భూస్వరూపాలు – పర్వతాలు, పీఠభూములు, మైదానాలు (Landforms)

భూమి ఉపరితలంపై కనిపించే పర్వతాలు, పీఠభూములు, మైదానాలు, లోయలు వంటి ఆకారాలను భూస్వరూపాలు (Landforms) అంటారు. ఇవి భూమి లోపలి శక్తులు, బయటి శక్తులు కలిసి పని చేయడం వల్ల ఏర్పడతాయి.

• ప్రథమ శ్రేణి భూస్వరూపాలు (First Order): ఖండాలు (Continents), మహాసముద్ర బేసిన్‌లు (Ocean Basins).
• ద్వితీయ శ్రేణి (Second Order): పర్వతాలు, పీఠభూములు, మైదానాలు – ఖండాలపై కనిపించే ప్రధాన రూపాలు.
• తృతీయ శ్రేణి (Third Order): లోయలు, జలపాతాలు, ఇసుక దిబ్బలు, డెల్టాలు వంటి చిన్న రూపాలు – ఇవి నదులు, గాలి, హిమానీనదాల క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడతాయి.
• అంతర్జనిత శక్తులు (Endogenic Forces): భూమి లోపలి వేడి వల్ల పుట్టే శక్తులు.
• పటలవిరూపణ (Diastrophism) – ముడతలు (Folding), భ్రంశాలు (Faulting).
• అగ్నిపర్వత చర్య (Volcanism), భూకంపాలు (Earthquakes).
• ఇవి భూమి ఉపరితలాన్ని పైకి లేపి, ఎగుడుదిగుడుగా చేస్తాయి.
• బహిర్జనిత శక్తులు (Exogenic Forces): సూర్యుని శక్తి, గురుత్వాకర్షణ వల్ల పని చేసే శక్తులు.
• శైథిల్యం (Weathering), క్రమక్షయం (Erosion), నిక్షేపణ (Deposition).
• సాధనాలు: నదులు, గాలి, హిమానీనదాలు, సముద్ర అలలు, భూగర్భ జలం.
• ఇవి ఎత్తైన భాగాలను అరగదీసి, లోతైన భాగాలను నింపుతాయి – దీనినే సమతలీకరణ (Gradation) అంటారు.
• ఉపరితల తేడాలు: పర్వతం – చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం కంటే బాగా ఎత్తుగా, ఏటవాలుగా, సన్నని శిఖరంతో ఉంటుంది. పీఠభూమి – ఎత్తుగా ఉన్నా పైభాగం బల్లపరుపుగా ఉంటుంది. మైదానం – తక్కువ ఎత్తులో, దాదాపు సమతలంగా ఉంటుంది.

రెండు భూఫలకాలు (Tectonic Plates) ఒకదానివైపు ఒకటి కదిలి ఢీకొన్నప్పుడు, మధ్యలోని అవక్షేప శిలా పొరలు ముడతలు పడి పైకి లేస్తాయి. ఇలా ఏర్పడిన పర్వతాలను ముడుత పర్వతాలు (Fold Mountains) అంటారు.

ప్రపంచంలోని ఎత్తైన, పొడవైన పర్వత శ్రేణులన్నీ ఈ రకానివే.

