వజ్రాలు:
  1. గోల్కొండ (Golconda) ఒకప్పుడు ప్రపంచ వజ్రాల వ్యాపార కేంద్రం. కోహినూర్ వజ్రం కృష్ణా తీరంలోని కొల్లూరు గనుల (ఇప్పుడు AP) నుండి వచ్చిందని చెబుతారు
  2. అమ్మకం గోల్కొండ ద్వారా జరిగింది.

సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీ లిమిటెడ్ (SCCL) తెలంగాణలో బొగ్గు తవ్వే ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ. దక్షిణ భారతదేశంలోని థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రాలకు ఇది ప్రధాన బొగ్గు సరఫరాదారు. 'నల్ల బంగారం (Black Gold)' గనులుగా సింగరేణి ప్రసిద్ధి.

• ప్రధాన కార్యాలయం: కొత్తగూడెం (భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా).
• బొగ్గు కనుగొనడం: 1871లో ఎల్లందు (Yellandu) ప్రాంతంలో భారత భూవిజ్ఞాన సర్వే (GSI) కి చెందిన విలియం కింగ్ బొగ్గు నిక్షేపాలను గుర్తించారు.
• కంపెనీ చరిత్ర:
  1. 1886 – హైదరాబాద్ (దక్కన్) కంపెనీ అనే బ్రిటిష్ సంస్థ బొగ్గు తవ్వకం ప్రారంభించింది.
  2. 1920 – 'సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీ లిమిటెడ్' పేరుతో పబ్లిక్ కంపెనీగా మారింది.
  3. తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, ఆ తర్వాత ఉమ్మడి AP ప్రభుత్వం ఆధీనంలోకి వచ్చింది.
• వాటాలు (Ownership): తెలంగాణ ప్రభుత్వం 51%, కేంద్ర ప్రభుత్వం 49% – ఇది ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కంపెనీ.
• గనుల ప్రాంతాలు (జిల్లాలు):
  1. భద్రాద్రి కొత్తగూడెం – కొత్తగూడెం, ఎల్లందు, మణుగూరు, సత్తుపల్లి (ఖమ్మం).
  2. పెద్దపల్లి – రామగుండం.
  3. మంచిర్యాల – మందమర్రి, బెల్లంపల్లి, శ్రీరాంపూర్.
  4. జయశంకర్ భూపాలపల్లి – భూపాలపల్లి.
  5. కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ ప్రాంతం.
• గనుల రకాలు: భూగర్భ గనులు (Underground Mines), ఓపెన్ కాస్ట్ గనులు (Open Cast Mines) – ఇప్పుడు ఉత్పత్తిలో ఓపెన్ కాస్ట్ వాటా ఎక్కువ.
• విద్యుత్: సింగరేణి థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్ – జైపూర్ (మంచిర్యాల జిల్లా).

బొగ్గు, నదులు రెండూ ఉండడంతో తెలంగాణలో థర్మల్ (Thermal), జల (Hydel) విద్యుత్ కేంద్రాలు రెండూ ఉన్నాయి. థర్మల్ కేంద్రాలు ఎక్కువగా బొగ్గు గనులకు, నీటి వనరులకు దగ్గరగా గోదావరి లోయలో ఉన్నాయి.

• థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రాలు (Thermal Power Stations):
  1. NTPC రామగుండం (Ramagundam Super Thermal Power Station) – పెద్దపల్లి జిల్లా; కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థ NTPC ఆధ్వర్యంలో రాష్ట్రంలో అతి పెద్ద థర్మల్ కేంద్రాల్లో ఒకటి.
  2. కొత్తగూడెం థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ (KTPS) – పాల్వంచ, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా.
  3. కాకతీయ థర్మల్ పవర్ ప్రాజెక్టు – భూపాలపల్లి.
  4. భద్రాద్రి థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ – మణుగూరు (భద్రాద్రి కొత్తగూడెం).
  5. యాదాద్రి థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ – దామరచర్ల, నల్గొండ జిల్లా.
  6. సింగరేణి థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్ – జైపూర్, మంచిర్యాల.
• జల విద్యుత్ కేంద్రాలు (Hydel Power Stations):
  1. శ్రీశైలం ఎడమ గట్టు భూగర్భ విద్యుత్ కేంద్రం – నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా.
  2. నాగార్జునసాగర్ – నల్గొండ.
  3. ప్రియదర్శిని జూరాల, దిగువ జూరాల – జోగులాంబ గద్వాల/వనపర్తి.
  4. పులిచింతల (తెలంగాణ వైపు విద్యుత్ కేంద్రం).
• సంస్థలు: TGGENCO (ఉత్పత్తి), TGTRANSCO (ప్రసారం), TGSPDCL & TGNPDCL (పంపిణీ – దక్షిణ, ఉత్తర డిస్కంలు). 2024లో 'TS' బదులు 'TG' సంక్షిప్త నామం వాడడం ప్రారంభించారు.
• సౌర విద్యుత్ (Solar Power):
  1. ఇటీవల సౌర విద్యుత్ సామర్థ్యం వేగంగా పెరుగుతోంది
  2. NTPC రామగుండం జలాశయంపై తేలియాడే సౌర ప్లాంట్ (Floating Solar Plant) ఏర్పాటు చేసింది.
• వ్యవసాయానికి ఉచిత విద్యుత్: రాష్ట్రంలో వ్యవసాయ పంపుసెట్లకు 24 గంటల ఉచిత విద్యుత్ 1 జనవరి 2018 నుండి అమలు.

ఒక పరిశ్రమ ఎక్కడ ఏర్పడుతుందో దానికి కావలసిన ముడిసరుకు (Raw Material) ఎక్కడ దొరుకుతుందో దానిపై ఆధారపడుతుంది. తెలంగాణలో సున్నపురాయి ఉన్న చోట సిమెంట్, వెదురు అడవుల దగ్గర కాగితం, బొగ్గు–గ్యాస్ దగ్గర ఎరువుల కర్మాగారాలు వచ్చాయి.

• సిమెంట్ పరిశ్రమ (Cement):
  1. నల్గొండ–సూర్యాపేట జిల్లాల్లోని మట్టంపల్లి, హుజూర్‌నగర్, మేళ్లచెరువు ప్రాంతాలు – ఎన్నో సిమెంట్ కర్మాగారాల సమూహం (Cement Cluster).
  2. తాండూరు (వికారాబాద్), మంచిర్యాల, ఆదిలాబాద్ ప్రాంతాల్లో కూడా సిమెంట్ కర్మాగారాలు.
• కాగితం పరిశ్రమ (Paper):
  1. సిర్పూర్ పేపర్ మిల్స్ – కాగజ్‌నగర్ (కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ జిల్లా); నిజాం కాలంలో 1938లో స్థాపించబడింది. 'కాగజ్' అంటే ఉర్దూలో కాగితం – పట్టణం పేరు దాని నుండే.
  2. ITC భద్రాచలం పేపర్ బోర్డ్స్ – సారపాక (భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా).
  3. ముడిసరుకు: వెదురు, యూకలిప్టస్, సుబాబుల్ కలప.
• ఎరువుల పరిశ్రమ (Fertilizer):
  1. రామగుండం ఫెర్టిలైజర్స్ అండ్ కెమికల్స్ లిమిటెడ్ (RFCL) – పెద్దపల్లి జిల్లా; మూతపడిన పాత FCI యూనిట్‌ను పునరుద్ధరించి యూరియా (Urea) ఉత్పత్తి ప్రారంభించారు; నవంబర్ 2022లో ప్రధాని మోదీ జాతికి అంకితం చేశారు.
• చక్కెర పరిశ్రమ:
  1. నిజాం షుగర్ ఫ్యాక్టరీ – బోధన్ (నిజామాబాద్)
  2. నిజాంసాగర్ నీటితో చెరకు సాగు ఆధారంగా.
• ఉక్కు (Steel): బయ్యారం ఉక్కు కర్మాగారం ప్రతిపాదన – AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 హామీల్లో ఒకటి (ఇంకా సాకారం కాలేదు).

