గంగా మైదానం, ద్వీపకల్ప పీఠభూమి & తీర మైదానాలు (Plains, Plateau & Coasts)

హిమాలయాలకు, ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి మధ్య ఉన్న విశాలమైన సమతల ప్రాంతమే ఉత్తర మైదానాలు (Northern Plains). సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదులు, వాటి ఉపనదులు తెచ్చిన ఒండ్రుమట్టితో (Alluvium) ఇవి ఏర్పడ్డాయి.

ప్రపంచంలోనే అత్యంత సారవంతమైన, జనసాంద్రత ఎక్కువ ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఇది ఒకటి.

• వైశాల్యం: సుమారు 7 లక్షల చ.కి.మీ.
• పొడవు:
  1. సుమారు 2,400 కి.మీ
  2. వెడల్పు: 240 నుండి 320 కి.మీ.
• ఏర్పాటు: హిమాలయాలు ఏర్పడినప్పుడు ఏర్పడిన పెద్ద పల్లాన్ని (Trough) లక్షల సంవత్సరాల పాటు నదులు ఒండ్రుమట్టితో నింపాయి.
• మూడు విభాగాలు (పడమర నుండి తూర్పు):
  1. పంజాబ్ మైదానం (Punjab Plains): సింధు, దాని ఉపనదులు (జీలం, చీనాబ్, రావి, బియాస్, సట్లెజ్). ఎక్కువ భాగం పాకిస్తాన్‌లో. ఇక్కడ దోఆబ్‌లు (Doabs) ఎక్కువ.
  2. గంగా మైదానం (Ganga Plains): ఘగ్గర్ నుండి తీస్తా నది వరకు – హర్యానా, ఢిల్లీ, UP, బిహార్, జార్ఖండ్‌లో కొంత, పశ్చిమ బెంగాల్. అతిపెద్ద భాగం.
  3. బ్రహ్మపుత్ర మైదానం (Brahmaputra Plains): ప్రధానంగా అసోం.
• దోఆబ్ (Doab): రెండు నదుల మధ్య భూమి ('దో' = రెండు, 'ఆబ్' = నీరు). పంజాబ్‌లోని 5 దోఆబ్‌లు:
• బిస్త్ జలంధర్ దోఆబ్ – బియాస్ & సట్లెజ్ మధ్య.
• బారి దోఆబ్ – బియాస్ & రావి మధ్య.
• రచ్నా దోఆబ్ – రావి & చీనాబ్ మధ్య.
• చాజ్ దోఆబ్ – చీనాబ్ & జీలం మధ్య.
• సింధ్ సాగర్ దోఆబ్ – జీలం-చీనాబ్ & సింధు మధ్య (అతిపెద్దది).
• గంగా-బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా:
  1. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద డెల్టా
  2. సుందర్‌బన్స్ మడ అడవులు (Mangroves) ఇక్కడే.

ఉత్తర మైదానం మొత్తం ఒకేలా ఉండదు. కొండల పాదాల నుండి నదుల వరకు భూస్వరూపం, మట్టి రకం మారుతుంది. ఈ తేడాల ఆధారంగా మైదానాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజిస్తారు. 'భంగర్ పాత ఒండ్రు, ఖాదర్ కొత్త ఒండ్రు' అనేది తరచూ అడిగే ప్రశ్న.