• ముడత భాగాలు:
  1. పైకి లేచిన భాగం – అపనతి (Anticline)
  2. కిందకు వంగిన భాగం – అభినతి (Syncline).
• నవీన ముడుత పర్వతాలు (Young Fold Mountains):
  1. టెర్షియరీ కాలంలో (సుమారు 6.5 కోట్ల సంవత్సరాల లోపల) ఏర్పడినవి. ఎత్తుగా, సన్నని శిఖరాలతో ఉంటాయి
  2. ఇప్పటికీ పెరుగుతున్నాయి.
• హిమాలయాలు (ఆసియా) – భారత ఫలకం, యురేషియా ఫలకం ఢీకొనడం వల్ల ఏర్పడ్డాయి.
• ఆల్ప్స్ (యూరప్), ఆండీస్ (దక్షిణ అమెరికా), రాకీస్ (ఉత్తర అమెరికా), అట్లాస్ (ఆఫ్రికా).
• ప్రాచీన ముడుత పర్వతాలు (Old Fold Mountains): చాలా కాలం క్రితం ఏర్పడి, క్రమక్షయం వల్ల అరిగిపోయి ఎత్తు తగ్గినవి.
• యూరల్ పర్వతాలు (రష్యా – యూరప్, ఆసియా సరిహద్దు).
• అప్పలేచియన్ పర్వతాలు (ఉత్తర అమెరికా).
• భారతదేశంలో ఆరావళి పర్వతాలు – ప్రపంచంలోని అతి ప్రాచీన ముడుత పర్వతాల్లో ఒకటి.
• ముఖ్య రికార్డులు:
  1. ప్రపంచంలో అతి పొడవైన పర్వత శ్రేణి (భూమిపై) – ఆండీస్ (సుమారు 7,000 కి.మీ.).
  2. ప్రపంచంలో అతి ఎత్తైన పర్వత శ్రేణి – హిమాలయాలు.
• లక్షణాలు: అవక్షేప శిలల్లో సముద్ర జీవుల శిలాజాలు (Fossils) కనిపిస్తాయి – అంటే ఒకప్పుడు ఇవి సముద్రం (హిమాలయాల విషయంలో టెథిస్ సముద్రం – Tethys Sea) అడుగున ఉండేవి.
• భూకంపాలు: నవీన ముడుత పర్వత ప్రాంతాల్లో ఫలకాల కదలిక కొనసాగుతుండటం వల్ల భూకంపాలు ఎక్కువ. హిమాలయ ప్రాంతం భూకంప మండలం V లో ఎక్కువగా ఉంటుంది.

భూపటలంలో ఉద్రిక్తత (Tension) వల్ల పగుళ్లు (Faults) ఏర్పడతాయి. రెండు పగుళ్ల మధ్య భాగం పైకి లేస్తే ఖండ పర్వతం, కిందకు జారితే పగులు లోయ ఏర్పడుతుంది. వీటిని భ్రంశ పర్వతాలు అని కూడా అంటారు.

• హోర్స్ట్ (Horst): రెండు పగుళ్ల మధ్య పైకి లేచిన భూభాగం – ఇదే ఖండ పర్వతం (Block Mountain).
• గ్రాబెన్ (Graben): రెండు పగుళ్ల మధ్య కిందకు కూలిన భూభాగం – దీనినే పగులు లోయ (Rift Valley) అంటారు.
• ప్రపంచ ఉదాహరణలు:
  1. వోస్జెస్ (Vosges – ఫ్రాన్స్), బ్లాక్ ఫారెస్ట్ (Black Forest – జర్మనీ) – ఖండ పర్వతాలు. వీటి మధ్య రైన్ నది (Rhine) పగులు లోయలో ప్రవహిస్తుంది.
  2. సియెర్రా నెవాడా (Sierra Nevada – అమెరికా) – ఖండ పర్వతానికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.
  3. తూర్పు ఆఫ్రికా పగులు లోయ (Great Rift Valley) – ప్రపంచంలో అతి పెద్ద పగులు లోయ వ్యవస్థ. మృత సముద్రం (Dead Sea), ఎర్ర సముద్రం (Red Sea) ప్రాంతాలు కూడా ఈ వ్యవస్థకు సంబంధించినవే.
• భారతదేశ ఉదాహరణలు:
  1. సాత్పురా (Satpura) పర్వతాలు భారతదేశంలో ఖండ పర్వతానికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.
  2. నర్మదా, తపతి నదులు పగులు లోయల్లో ప్రవహిస్తాయి. అందుకే ఇవి డెల్టాలు ఏర్పరచకుండా అఖాతాలు (Estuaries) ఏర్పరుస్తాయి, పడమరగా అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి.
  3. నర్మదా నది వింధ్య, సాత్పురా పర్వతాల మధ్య ప్రవహిస్తుంది.
• లక్షణాలు: ఖండ పర్వతాలకు ఏటవాలు వైపులు, బల్లపరుపు పైభాగం ఉంటాయి. ముడుత పర్వతాల్లా పొడవైన శ్రేణులు కావు.

