తెలంగాణ శీతోష్ణస్థితి, నేలలు & అడవులు (Telangana Climate & Forests)

తెలంగాణ సముద్రానికి దూరంగా, పీఠభూమి మీద ఉంది. సముద్రపు గాలుల చల్లదనం ఇక్కడికి చేరదు. అందుకే ఇక్కడ వేసవిలో బాగా వేడి, శీతాకాలంలో ఓ మోస్తరు చలి ఉంటుంది. దీనిని ఉష్ణమండల అర్ధ-శుష్క శీతోష్ణస్థితి (Tropical Semi-arid Climate) అంటారు.

• శీతోష్ణస్థితి రకం: ఉష్ణమండల ఋతుపవన (Tropical Monsoon) – ఎక్కువ భాగం అర్ధ-శుష్కం (Semi-arid).
• ఖండాంతర స్వభావం (Continental Climate): సముద్ర ప్రభావం లేకపోవడం వల్ల పగలు–రాత్రి, వేసవి–శీతాకాలం మధ్య ఉష్ణోగ్రత తేడా ఎక్కువ.
• ఋతువులు:
  1. వేసవి (Summer): మార్చి నుండి మే వరకు – మే నెల అత్యంత వేడి. వడగాలులు (Heat Waves) సాధారణం.
  2. వర్షాకాలం (Southwest Monsoon): జూన్ నుండి సెప్టెంబర్.
  3. ఈశాన్య ఋతుపవన కాలం (Retreating Monsoon): అక్టోబర్–నవంబర్ – కొద్దిపాటి వర్షం.
  4. శీతాకాలం (Winter): డిసెంబర్ నుండి ఫిబ్రవరి – డిసెంబర్/జనవరి అత్యంత చల్లని నెలలు.
• అత్యంత వేడి ప్రాంతాలు: రామగుండం (పెద్దపల్లి), భద్రాచలం, మంచిర్యాల, నల్గొండ వంటి ప్రాంతాల్లో వేసవిలో 45°C దాటుతుంది.
• అత్యంత చల్లని ప్రాంతాలు: ఆదిలాబాద్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ జిల్లాలు (ఉదా: ఆదిలాబాద్ ఏజెన్సీ ప్రాంతం) – శీతాకాలంలో కనిష్ఠ ఉష్ణోగ్రతలు చాలా తక్కువకు పడిపోతాయి.
• హైదరాబాద్: ఎత్తు (~500 మీ.) వల్ల ఇతర ప్రాంతాల కంటే కొంత మితమైన వాతావరణం.

తెలంగాణ వ్యవసాయం ఎక్కువగా వర్షాల మీదే ఆధారపడి ఉంది. వర్షం సమయానికి వస్తేనే ఖరీఫ్ పంటలు బాగుంటాయి. రాష్ట్రంలో వర్షపాతం అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకేలా ఉండదు – ఉత్తరం, తూర్పులో ఎక్కువ; దక్షిణం, పశ్చిమంలో తక్కువ.

• సగటు వార్షిక వర్షపాతం: సుమారు 900 మి.మీ. (సాధారణ వర్షపాతం – Normal Rainfall).
• నైరుతి ఋతుపవనాలు (Southwest Monsoon): జూన్–సెప్టెంబర్. రాష్ట్ర మొత్తం వర్షపాతంలో సుమారు 80% ఈ కాలంలోనే వస్తుంది.
• ఋతుపవనాల బంగాళాఖాత శాఖ (Bay of Bengal Branch), అరేబియా సముద్ర శాఖ రెండూ తెలంగాణకు వర్షం ఇస్తాయి.
• బంగాళాఖాతంలో ఏర్పడే అల్పపీడనాలు (Low Pressure) వల్ల భారీ వర్షాలు.
• ఈశాన్య ఋతుపవనాలు (Northeast Monsoon): అక్టోబర్–డిసెంబర్ – తెలంగాణకు తక్కువ వర్షం (తమిళనాడు, కోస్తా AP కి ఎక్కువ).
• ఎక్కువ వర్షపాతం ప్రాంతాలు: ఉత్తర, తూర్పు జిల్లాలు – ఆదిలాబాద్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల, ములుగు, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం.
• తక్కువ వర్షపాతం ప్రాంతాలు: దక్షిణ, నైరుతి జిల్లాలు – జోగులాంబ గద్వాల, మహబూబ్‌నగర్, నారాయణపేట, వనపర్తి, నల్గొండ ప్రాంతాలు. ఇవి కరువు పీడిత ప్రాంతాలు (Drought-prone Areas).
• వర్షాలు – వరదలు: ఎక్కువ వర్షం వచ్చినప్పుడు గోదావరికి వరదలు – భద్రాచలం వద్ద గోదావరి నీటి మట్టం ఆధారంగా ప్రమాద హెచ్చరికలు జారీ చేస్తారు.
• వృష్టి ఛాయా ప్రాంతం (Rain Shadow):
  1. పశ్చిమ కనుమలకు తూర్పున ఉండడం వల్ల అరేబియా శాఖ తేమ ఎక్కువగా కనుమల మీదే కురుస్తుంది
  2. దక్షిణ తెలంగాణలో తక్కువ వర్షానికి ఇదీ ఒక కారణం.