• భాబర్ (Bhabar):
  1. శివాలిక్ కొండల పాదాల వెంట ఉండే సన్నని పట్టీ – సుమారు 8 నుండి 16 కి.మీ వెడల్పు.
  2. కొండల నుండి దిగిన నదులు గులకరాళ్లు, బండరాళ్లు (Pebbles) ఇక్కడ వదిలేస్తాయి.
  3. నేల రంధ్రాలతో ఉండటం వల్ల చిన్న వాగులు ఇక్కడ భూమిలోకి ఇంకిపోయి కనిపించకుండా పోతాయి.
  4. వ్యవసాయానికి అనుకూలం కాదు.
• తెరాయ్ (Terai):
  1. భాబర్‌కు దక్షిణాన; భూమిలోకి ఇంకిన వాగులు ఇక్కడ మళ్లీ పైకి వచ్చి చిత్తడి నేలలు (Marshy land) ఏర్పరుస్తాయి.
  2. దట్టమైన అడవులు, వన్యప్రాణులు – ఉదా: దుధ్వా జాతీయ పార్కు (UP).
  3. ఎక్కువ భాగం అడవులను నరికి వ్యవసాయ భూమిగా మార్చారు.
• భంగర్ (Bhangar):
  1. పాత ఒండ్రుమట్టి (Old Alluvium); వరద మైదానానికి పైన ఎత్తుగా ఉండే డాబా (Terrace) లాంటి నేల.
  2. ఇందులో సున్నపు గడ్డలు – 'కంకర్ (Kankar)' ఉంటాయి.
  3. వరదలు సాధారణంగా ఇక్కడికి చేరవు.
• ఖాదర్ (Khadar):
  1. కొత్త ఒండ్రుమట్టి (New Alluvium); నదుల వరద మైదానాల్లో (Flood Plains) ఉంటుంది.
  2. ప్రతి సంవత్సరం వరదలతో కొత్త మట్టి చేరుతుంది – అత్యంత సారవంతం; తీవ్ర వ్యవసాయానికి అనుకూలం.
• ఉత్తరం నుండి దక్షిణం క్రమం: శివాలిక్ → భాబర్ → తెరాయ్ → భంగర్/ఖాదర్ మైదానం.

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (Peninsular Plateau) భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన, స్థిరమైన భూభాగం. ఇది గోండ్వానాభూమిలో భాగం; పురాతన స్ఫటిక, అగ్ని, రూపాంతర శిలలతో (Crystalline, Igneous, Metamorphic Rocks) ఏర్పడింది. ఖనిజ సంపదకు నిలయం.

నర్మదా నది దీనిని రెండు భాగాలుగా విభజిస్తుంది.

• ఆకారం: త్రిభుజాకార (Triangular) పీఠభూమి.
• రెండు ప్రధాన భాగాలు:
  1. నర్మదా నదికి ఉత్తరాన – మధ్య ఉన్నత భూములు (Central Highlands).
  2. నర్మదాకు దక్షిణాన – దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau).
• మధ్య ఉన్నత భూములు (Central Highlands):
  1. పడమర వైపు వెడల్పు, తూర్పు వైపు ఇరుకు.
  2. పడమర సరిహద్దు ఆరావళి; దక్షిణాన వింధ్య శ్రేణి.
  3. మాల్వా పీఠభూమి (Malwa Plateau) – మధ్యప్రదేశ్ పశ్చిమ భాగం.
  4. ఈ ప్రాంత నదులు – చంబల్, సింధ్, బెట్వా, కెన్ – నైరుతి నుండి ఈశాన్యానికి ప్రవహిస్తాయి. అంటే ఈ భూభాగం ఉత్తరం వైపు వాలి ఉంది.
  5. తూర్పు విస్తరణలు: బుందేల్‌ఖండ్ (Bundelkhand), బఘేల్‌ఖండ్ (Baghelkhand).
  6. ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి (Chota Nagpur Plateau) – జార్ఖండ్; దామోదర్ నది ప్రవహిస్తుంది. బొగ్గు, ఇనుము వంటి ఖనిజాలు సమృద్ధి – 'భారతదేశ ఖనిజ గుండె (Mineral heartland)'.
• వింధ్య, సాత్పురా శ్రేణులు:
  1. వింధ్య శ్రేణి నర్మదకు ఉత్తరాన; ఉత్తర-దక్షిణ భారతాలను వేరు చేసే సంప్రదాయ సరిహద్దు.
  2. సాత్పురా శ్రేణి నర్మదా, తపతి నదుల మధ్య; ధూప్‌గఢ్ (సుమారు 1,350 మీ) దీని ఎత్తైన శిఖరం.
  3. నర్మదా, తపతి నదులు భ్రంశ లోయల్లో (Rift Valleys) పడమర వైపు ప్రవహిస్తాయి.
• ఈశాన్య విస్తరణ:
  1. మేఘాలయ పీఠభూమి (గారో, ఖాసీ, జైంతియా కొండలు), కర్బీ ఆంగ్లాంగ్ పీఠభూమి – ఇవి ద్వీపకల్ప పీఠభూమి కొనసాగింపే
  2. మధ్యలో రాజ్‌మహల్-గారో ఖాళీ (Malda gap) ఉంది.