ముడతలు, పగుళ్లు కాకుండా మరో రెండు విధాలుగా కూడా పర్వతాలు ఏర్పడతాయి. భూమి లోపలి శిలాద్రవం (Magma) పైకి వచ్చి పేరుకుపోవడం వల్ల అగ్నిపర్వత పర్వతాలు, పాత పర్వతాలు అరిగిపోయి మిగిలిన భాగాలుగా అవశిష్ట పర్వతాలు ఏర్పడతాయి.

• అగ్నిపర్వత పర్వతాలు (Volcanic Mountains): లావా (Lava), బూడిద, శిలా శకలాలు బిలం (Crater) చుట్టూ పొరలు పొరలుగా పేరుకుపోయి శంకువు (Cone) ఆకారంలో ఏర్పడతాయి. వీటిని సంచిత పర్వతాలు (Mountains of Accumulation) అని కూడా అంటారు.
• ఫ్యూజీయామా (Mt. Fuji) – జపాన్.
• కిలిమంజారో (Kilimanjaro) – టాంజానియా
• ఆఫ్రికాలో ఎత్తైన శిఖరం.
• మౌనా లోవా (Mauna Loa) – హవాయి దీవులు.
• వెసూవియస్ (Vesuvius) – ఇటలీ
• క్రీ.శ. 79లో పాంపే నగరాన్ని నాశనం చేసింది.
• భారతదేశంలో అగ్నిపర్వతం: బారెన్ దీవి (Barren Island) – అండమాన్ దీవుల్లో, భారతదేశంలో ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం.
• పసిఫిక్ అగ్ని వలయం (Ring of Fire): పసిఫిక్ మహాసముద్రం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం – ప్రపంచంలోని క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాల్లో ఎక్కువ భాగం ఇక్కడే ఉన్నాయి.
• అవశిష్ట పర్వతాలు (Residual / Relict Mountains): ఒకప్పుడు ఎత్తైన పర్వతాలు లేదా పీఠభూములు కోట్ల సంవత్సరాలు నదులు, గాలి వల్ల అరిగిపోయి మిగిలిన భాగాలు. వీటిని క్రమక్షయ పర్వతాలు (Mountains of Denudation) అని కూడా అంటారు.
• భారతదేశంలో: ఆరావళి, నీలగిరి, తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats), పార్శ్వనాథ్ కొండలు.
• తూర్పు కనుమలు నదుల వల్ల ముక్కలు ముక్కలుగా విడిపోయి ఉంటాయి – మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి వీటిని తెంచుకొని ప్రవహిస్తాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం: తూర్పు కనుమల్లో ఎత్తైన శిఖరం అర్మ కొండ (Arma Konda) – సుమారు 1,680 మీ., ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది. నల్లమల, వెలికొండ, పాలకొండ, శేషాచలం కొండలు కూడా తూర్పు కనుమల భాగాలే.

చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం కంటే ఎత్తుగా ఉండి, పైభాగం విశాలంగా, బల్లపరుపుగా ఉండే భూభాగాన్ని పీఠభూమి (Plateau) అంటారు. దీని కనీసం ఒక వైపు ఏటవాలుగా ఉంటుంది. పీఠభూమిని 'బల్ల భూమి (Tableland)' అని కూడా అంటారు.