నేల (Soil) రకం ఏ పంట పండుతుందో నిర్ణయిస్తుంది. తెలంగాణలో ఎక్కువగా ఎర్ర నేలలు, తర్వాత నల్లరేగడి నేలలు ఉన్నాయి. ఇవి కింద ఉన్న శిలల నుండే ఏర్పడ్డాయి – గ్రానైట్ నుండి ఎర్ర నేలలు, బసాల్ట్ నుండి నల్లరేగడి నేలలు.

• ఎర్ర నేలలు (Red Soils): రాష్ట్రంలో అత్యధిక విస్తీర్ణంలో ఉన్న నేలలు.
• గ్రానైట్, నీస్ శిలలు శిథిలమై ఏర్పడతాయి
• ఇనుప ఆక్సైడ్ (Iron Oxide) వల్ల ఎరుపు రంగు.
• స్థానిక రకాలు: చల్కా నేలలు (Chalka – ఇసుకతో కూడిన ఎర్ర నేలలు), దుబ్బ నేలలు.
• పంటలు: వేరుశనగ, జొన్న, కంది, ఆముదం, పత్తి, మిరప (సాగునీటితో వరి).
• దక్షిణ, మధ్య తెలంగాణ – మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ, రంగారెడ్డి, వరంగల్, ఖమ్మం ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ.
• నల్లరేగడి నేలలు (Black Cotton Soils / Regur):
  1. దక్కన్ ట్రాప్ బసాల్ట్ శిలల నుండి ఏర్పడతాయి; తేమను ఎక్కువ కాలం నిలుపుకుంటాయి.
  2. ఎండినప్పుడు పగుళ్లు (Cracks) వస్తాయి – 'స్వయంగా దున్నుకునే నేల (Self-ploughing Soil)'.
  3. పంటలు: పత్తి (Cotton), సోయాబీన్, జొన్న, పసుపు, చెరకు.
  4. ఉత్తర-పశ్చిమ తెలంగాణ – ఆదిలాబాద్, నిర్మల్, నిజామాబాద్, కామారెడ్డి, సంగారెడ్డి, మెదక్ ప్రాంతాలు.
• ఒండ్రు నేలలు (Alluvial Soils):
  1. గోదావరి, కృష్ణా నదుల ఒడ్డున, వరద మైదానాల్లో – చాలా సారవంతమైనవి
  2. వరి, చెరకు.
• లేటరైట్ నేలలు (Laterite Soils): కొన్ని ఎత్తైన, అధిక వర్షపాత ప్రాంతాల్లో చిన్న మొత్తంలో.
• సమస్యలు: నేల కోత (Soil Erosion), నల్గొండ వంటి ప్రాంతాల్లో క్షార/లవణ నేలలు (Saline-Alkaline Soils), పోషకాల లోపం.
• నేల ఆరోగ్య కార్డు (Soil Health Card): రైతులకు నేల పరీక్ష ఫలితాలు, ఎరువుల సిఫారసులు ఇచ్చే కేంద్ర పథకం (2015).

తెలంగాణలో అడవులు ఎక్కువగా గోదావరి లోయ వెంట ఉత్తర, తూర్పు జిల్లాల్లో, దక్షిణాన నల్లమలలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. ఇవి గిరిజనుల జీవనాధారం, వన్యప్రాణుల నివాసం, వర్షపాతానికి సహాయకారి.