నర్మదా నదికి దక్షిణాన ఉన్న త్రిభుజాకార భూభాగమే దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau). తెలంగాణ రాష్ట్రం పూర్తిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని రాయలసీమ ఎక్కువ భాగం ఈ పీఠభూమిపైనే ఉన్నాయి. అందుకే TGPSC, APPSC పరీక్షలకు ఇది చాలా ముఖ్యం.

• సరిహద్దులు:
  1. ఉత్తరాన – సాత్పురా శ్రేణి; దాని తూర్పు విస్తరణలు మహాదేవ్ కొండలు, మైకాల్ శ్రేణి, కైమూర్ కొండలు.
  2. పడమర – పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats).
  3. తూర్పు – తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats).
• వాలు: పడమర ఎత్తుగా ఉండి తూర్పు వైపు మెల్లగా వాలుతుంది (Slopes gently eastwards).
• అందుకే గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి, పెన్నా వంటి నదులు పడమర కనుమల్లో పుట్టి తూర్పుగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.
• దక్కన్ ట్రాప్ (Deccan Trap): వాయవ్య దక్కన్ (ఎక్కువగా మహారాష్ట్ర) అగ్నిపర్వత లావాతో ఏర్పడిన బసాల్ట్ శిలలతో ఉంటుంది. ఈ శిలలు శిథిలమై నల్లరేగడి నేల (Regur/Black Cotton Soil) ఏర్పడింది – పత్తి సాగుకు అనుకూలం.
• తెలంగాణ పీఠభూమి:
  1. దక్కన్ పీఠభూమిలో భాగం; తెలంగాణ సముద్ర తీరం లేని (Landlocked) రాష్ట్రం.
  2. ఎక్కువగా గ్రానైట్, నీస్ వంటి పురాతన శిలలు – హైదరాబాద్ చుట్టూ కనిపించే పెద్ద బండరాళ్ల గుట్టలు (Rock formations) దీనికి నిదర్శనం.
  3. గోదావరి, కృష్ణా నదులు ఈ పీఠభూమి గుండా ప్రవహిస్తాయి.
  4. వికారాబాద్ సమీపంలోని అనంతగిరి కొండల్లో మూసీ నది పుడుతుంది.
  5. ఉత్తర తెలంగాణ గోదావరి లోయలో గోండ్వానా శిలలు – సింగరేణి బొగ్గు గనులు.
• రాయలసీమ పీఠభూమి:
  1. AP దక్షిణ-పశ్చిమ భాగం
  2. తక్కువ వర్షపాతం, కరవు పీడిత ప్రాంతం. కడప శిలా వ్యవస్థలోని సున్నపురాయి, నాపరాళ్లు ఇక్కడ దొరుకుతాయి.
• కర్ణాటక పీఠభూమి:
  1. మైసూర్ పీఠభూమి
  2. ఎత్తైన మలనాడు, తక్కువ ఎత్తు మైదాన్ భాగాలు.

దక్కన్ పీఠభూమి పశ్చిమ అంచు వెంట, అరేబియా సముద్ర తీరానికి సమాంతరంగా ఉన్న ఎత్తైన శ్రేణి పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats). మహారాష్ట్రలో వీటిని సహ్యాద్రి (Sahyadri) అంటారు. ఇవి నిరంతరంగా (Continuous) ఉంటాయి – కేవలం కనుమల ద్వారానే దాటగలం.