• అంతర పర్వత పీఠభూములు (Intermontane Plateaus): నాలుగు వైపులా పర్వతాలతో చుట్టబడినవి.
• టిబెట్ పీఠభూమి – ప్రపంచంలో అతి ఎత్తైన, అతి పెద్ద పీఠభూమి (సగటు ఎత్తు సుమారు 4,500 మీ. పైగా). హిమాలయాలు, కున్‌లున్ పర్వతాల మధ్య ఉంది.
• బొలీవియా పీఠభూమి (Altiplano) – ఆండీస్ పర్వతాల మధ్య
• ఇక్కడే టిటికాకా సరస్సు ఉంది.
• పర్వతపాద పీఠభూములు (Piedmont Plateaus): పర్వతాల పాదాల వద్ద, ఒక వైపు పర్వతం, మరో వైపు మైదానం/సముద్రం.
• పటగోనియా (అర్జెంటీనా), అప్పలేచియన్ పీఠభూమి (అమెరికా), మాల్వా పీఠభూమి (భారత్).
• ఖండాంతర పీఠభూములు (Continental Plateaus): విశాలమైన ప్రాంతంలో, పర్వతాలతో చుట్టబడకుండా ఉంటాయి.
• అరేబియా పీఠభూమి, దక్కన్ పీఠభూమి, ఆఫ్రికా పీఠభూమి.
• లావా పీఠభూములు (Volcanic / Lava Plateaus): పగుళ్ల ద్వారా బయటకు వచ్చిన లావా పొరలు పొరలుగా పేరుకుపోయి ఏర్పడినవి.
• దక్కన్ ట్రాప్స్ (Deccan Traps) – మహారాష్ట్ర ప్రాంతం
• ఈ బసాల్ట్ శిలలు శైథిల్యం చెంది నల్లరేగడి నేల (Black Soil / రేగుర్) ఏర్పడింది – పత్తి పంటకు అనుకూలం.
• కొలంబియా పీఠభూమి (అమెరికా).
• భారతదేశ పీఠభూములు: దక్కన్ పీఠభూమి – భారతదేశంలో అతి పెద్ద పీఠభూమి, త్రిభుజాకారంలో ఉంటుంది. తెలంగాణ పీఠభూమి, రాయలసీమ పీఠభూమి దీని భాగాలే. చోటా నాగపూర్ పీఠభూమి (జార్ఖండ్) – 'భారతదేశ ఖనిజాల నిల్వ (Mineral Heartland of India)'.
• పామీర్ ముడి (Pamir Knot):
  1. అనేక పర్వత శ్రేణులు కలిసే ప్రాంతం
  2. దీనిని 'ప్రపంచ పైకప్పు (Roof of the World)' అంటారు.
• ప్రాముఖ్యత: పీఠభూములు ఖనిజాలకు నిల్వలు (చోటా నాగపూర్, ఆఫ్రికా పీఠభూమి – బంగారం, వజ్రాలు). పీఠభూమి అంచుల్లో జలపాతాలు ఏర్పడి జల విద్యుత్‌కు ఉపయోగపడతాయి.

సముద్ర మట్టానికి దగ్గరగా, తక్కువ ఎత్తులో (సాధారణంగా 200 మీ. లోపు), దాదాపు సమతలంగా ఉండే విశాలమైన భూభాగాలను మైదానాలు (Plains) అంటారు. ప్రపంచ జనాభాలో ఎక్కువ మంది మైదానాల్లోనే నివసిస్తారు. అందుకే మైదానాలను 'నాగరికతల ఊయలలు' అంటారు.