• అటవీ విస్తీర్ణం: రాష్ట్ర భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో సుమారు నాలుగో వంతు (~24%) రికార్డెడ్ అటవీ ప్రాంతం (Recorded Forest Area).
• ప్రధాన అటవీ రకం: ఉష్ణమండల ఆకురాల్చే అడవులు (Tropical Deciduous Forests) – వేసవిలో ఆకులు రాలుస్తాయి.
• ఉష్ణమండల తేమ ఆకురాల్చే అడవులు (Moist Deciduous): గోదావరి లోయ – ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, భూపాలపల్లి, ఆసిఫాబాద్. టేకు (Teak) ఎక్కువ.
• ఉష్ణమండల పొడి ఆకురాల్చే అడవులు (Dry Deciduous): రాష్ట్రంలో అత్యధిక భాగం.
• ముళ్ల పొదల అడవులు (Thorn Forests): తక్కువ వర్షం పడే దక్షిణ ప్రాంతాల్లో.
• ఎక్కువ అడవులు ఉన్న జిల్లాలు:
  1. విస్తీర్ణంలో – భద్రాద్రి కొత్తగూడెం.
  2. శాతంలో (జిల్లా విస్తీర్ణంలో అడవి వాటా) – ములుగు.
  3. హైదరాబాద్ జిల్లాలో సహజ అడవులు దాదాపు లేవు.
• ముఖ్యమైన చెట్లు/ఉత్పత్తులు:
  1. టేకు (Teak) – ఆదిలాబాద్, గోదావరి లోయ టేకు ప్రసిద్ధి.
  2. వెదురు (Bamboo) – కాగితం పరిశ్రమలకు (సిర్పూర్ కాగజ్‌నగర్, భద్రాచలం ITC).
  3. తునికాకు (Tendu Leaves) – బీడీల తయారీకి; గిరిజనులకు ప్రధాన ఆదాయం.
  4. ఇప్ప (Mahua), నల్లమద్ది, ఏగిస, రోజ్‌వుడ్.
• చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు (Minor Forest Produce): తేనె, చింతపండు, ఇప్ప పువ్వు, తునికాకు – గిరిజన సహకార సంస్థ (GCC) ద్వారా కొనుగోలు.

తెలంగాణలో రెండు పులుల అభయారణ్యాలు (Tiger Reserves) ఉన్నాయి – ఉత్తరాన కవ్వాల్, దక్షిణాన అమ్రాబాద్. ఇవి ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger, 1973) కింద జాతీయ పులుల సంరక్షణ సంస్థ (NTCA) పర్యవేక్షణలో ఉంటాయి.

• కవ్వాల్ పులుల అభయారణ్యం (Kawal Tiger Reserve):
  1. జిల్లాలు: మంచిర్యాల, నిర్మల్ (పాత ఆదిలాబాద్) ప్రాంతం.
  2. గుర్తింపు: 2012లో పులుల అభయారణ్యంగా ప్రకటించారు (అంతకుముందు కవ్వాల్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం).
  3. గోదావరి, కడెం నదుల పరీవాహక ప్రాంతం; టేకు అడవులు.
  4. మహారాష్ట్రలోని తాడోబా (Tadoba) వంటి పులుల ప్రాంతాలతో కారిడార్ (Corridor) ద్వారా అనుసంధానం – పులులు వలస వస్తుంటాయి.
• అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం (Amrabad Tiger Reserve):
  1. జిల్లాలు: నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ – నల్లమల అడవులు.
  2. రాష్ట్ర విభజనకు ముందు ఇది నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం (NSTR) లో భాగం. విభజన తర్వాత తెలంగాణ భాగానికి 'అమ్రాబాద్' పేరు వచ్చింది.
  3. విస్తీర్ణంలో దేశంలోని పెద్ద పులుల అభయారణ్యాల్లో ఒకటి.
  4. చెంచు గిరిజనులు (PVTG) ఇక్కడ నివసిస్తారు.
  5. మల్లెల తీర్థం జలపాతం, ఉమామహేశ్వరం, సలేశ్వరం క్షేత్రాలు ఈ అడవుల్లో ఉన్నాయి.
  6. కృష్ణా నది దీనికి దక్షిణ సరిహద్దు.
• పులుల గణన:
  1. All India Tiger Estimation ప్రతి 4 ఏళ్లకోసారి జరుగుతుంది
  2. అంతర్జాతీయ పులుల దినోత్సవం – జూలై 29.

పులుల అభయారణ్యాలతో పాటు తెలంగాణలో అనేక వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (Wildlife Sanctuaries), హైదరాబాద్‌లో మూడు జాతీయ ఉద్యానవనాలు (National Parks) ఉన్నాయి. 'ఏ అభయారణ్యం ఏ జిల్లాలో, దేనికి ప్రసిద్ధి' అనే ప్రశ్నలు ఎక్కువ.