• విస్తరణ: తపతి నది ముఖద్వారం సమీపం నుండి కన్యాకుమారి వరకు – సుమారు 1,600 కి.మీ.
• గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, గోవా, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు రాష్ట్రాలు.
• సగటు ఎత్తు:
  1. 900 – 1,600 మీ
  2. ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి ఎత్తు పెరుగుతుంది.
• తూర్పు కనుమల కంటే ఎక్కువ ఎత్తు.
• ఎత్తైన శిఖరాలు:
  1. ఆనైముడి (Anamudi) – 2,695 మీ, అనమలై కొండలు, కేరళ; దక్షిణ భారతదేశంలో ఎత్తైనది.
  2. దొడబెట్ట (Doddabetta) – 2,637 మీ, నీలగిరి, తమిళనాడు.
  3. కల్సుబాయి (Kalsubai) – మహారాష్ట్రలో ఎత్తైన శిఖరం.
• దక్షిణ కొండలు: నీలగిరి (ఊటీ), అనమలై, పళని కొండలు (కొడైకెనాల్), ఏలకుల కొండలు (Cardamom Hills).
• పశ్చిమ, తూర్పు కనుమలు నీలగిరి కొండల వద్ద కలుస్తాయి.
• ముఖ్య కనుమలు (Ghats/Passes):
  1. థాల్ ఘాట్ (Thal Ghat) – ముంబై-నాసిక్.
  2. భోర్ ఘాట్ (Bhor Ghat) – ముంబై-పుణె.
  3. పాల్ ఘాట్ / పాలక్కాడ్ గ్యాప్ (Palghat Gap) – కేరళ-తమిళనాడు (నీలగిరి, అనమలై మధ్య).
• వర్షం:
  1. నైరుతి రుతుపవనాలను అడ్డుకుని పశ్చిమ వాలుల్లో భారీ వర్షం (Orographic Rain)
  2. తూర్పు వాలు వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతం.
• నదులు: గోదావరి (నాసిక్ సమీపం త్రయంబకేశ్వర్), కృష్ణా (మహాబలేశ్వర్), కావేరి (కొడగు/బ్రహ్మగిరి) – మూడూ పశ్చిమ కనుమల్లో పుట్టి తూర్పుగా ప్రవహిస్తాయి.
• UNESCO:
  1. 2012లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం (World Heritage Site)
  2. జీవ వైవిధ్య హాట్‌స్పాట్ (Biodiversity Hotspot).

దక్కన్ పీఠభూమి తూర్పు అంచు వెంట, బంగాళాఖాత తీరానికి సమాంతరంగా ఉన్న కొండలు తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats). ఇవి పశ్చిమ కనుమల్లా నిరంతరంగా ఉండవు – మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు వీటిని కోసి విడివిడి కొండలుగా (Discontinuous) చేశాయి.

తూర్పు కనుమల్లో పెద్ద భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.