• నిర్మాణ మైదానాలు (Structural Plains): సముద్ర అడుగు భాగం పైకి లేవడం వల్ల ఏర్పడినవి. ఉదా: అమెరికా గల్ఫ్ తీర మైదానం (Gulf Coastal Plain).
• క్రమక్షయ మైదానాలు (Erosional Plains): పర్వతాలు, పీఠభూములు దీర్ఘకాలం అరిగిపోయి ఏర్పడిన సమతల ప్రాంతం. దీనిని పెనిప్లేన్ (Peneplain – దాదాపు మైదానం) అంటారు.
• నిక్షేపణ మైదానాలు (Depositional Plains): నదులు, హిమానీనదాలు, గాలి తెచ్చిన పదార్థాలు పేరుకుపోయి ఏర్పడినవి.
• ఒండ్రు మైదానాలు (Alluvial Plains): నదులు తెచ్చిన ఒండ్రు మట్టితో. ఉదా: సింధూ-గంగా-బ్రహ్మపుత్ర మైదానం – ప్రపంచంలోని అతి పెద్ద ఒండ్రు మైదానాల్లో ఒకటి.
• వరద మైదానాలు (Flood Plains): నది ఒడ్డున వరదల సమయంలో మట్టి పేరుకుపోయి ఏర్పడతాయి.
• డెల్టా మైదానాలు (Deltaic Plains):
  1. నది సముద్రంలో కలిసే చోట త్రిభుజాకారంలో. ఉదా: గంగా-బ్రహ్మపుత్ర (సుందర్‌బన్స్) డెల్టా – ప్రపంచంలో అతి పెద్ద డెల్టా
  2. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలు – ఆంధ్రప్రదేశ్ 'అన్నపూర్ణ' ప్రాంతాలు.
• హిమానీనద మైదానాలు (Glacial / Till Plains): హిమానీనదాలు వదిలిన మట్టి, రాళ్లతో. ఉదా: ఉత్తర అమెరికా, ఉత్తర యూరప్ ప్రాంతాలు.
• లోయెస్ మైదానాలు (Loess Plains): గాలి తెచ్చిన సన్నని పసుపు రంగు ధూళితో. ఉదా: ఉత్తర చైనా లోయెస్ పీఠభూమి – హ్వాంగ్‌హో (పసుపు నది) ప్రాంతం.
• సరస్సు మైదానాలు (Lacustrine Plains): ఎండిపోయిన సరస్సుల అడుగున. ఉదా: కాశ్మీర్ లోయలోని కరేవాలు (Karewas).
• భారత ఉత్తర మైదానం విభాగాలు: భాబర్ (Bhabar – గులకరాళ్ల పట్టీ), టెరాయ్ (Terai – చిత్తడి నేల), భంగర్ (Bhangar – పాత ఒండ్రు), ఖాదర్ (Khadar – కొత్త ఒండ్రు, ప్రతి సంవత్సరం వరదల్లో వస్తుంది).

నది (River) ప్రవహిస్తూ రాళ్లను కోసేస్తుంది (క్రమక్షయం – Erosion), మట్టిని మోసుకెళ్తుంది (రవాణా – Transportation), చివరకు ఆ మట్టిని ఒకచోట వదిలేస్తుంది (నిక్షేపణ – Deposition).

ఈ మూడు పనుల వల్ల ఏర్పడే రూపాలను నదీ భూస్వరూపాలు (Fluvial Landforms) అంటారు. భూమిపై భూస్వరూపాలను మార్చే అతి ముఖ్యమైన శక్తి నదులే.