• జాతీయ ఉద్యానవనాలు (హైదరాబాద్/పరిసరాలు):
  1. కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి (KBR) జాతీయ ఉద్యానవనం – జూబ్లీ హిల్స్, హైదరాబాద్ నగరం మధ్యలో.
  2. మహావీర్ హరిణ వనస్థలి జాతీయ ఉద్యానవనం – వనస్థలిపురం; కృష్ణ జింకలు (Blackbuck) కు ప్రసిద్ధి.
  3. మృగవని జాతీయ ఉద్యానవనం – చిలుకూరు, రంగారెడ్డి జిల్లా.
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు:
  1. ఏటూరునాగారం (Eturnagaram) – ములుగు జిల్లా; గోదావరి ఒడ్డున; రాష్ట్రంలో పురాతన అభయారణ్యాల్లో ఒకటి. సమ్మక్క–సారక్క మేడారం జాతర ఈ ప్రాంతంలోనే.
  2. పాకాల (Pakhal) – వరంగల్ జిల్లా, పాకాల సరస్సు చుట్టూ.
  3. కిన్నెరసాని (Kinnerasani) – భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా, పాల్వంచ సమీపం.
  4. ప్రాణహిత (Pranahita) – మంచిర్యాల జిల్లా, ప్రాణహిత నది వెంట.
  5. శివ్వారం (Shivaram) – మంచిర్యాల/పెద్దపల్లి ప్రాంతం, గోదావరి ఒడ్డున – మొసళ్ల (Mugger Crocodile) సంరక్షణ.
  6. మంజీర (Manjira) – సంగారెడ్డి జిల్లా – మొసళ్లు, వలస పక్షులు.
  7. పోచారం (Pocharam) – మెదక్/కామారెడ్డి సరిహద్దు, పోచారం సరస్సు చుట్టూ.
• జూ పార్కు: నెహ్రూ జూలాజికల్ పార్కు – బహదూర్‌పురా, హైదరాబాద్ (1963లో ప్రజలకు తెరిచారు).

ప్రతి రాష్ట్రానికీ తన గుర్తింపును చూపే రాష్ట్ర చిహ్నాలు (State Symbols) ఉంటాయి – రాష్ట్ర జంతువు, పక్షి, చెట్టు, పువ్వు. తెలంగాణ చిహ్నాలన్నీ ఇక్కడి సంస్కృతి, పండుగలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

అడవుల విస్తీర్ణం పెంచడానికి ప్రభుత్వం హరితహారం అనే భారీ మొక్కల పెంపకం కార్యక్రమం చేపట్టింది.

• రాష్ట్ర జంతువు: జింక – మచ్చల జింక (Spotted Deer / Chital).
• రాష్ట్ర పక్షి: పాలపిట్ట (Indian Roller).
• దసరా రోజు పాలపిట్టను చూడడం శుభంగా భావిస్తారు.
• రాష్ట్ర వృక్షం: జమ్మి చెట్టు (Prosopis cineraria).
• దసరా రోజు జమ్మి ఆకులు (బంగారం) పంచుకోవడం తెలంగాణ సంప్రదాయం
• పాండవులు ఆయుధాలు దాచిన చెట్టు అని పురాణ కథ.
• రాష్ట్ర పుష్పం: తంగేడు పువ్వు (Tanner's Cassia).
• బతుకమ్మ పండుగలో పేర్చే ముఖ్యమైన పువ్వు.
• తెలంగాణకు హరితహారం (Telanganaku Haritha Haram):
  1. ఉద్దేశం: రాష్ట్రంలో పచ్చదనాన్ని (Green Cover) పెంచడం – భారీగా మొక్కలు నాటడం.
  2. ప్రారంభం: 3 జూలై 2015, చిలుకూరు (రంగారెడ్డి జిల్లా) – అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కె. చంద్రశేఖర్ రావు.
  3. గ్రామ నర్సరీలు, పల్లె ప్రకృతి వనాలు, అర్బన్ ఫారెస్ట్ పార్కులు ఈ కార్యక్రమంలో భాగం.
• సామాజిక అడవులు (Social Forestry): రోడ్ల పక్కన, కాలువ గట్ల మీద, ప్రభుత్వ భూముల్లో చెట్లు పెంచడం.