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత హైదరాబాద్‌లో అనేక కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (PSUs), రక్షణ పరిశోధన సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. అందుకే హైదరాబాద్‌ను రక్షణ ఉత్పత్తులు, క్షిపణుల తయారీ కేంద్రంగా పిలుస్తారు. ఇవి పరీక్షల్లో 'ఏ సంస్థ ఎక్కడ' అనే రూపంలో వస్తాయి.

• భెల్ (BHEL – Bharat Heavy Electricals Limited): రామచంద్రాపురం (సంగారెడ్డి జిల్లా) – విద్యుత్ ఉత్పత్తి యంత్రాలు.
• ECIL (Electronics Corporation of India Limited): హైదరాబాద్ (ECIL X రోడ్స్, కుషాయిగూడ) – ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రాలు (EVMs) తయారీ చేసే రెండు సంస్థల్లో ఒకటి (మరొకటి BEL).
• BDL (Bharat Dynamics Limited): కంచన్‌బాగ్, హైదరాబాద్ – క్షిపణుల (Missiles) తయారీ.
• DRDL & RCI:
  1. రక్షణ పరిశోధన & అభివృద్ధి ప్రయోగశాల (DRDL), రీసెర్చ్ సెంటర్ ఇమారత్ (RCI) – క్షిపణి పరిశోధన
  2. APJ అబ్దుల్ కలాం క్షిపణి కాంప్లెక్స్ హైదరాబాద్‌లోనే.
• MIDHANI (Mishra Dhatu Nigam): హైదరాబాద్ – రక్షణ, అంతరిక్షానికి ప్రత్యేక లోహాలు (Special Alloys).
• HAL ఏవియానిక్స్ విభాగం: హైదరాబాద్ – విమాన ఎలక్ట్రానిక్స్.
• NFC (Nuclear Fuel Complex): హైదరాబాద్ – అణు రియాక్టర్లకు ఇంధనం.
• ఇతర కేంద్ర సంస్థలు: NMDC ప్రధాన కార్యాలయం (హైదరాబాద్), నేషనల్ రిమోట్ సెన్సింగ్ సెంటర్ (NRSC – ISRO), CCMB, IICT, NGRI (CSIR ప్రయోగశాలలు), ICRISAT (పటాన్‌చెరు).

నేడు తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు అతి పెద్ద బలం సేవల రంగం – ముఖ్యంగా ఐటీ (Information Technology). దానితో పాటు ఔషధాల (Pharma) తయారీలో హైదరాబాద్ దేశంలోనే ముందుంది. ఈ రెండు రంగాలు లక్షలాది మందికి ఉపాధి ఇస్తున్నాయి.