• విస్తరణ:
  1. ఒడిశా నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ మీదుగా తమిళనాడు వరకు
  2. నీలగిరి వద్ద పశ్చిమ కనుమలతో కలుస్తాయి.
• ఎత్తు:
  1. పశ్చిమ కనుమల కంటే తక్కువ
  2. బాగా క్రమక్షయానికి గురయ్యాయి.
• ఎత్తైన శిఖరం:
  1. NCERT ప్రకారం మహేంద్రగిరి (Mahendragiri) – 1,501 మీ, ఒడిశా.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏజెన్సీ ప్రాంతంలోని జిందగడ, అరమకొండ (సుమారు 1,680–1,690 మీ) – తూర్పు కనుమల్లో ఎత్తైనవిగా ఇతర ఆధారాలు చెబుతాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ముఖ్య కొండలు:
  1. అనంతగిరి కొండలు / అరకు లోయ: అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా; కాఫీ తోటలు, బొర్రా గుహలు (సున్నపురాయి గుహలు).
  2. లంబసింగి: 'ఆంధ్రా కశ్మీర్' అని పిలుస్తారు – శీతాకాలంలో చాలా చల్లగా ఉంటుంది.
  3. నల్లమల కొండలు (Nallamala Hills): కృష్ణా, పెన్నా నదుల మధ్య; శ్రీశైలం ఇక్కడే. నాగార్జునసాగర్-శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం – దేశంలో వైశాల్యంలో అతిపెద్ద టైగర్ రిజర్వ్.
  4. వెలికొండలు, పాలకొండలు, లంకమల: రాయలసీమ-నెల్లూరు ప్రాంతం.
  5. శేషాచలం కొండలు: తిరుమల ఈ కొండలపైనే; శేషాచలం జీవావరణ రిజర్వ్ (Biosphere Reserve); ఎర్రచందనం (Red Sanders) ఈ ప్రాంతానికి ప్రత్యేకం.
  6. హార్స్లీ హిల్స్ (Horsley Hills): అన్నమయ్య జిల్లా (పాత చిత్తూరు); రాయలసీమలోని హిల్ స్టేషన్.
• తమిళనాడు కొండలు: జవాది కొండలు, షెవరాయ్ కొండలు (ఏర్కాడ్).
• పశ్చిమ vs తూర్పు కనుమలు:
  1. పశ్చిమ – నిరంతరం, ఎత్తు ఎక్కువ, నదుల జన్మస్థానం.
  2. తూర్పు – విడివిడిగా, ఎత్తు తక్కువ, నదులు కోసి వెళ్తాయి.

ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి రెండు వైపులా సముద్రం వెంట సన్నని సమతల భూభాగాలు ఉన్నాయి – అవే తీర మైదానాలు (Coastal Plains). పశ్చిమ తీరం ఇరుకుగా, తూర్పు తీరం వెడల్పుగా ఉంటుంది. తీరం వారీగా పేర్లు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• పశ్చిమ తీర మైదానం (Western Coastal Plain): పశ్చిమ కనుమలు, అరేబియా సముద్రం మధ్య – ఇరుకు.
• కొంకణ్ తీరం (Konkan): ముంబై నుండి గోవా వరకు.
• కన్నడ తీరం (Kannad Plain): గోవా నుండి మంగళూరు వరకు (మధ్య భాగం).
• మలబార్ తీరం (Malabar Coast): మంగళూరు నుండి కన్యాకుమారి వరకు – కేరళ.
• మలబార్ తీరంలో 'కాయల్స్ (Kayals)' అనే ఉప్పునీటి మడుగులు (Lagoons/Backwaters) ఎక్కువ – ఉదా: వెంబనాడ్ సరస్సు
• ప్రసిద్ధ నెహ్రూ ట్రోఫీ పడవ పోటీ ఇక్కడే.
• నదులు చిన్నవి, వేగమైనవి – డెల్టాలు ఏర్పడవు
• ఈస్చువరీలు (Estuaries) ఏర్పడతాయి.
• సహజ ఓడరేవులు: ముంబై, మర్మగోవా, కొచ్చి.
• తూర్పు తీర మైదానం (Eastern Coastal Plain): తూర్పు కనుమలు, బంగాళాఖాతం మధ్య – వెడల్పు, సమతలం.
• ఉత్తర భాగం – ఉత్తర సర్కార్లు (Northern Circars): ఒడిశా, ఉత్తర ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరం.
• దక్షిణ భాగం – కోరమండల్ తీరం (Coromandel Coast): తమిళనాడు (మరియు దక్షిణ AP) తీరం.
• మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు పెద్ద, సారవంతమైన డెల్టాలు (Deltas) ఏర్పరుస్తాయి – వరి సాగుకు అనుకూలం.
• ఈశాన్య రుతుపవనాల కాలంలో తమిళనాడు తీరానికి వర్షం
• తుఫాన్లు (Cyclones) ఎక్కువ.
• ముఖ్య తీర సరస్సులు:
  1. చిల్కా (Chilika) – ఒడిశా, మహానది డెల్టాకు దక్షిణాన; భారతదేశంలో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి (Brackish) సరస్సు/మడుగు.
  2. పులికాట్ (Pulicat) – AP-తమిళనాడు సరిహద్దు; రెండో పెద్ద ఉప్పునీటి మడుగు; శ్రీహరికోట దీవి దీనిని సముద్రం నుండి వేరు చేస్తుంది.
  3. కొల్లేరు (Kolleru) – AP, గోదావరి-కృష్ణా డెల్టాల మధ్య; పెద్ద మంచినీటి సరస్సు; రామ్‌సర్ సైట్ (Ramsar Site).