• నది మూడు దశలు:
  1. యువ దశ (Youth Stage) – పర్వతాల్లో, వేగంగా ప్రవాహం, లోతుగా కోత.
  2. పరిపక్వ దశ (Mature Stage) – మైదానాల్లో, వంకలు ఎక్కువ.
  3. వృద్ధ దశ (Old Stage) – సముద్రం దగ్గర, నెమ్మదిగా ప్రవాహం, మట్టి నిక్షేపణ.
• క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడేవి (పై భాగంలో):
  1. V ఆకార లోయ (V-shaped Valley) – నది లోతుగా కోయడం వల్ల.
  2. అగాధ దరి / గార్జ్ (Gorge), కాన్యన్ (Canyon) – చాలా లోతైన, ఇరుకైన లోయలు. ప్రపంచ ప్రసిద్ధం: గ్రాండ్ కాన్యన్ (Grand Canyon) – కొలరాడో నది, అమెరికా.
  3. జలపాతం (Waterfall) – గట్టి రాయి, మెత్తని రాయి మారే చోట. ప్రపంచంలో ఎత్తైనది – ఏంజెల్ జలపాతం (Angel Falls), వెనిజులా.
  4. గుంటలు (Potholes) – నది అడుగున రాళ్లు గిరగిరా తిరిగి చేసే గుంతలు.
• మధ్య, దిగువ భాగంలో ఏర్పడేవి:
  1. వంకలు / సర్పిలాలు (Meanders) – మైదానంలో నది పాములా వంకరగా ప్రవహించడం.
  2. ఆక్స్‌బో సరస్సు (Oxbow Lake) – వంక తెగిపోయి నది నుండి వేరైన గుర్రపు నాడా ఆకార సరస్సు.
  3. వరద మైదానం (Flood Plain) – వరదల్లో మట్టి పరచుకొని ఏర్పడే సారవంతమైన నేల.
  4. సహజ కట్టలు (Natural Levees) – నది ఒడ్డున మట్టి పేరుకుపోయి ఏర్పడే ఎత్తైన గట్లు.
  5. జడల ప్రవాహం (Braided Channels) – నది అనేక చిన్న పాయలుగా చీలి మళ్లీ కలవడం (ఉదా: బ్రహ్మపుత్ర).
• నది ముఖద్వారం వద్ద:
  1. డెల్టా (Delta) – త్రిభుజాకార మట్టి మేట; గ్రీకు అక్షరం 'Δ' నుండి పేరు. ప్రపంచంలో అతి పెద్ద డెల్టా – గంగా-బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా (సుందర్బన్స్).
  2. నదీముఖ ఖాతం (Estuary) – నది మట్టి వదలకుండా నేరుగా సముద్రంలో కలిసే చోట ఏర్పడే గరాటు ఆకార ముఖద్వారం. ఉదా: నర్మద, తపతి.

హిమానీనదం (Glacier) అంటే నెమ్మదిగా కిందికి జారే పెద్ద మంచు నది. ఇది రాళ్లను గీకుతూ, పెకలిస్తూ ముందుకు కదులుతుంది. హిమాలయాలు, ఆల్ప్స్, ధ్రువ ప్రాంతాల్లో ఇవి ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.

• హిమానీనదాల రకాలు:
  1. ఖండ హిమానీనదాలు / మంచు పలకలు (Continental Glaciers / Ice Sheets) – అంటార్కిటికా, గ్రీన్‌లాండ్.
  2. లోయ హిమానీనదాలు (Valley / Alpine Glaciers) – పర్వత లోయల్లో; ఉదా: హిమాలయాలు.
• క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడేవి:
  1. U ఆకార లోయ (U-shaped Valley) – హిమానీనదం లోయను వెడల్పుగా, అడుగు చదునుగా చేస్తుంది. (నది లోయ V ఆకారం – హిమానీనద లోయ U ఆకారం.)
  2. సర్క్ (Cirque / Corrie) – పర్వత వాలుపై కుర్చీ ఆకారంలో ఉండే గుంత. మంచు కరిగాక దానిలో ఏర్పడే సరస్సు – టార్న్ (Tarn).
  3. ఆరెట్ (Arete) – రెండు సర్క్‌ల మధ్య కత్తి అంచులా ఉండే సన్నని శిఖర గట్టు.
  4. కొమ్ము శిఖరం (Horn) – మూడు నాలుగు సర్క్‌ల మధ్య మిగిలే పిరమిడ్ ఆకార శిఖరం. ఉదా: మ్యాటర్‌హార్న్ (Matterhorn), ఆల్ప్స్.
  5. వేలాడే లోయ (Hanging Valley) – చిన్న లోయ ప్రధాన లోయ కంటే ఎత్తులో ఆగిపోవడం; అక్కడ జలపాతాలు ఏర్పడతాయి.
  6. ఫియోర్డ్ (Fjord) – సముద్రంలో మునిగిన లోతైన హిమానీనద లోయలు. ఉదా: నార్వే తీరం.
• నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడేవి:
  1. మొరైన్ (Moraine) – హిమానీనదం మోసుకొచ్చి వదిలిన రాళ్లు, మట్టి గుట్టలు. రకాలు: పార్శ్వ (Lateral), మధ్య (Medial), అంత్య (Terminal), భూమి (Ground) మొరైన్లు.
  2. డ్రమ్లిన్ (Drumlin) – తలకిందులుగా పెట్టిన చెంచా / గుడ్డు ఆకార గుట్టలు.
  3. ఎస్కర్ (Esker) – మంచు కింద ప్రవహించిన నీరు వదిలిన పొడవైన, వంకర ఇసుక-కంకర గట్లు.
  4. అవుట్‌వాష్ మైదానం (Outwash Plain) – కరిగిన మంచు నీరు పరచిన ఇసుక మైదానం.
• భారతదేశ ముఖ్య హిమానీనదాలు:
  1. సియాచిన్ (Siachen) – కారకోరం శ్రేణి; భారతదేశంలో అతి పొడవైన హిమానీనదం.
  2. గంగోత్రి (Gangotri) – ఉత్తరాఖండ్; దీని ముఖం గోముఖ్ (Gaumukh) వద్ద భాగీరథి (గంగ) పుడుతుంది.
  3. యమునోత్రి – యమునా నది మూలం.