• హైటెక్ సిటీ (HITEC City): మాదాపూర్, హైదరాబాద్ – సైబర్ టవర్స్ (Cyber Towers) 1998లో ప్రారంభమైంది. తర్వాత గచ్చిబౌలి, నానక్‌రామ్‌గూడ, కొండాపూర్ వరకు IT కారిడార్ విస్తరించింది – దీనిని 'సైబరాబాద్' అంటారు.
• పెద్ద కంపెనీలు: మైక్రోసాఫ్ట్, గూగుల్, అమెజాన్ వంటి సంస్థలకు అమెరికా వెలుపల అతి పెద్ద క్యాంపస్‌లలో కొన్ని హైదరాబాద్‌లో ఉన్నాయి.
• T-Hub:
  1. స్టార్టప్‌ల కోసం ఇంక్యుబేటర్ – 2015లో IIIT హైదరాబాద్ క్యాంపస్‌లో ప్రారంభం
  2. 2022లో T-Hub 2.0 భవనం – దేశంలో అతి పెద్ద ఇన్నోవేషన్ క్యాంపస్‌లలో ఒకటి.
• We-Hub: మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల కోసం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఇంక్యుబేటర్. T-Works: హార్డ్‌వేర్ ప్రోటోటైపింగ్ కేంద్రం.
• ఫార్మా రంగం (Pharma):
  1. హైదరాబాద్‌ను 'బల్క్ డ్రగ్ రాజధాని (Bulk Drug Capital of India)' అంటారు – దేశ బల్క్ డ్రగ్ ఉత్పత్తిలో సుమారు మూడో వంతు ఇక్కడే.
  2. జీనోమ్ వ్యాలీ (Genome Valley) – శామీర్‌పేట (మేడ్చల్–మల్కాజిగిరి) – బయోటెక్నాలజీ క్లస్టర్. భారత్ బయోటెక్ కోవాగ్జిన్ (Covaxin) టీకా ఇక్కడే అభివృద్ధి చేశారు.
  3. పటాన్‌చెరు, బొల్లారం, జీడిమెట్ల – ఫార్మా పారిశ్రామిక వాడలు.
  4. ప్రభుత్వ రంగ IDPL (Indian Drugs and Pharmaceuticals Ltd) బాలానగర్ యూనిట్‌తో ఈ పరిశ్రమకు పునాది పడింది.
• హైదరాబాద్ ఫార్మా సిటీ (Hyderabad Pharma City): రంగారెడ్డి జిల్లా ముచ్చర్ల ప్రాంతంలో ఫార్మా కంపెనీలన్నింటినీ ఒకే చోట చేర్చేందుకు ప్రతిపాదించిన భారీ ఫార్మా క్లస్టర్. తర్వాత ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని 'ఫ్యూచర్ సిటీ'గా అభివృద్ధి చేయాలని ప్రకటించింది.
• BioAsia: ప్రతి సంవత్సరం హైదరాబాద్‌లో జరిగే లైఫ్ సైన్సెస్ సదస్సు.

వ్యవసాయం తర్వాత గ్రామాల్లో ఎక్కువ మందికి ఉపాధి ఇచ్చే రంగం చేనేత (Handloom), హస్తకళలు (Handicrafts). తెలంగాణకు చెందిన అనేక ఉత్పత్తులకు భౌగోళిక సూచిక (Geographical Indication – GI) ట్యాగ్ లభించింది.

GI ట్యాగ్ అంటే ఆ ఉత్పత్తి ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతానికి చెందినదని, ఆ ప్రాంతపు నాణ్యత కలదని అధికారిక గుర్తింపు.