ఆంధ్రప్రదేశ్ తూర్పు తీర మైదానంలో ముఖ్యమైన భాగం. పాత అధికారిక లెక్కల ప్రకారం దేశంలోనే రెండో పొడవైన తీరరేఖ AP సొంతం. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలు, ఓడరేవులు, ISRO కేంద్రం – అన్నీ ఈ తీరంలోనే ఉన్నాయి.

APPSC Group 1, 2 పరీక్షలకు ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం.

• తీరరేఖ పొడవు: పాత లెక్క సుమారు 974 కి.మీ (గుజరాత్ తర్వాత 2వ స్థానం). 2024–25 కొత్త కొలత పద్ధతిలో సుమారు 1,053 కి.మీ.
• విస్తరణ: ఉత్తరాన శ్రీకాకుళం జిల్లా ఇచ్ఛాపురం నుండి దక్షిణాన పులికాట్ సరస్సు సమీపంలోని తడ వరకు.
• గోదావరి-కృష్ణా డెల్టాలు:
  1. అత్యంత సారవంతమైన ఒండ్రు నేలలు – వరి విస్తారంగా పండటం వల్ల AP కోస్తా ప్రాంతాన్ని 'అన్నపూర్ణ / Rice Bowl' అంటారు.
  2. కృష్ణా-గోదావరి (KG) బేసిన్ – సహజవాయువు, చమురు నిల్వలు.
  3. కొల్లేరు సరస్సు రెండు డెల్టాల మధ్య ఉంది.
• ముఖ్య ఓడరేవులు (Ports):
  1. విశాఖపట్నం – AP లోని ఏకైక ప్రధాన ఓడరేవు (Major Port); సహజ నౌకాశ్రయం (Natural Harbour). డాల్ఫిన్స్ నోస్ (Dolphin's Nose) కొండ దీనిని తుఫానుల నుండి కాపాడుతుంది. తూర్పు నౌకాదళ కమాండ్ ప్రధాన కేంద్రం కూడా ఇక్కడే.
  2. కాకినాడ, గంగవరం, కృష్ణపట్నం, మచిలీపట్నం – ఇతర ఓడరేవులు.
  3. కాకినాడ సమీపంలో గోదావరి అవక్షేపాలతో ఏర్పడిన హోప్ ఐలాండ్ (Hope Island) సహజ అలల అడ్డుగోడగా పనిచేస్తుంది.
• శ్రీహరికోట:
  1. పులికాట్ సరస్సును సముద్రం నుండి వేరు చేసే దీవి
  2. సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం (SDSC SHAR) – భారత ప్రధాన ఉపగ్రహ ప్రయోగ కేంద్రం. తూర్పు తీరం, భూమధ్యరేఖకు దగ్గర కావడం ప్రయోగాలకు అనుకూలం.
• మడ అడవులు (Mangroves): కోరింగ (Coringa) వన్యప్రాణి అభయారణ్యం – గోదావరి డెల్టా, కాకినాడ సమీపం.
• సవాళ్లు: బంగాళాఖాత తుఫాన్లు, తీర కోత (Coastal Erosion) – ఉదా: కాకినాడ సమీపంలోని ఉప్పాడ తీరం.