ఎడారుల్లో వర్షం తక్కువ, మొక్కలు తక్కువ కాబట్టి అక్కడ గాలే (Wind) ప్రధాన శక్తి. గాలి ఇసుకను ఎగరేసి రాళ్లను రుద్దుతుంది, ఆ ఇసుకను వేరే చోట దిబ్బలుగా పేర్చుతుంది.

వీటిని పవన భూస్వరూపాలు (Aeolian Landforms) అంటారు – గ్రీకు గాలి దేవుడు 'అయోలస్ (Aeolus)' పేరు నుండి.

• గాలి పని చేసే మూడు విధాలు:
  1. అపవహనం (Deflation) – వదులుగా ఉన్న ఇసుక, దుమ్మును ఎగరేసుకుపోవడం.
  2. అపఘర్షణ (Abrasion) – గాలిలోని ఇసుక రేణువులు రాళ్లను ఉప్పుకాగితంలా రుద్దడం.
  3. సంఘర్షణ (Attrition) – ఇసుక రేణువులు ఒకదానికొకటి ఢీకొని గుండ్రంగా, చిన్నవిగా మారడం.
• క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడేవి:
  1. అపవహన గర్తాలు (Deflation Hollows) – ఇసుక ఎగిరిపోయి ఏర్పడే గుంతలు. ఉదా: ఈజిప్ట్‌లోని ఖత్తారా (Qattara) లోతట్టు ప్రాంతం.
  2. పుట్టగొడుగు శిల (Mushroom Rock / Pedestal Rock) – నేలకు దగ్గరగా ఇసుక ఎక్కువగా తాకడం వల్ల రాయి కింది భాగం సన్నబడి పై భాగం వెడల్పుగా మిగులుతుంది.
  3. ఇన్సెల్‌బర్గ్ (Inselberg) – మైదానంలో ఒంటరిగా నిలిచిన గట్టి రాతి కొండ. ఉదా: ఆస్ట్రేలియాలోని ఉలురు (Uluru / Ayers Rock).
  4. యార్డాంగ్ (Yardang), జ్యూగెన్ (Zeugen) – గట్టి, మెత్తని రాతి పొరలు వేర్వేరుగా అరిగి ఏర్పడే గట్లు.
  5. మీసా (Mesa), బ్యూట్ (Butte) – పైన చదునుగా ఉండే బల్ల ఆకార కొండలు; మీసా పెద్దది, బ్యూట్ చిన్నది.
• నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడేవి:
  1. ఇసుక దిబ్బలు (Sand Dunes) – గాలి ఇసుకను కుప్పలుగా పేర్చడం.
  2. బార్కాన్ (Barchan) – నెలవంక (అర్ధచంద్రాకార) దిబ్బలు; కొమ్ములు గాలి వీచే దిశలో ఉంటాయి. థార్ ఎడారిలో కనిపిస్తాయి.
  3. సీఫ్ (Seif) – గాలి దిశకు సమాంతరంగా ఉండే పొడవైన, కత్తి లాంటి దిబ్బలు (Longitudinal Dunes).
  4. లోయెస్ (Loess) – గాలి మోసుకొచ్చిన అతి సన్నని పసుపు దుమ్ము నిక్షేపాలు. ఉదా: ఉత్తర చైనా (హువాంగ్ హో – పసుపు నది ప్రాంతం).
  5. ప్లాయా (Playa) – ఎడారి లోతట్టు ప్రాంతాల్లో వర్షపు నీరు నిలిచి ఆవిరైన తర్వాత మిగిలే ఉప్పు సరస్సులు/చదును నేలలు.