• పోచంపల్లి ఇక్కత్ (Pochampally Ikat):
  1. యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా భూదాన్ పోచంపల్లి – టై అండ్ డై (Tie and Dye) పట్టు చీరలు
  2. GI ట్యాగ్. పోచంపల్లిని 'సిల్క్ సిటీ ఆఫ్ ఇండియా' అంటారు. భూదాన్ ఉద్యమం (వినోబా భావే, 1951) ఇక్కడే ప్రారంభమైంది.
• గద్వాల చీరలు (Gadwal Sarees):
  1. జోగులాంబ గద్వాల – కాటన్ ఒళ్లు, పట్టు అంచు
  2. GI ట్యాగ్.
• నారాయణపేట చీరలు (Narayanpet Sarees):
  1. నారాయణపేట జిల్లా
  2. GI ట్యాగ్.
• సిరిసిల్ల (Sircilla):
  1. రాజన్న సిరిసిల్ల – పవర్‌లూమ్ (మరమగ్గాల) కేంద్రం
  2. 'తెలంగాణ షోలాపూర్' అంటారు.
• కరీంనగర్ వెండి ఫిలిగ్రీ (Silver Filigree):
  1. సన్నని వెండి తీగలతో చేసే అలంకరణ వస్తువులు
  2. GI ట్యాగ్.
• నిర్మల్ బొమ్మలు & చిత్రాలు (Nirmal Toys and Paintings):
  1. పొనికి కలపతో చేసే బొమ్మలు
  2. GI ట్యాగ్.
• చేర్యాల పటచిత్రాలు (Cheriyal Scroll Paintings):
  1. సిద్దిపేట జిల్లా చేర్యాల – కథలు చెప్పే పొడవైన చిత్రపటాలు
  2. GI ట్యాగ్.
• పెంబర్తి ఇత్తడి కళ (Pembarthi Brassware):
  1. జనగామ జిల్లా
  2. GI ట్యాగ్.
• ఆదిలాబాద్ డోక్రా (Dokra): గిరిజనుల లోహపు పోత కళ (Lost-wax Casting).
• హైదరాబాద్ హలీమ్ (Hyderabadi Haleem): ఆహార పదార్థాల్లో GI ట్యాగ్ పొందిన ప్రసిద్ధ వంటకం (2010).
• కాకతీయ మెగా టెక్స్‌టైల్ పార్క్: వరంగల్ జిల్లా – వస్త్ర పరిశ్రమ కోసం భారీ పార్కు.

రాష్ట్రం ఏర్పడిన వెంటనే పెట్టుబడులను ఆకర్షించేందుకు తెలంగాణ ప్రభుత్వం కొత్త పారిశ్రామిక విధానం తెచ్చింది. దాని ముఖ్య లక్షణం – పరిశ్రమలకు అనుమతులు వేగంగా, ఒకే చోట ఇవ్వడం. దీనినే సింగిల్ విండో (Single Window) విధానం అంటారు.

• TS-iPASS పూర్తి రూపం: Telangana State Industrial Project Approval and Self-Certification System.
• చట్టం: TS-iPASS చట్టం, 2014 – 2015 నుండి అమలు.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. అనుమతి పొందే హక్కు (Right to Clearance) – దరఖాస్తుదారుకు చట్టబద్ధ హక్కు.
  2. నిర్ణీత గడువులోగా అనుమతులు – పెద్ద ప్రాజెక్టులకు సుమారు 15 రోజుల్లో, ఇతర యూనిట్లకు 30 రోజుల్లో.
  3. గడువు దాటితే అనుమతి ఇచ్చినట్లే (Deemed Approval) భావించే నిబంధన.
  4. స్వీయ ధృవీకరణ (Self-Certification) – పారిశ్రామికవేత్త తానే నిబంధనలు పాటిస్తున్నట్లు ధృవీకరించడం.
• TSIIC (TGIIC): తెలంగాణ రాష్ట్ర పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల సంస్థ – పారిశ్రామిక పార్కులు, భూమి కేటాయింపు.
• సులభతర వాణిజ్యం (Ease of Doing Business): కేంద్రం విడుదల చేసే రాష్ట్రాల ర్యాంకింగ్‌ల్లో తెలంగాణ వరుసగా ముందు వరుసలో నిలిచింది.
• పారిశ్రామిక కారిడార్లు: హైదరాబాద్–వరంగల్, హైదరాబాద్–నాగపూర్, హైదరాబాద్–బెంగళూరు కారిడార్ల ప్రతిపాదనలు.
• రంగాల వారీ పార్కులు:
  1. జీనోమ్ వ్యాలీ (బయోటెక్), కాకతీయ మెగా టెక్స్‌టైల్ పార్క్ (వరంగల్ జిల్లా సంగెం–గీసుకొండ ప్రాంతం
  2. కేంద్రం PM MITRA పార్కుల్లో ఒకటిగా ఎంపిక చేసింది), మెడికల్ డివైజెస్ పార్క్ (సుల్తాన్‌పూర్, సంగారెడ్డి), ఐటీ పార్కులు.