సముద్ర అలలు (Sea Waves) తీరాన్ని నిరంతరం ఢీకొంటూ రాళ్లను కోసేస్తాయి, ఇసుకను ఒకచోట నుండి మరో చోటికి తరలిస్తాయి. దీని వల్ల తీరంలో ఏర్పడే రూపాలను తీర భూస్వరూపాలు (Coastal Landforms) అంటారు.

• అలల క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడేవి:
  1. సముద్ర అగాధ తీరం / క్లిఫ్ (Sea Cliff) – నిటారుగా ఉండే ఎత్తైన రాతి తీరం.
  2. అలల కోత వేదిక (Wave-cut Platform) – క్లిఫ్ కింద అలలు చదును చేసిన రాతి నేల.
  3. సముద్ర గుహ (Sea Cave) – రాతిలోని బలహీన భాగాన్ని అలలు తొలచడం వల్ల.
  4. సముద్ర తోరణం / ఆర్చ్ (Sea Arch) – గుహ రెండు వైపులా తెరుచుకుని వంతెనలా మారడం.
  5. సముద్ర స్టాక్ (Sea Stack) – తోరణం పై భాగం కూలిపోయాక సముద్రంలో ఒంటరిగా నిలిచే రాతి స్తంభం.
  6. క్రమం గుర్తుంచుకోండి: గుహ → తోరణం → స్టాక్.
• నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడేవి:
  1. బీచ్ / వేలాతటం (Beach) – తీరంలో ఇసుక, గులకరాళ్లు పేరుకోవడం.
  2. స్పిట్ (Spit) – ఒక చివర తీరానికి అతుక్కొని, మరో చివర సముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయే ఇసుక గట్టు.
  3. బార్ (Bar) – అఖాతం ముఖద్వారానికి అడ్డంగా ఏర్పడే ఇసుక గట్టు.
  4. టోంబోలో (Tombolo) – ఒక దీవిని ప్రధాన భూమితో కలిపే ఇసుక గట్టు.
  5. లాగూన్ / కాయల్ (Lagoon) – బార్ లేదా స్పిట్ వల్ల సముద్రం నుండి వేరైన ఉప్పు నీటి సరస్సు.
• భారతదేశంలోని ముఖ్య లాగూన్లు:
  1. చిలికా సరస్సు (Chilika Lake) – ఒడిశా; భారతదేశంలో అతి పెద్ద ఉప్పు నీటి (Brackish Water) లాగూన్. 1981లో భారత్ మొదటి రామ్‌సర్ ప్రదేశాల్లో ఒకటి.
  2. పులికాట్ సరస్సు (Pulicat Lake) – ఆంధ్రప్రదేశ్-తమిళనాడు సరిహద్దు; భారత్‌లో రెండో పెద్ద లాగూన్. శ్రీహరికోట దీవి దీనికి, బంగాళాఖాతానికి మధ్య ఉంది.
  3. కేరళ బ్యాక్‌వాటర్స్ (కాయల్స్) – వెంబనాడ్ సరస్సు ముఖ్యమైనది.
• భారత తీరాల స్వభావం:
  1. తూర్పు తీరం – వెడల్పైనది, డెల్టాలు ఎక్కువ (నిక్షేపణ తీరం).
  2. పశ్చిమ తీరం – ఇరుకైనది, క్లిఫ్‌లు, ఎస్ట్యూరీలు, సహజ ఓడరేవులు ఎక్కువ.