ఆరావళి కొండలకు పశ్చిమాన ఉన్న భారత ఎడారి లేదా థార్ ఎడారి (Thar Desert / Great Indian Desert) ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లో ఉంది. ఇక్కడ ఇసుక దిబ్బలు, ఉప్పు సరస్సులు, ఎండిపోయే వాగులు వంటి ప్రత్యేక భూస్వరూపాలు కనిపిస్తాయి.

ఈ పేర్లు పరీక్షల్లో జతపరచండి (Match) రూపంలో వస్తాయి.

• మరుస్థలి (Marusthali): థార్‌లో పూర్తి ఎడారి భాగం – ఇసుక దిబ్బలు ఎక్కువ, వర్షం చాలా తక్కువ. పశ్చిమ రాజస్థాన్ (జైసల్మేర్, బార్మర్, బికనీర్).
• బాగర్ (Bagar):
  1. మరుస్థలికి తూర్పున, ఆరావళి వైపు ఉన్న అర్ధ శుష్క (Semi-arid) ప్రాంతం. ఇక్కడ పలుచని ఇసుక పొర ఉంటుంది
  2. కొంత వ్యవసాయం జరుగుతుంది.
• రోహి (Rohi): బాగర్‌లో లూని నది వంటి వాగుల వెంట ఉన్న కొంచెం సారవంతమైన భూములు.
• ఇసుక దిబ్బలు (Sand Dunes):
  1. బార్కాన్లు (Barchans) – అర్ధచంద్రాకార దిబ్బలు; గాలి దిశలో కదులుతాయి.
  2. సమాంతర/రేఖీయ దిబ్బలు (Longitudinal Dunes) – గాలి దిశకు సమాంతరంగా పొడవుగా ఉంటాయి.
• ప్లాయా సరస్సులు (Playas): వర్షాకాలంలో నీరు నిలిచి, వేసవిలో ఆవిరైపోయి ఉప్పు పొర మిగిలే లోతట్టు సరస్సులు. రాజస్థాన్‌లో ముఖ్య ఉప్పు సరస్సులు:
• సాంభార్ (Sambhar) – భారతదేశంలో అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పు సరస్సు
• రామ్‌సర్ సైట్.
• దిద్వానా (Didwana), పచ్‌పద్రా (Pachpadra), లూణ్‌కరణ్‌సర్ (Lunkaransar).
• భూగర్భ చరిత్ర: ఒకప్పుడు ఈ ప్రాంతం సముద్రం కింద ఉండేదని భావిస్తారు. జైసల్మేర్ సమీపంలోని ఆకల్ వుడ్ ఫాసిల్ పార్క్ (Akal Wood Fossil Park)లో చెట్ల శిలాజాలు కనిపిస్తాయి.
• జీవ వైవిధ్యం:
  1. ఎడారి జాతీయ పార్కు (Desert National Park) – జైసల్మేర్-బార్మర్
  2. బట్టమేక పిట్ట (Great Indian Bustard) ఇక్కడ ముఖ్యమైన పక్షి. ఇది రాజస్థాన్ రాష్ట్ర పక్షి కూడా.
• నీటి వనరు: ఇందిరా గాంధీ కాలువ (హరికే బ్యారేజ్, పంజాబ్ నుండి) వల్ల గంగానగర్, బికనీర్ ప్రాంతాల్లో సాగు పెరిగింది.

భారతదేశ దీవుల్లో రెండు పెద్ద సమూహాలు ఉన్నాయి – బంగాళాఖాతంలో అండమాన్ & నికోబార్ (అగ్నిపర్వత, పర్వత దీవులు), అరేబియా సముద్రంలో లక్షద్వీప్ (పగడపు దీవులు). రెండూ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలే (Union Territories).

దీవుల పేర్లు, పేరు మార్పులు, గిరిజన తెగలు తరచూ అడుగుతారు.

• అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు (బంగాళాఖాతం):
  1. మయన్మార్‌లోని అరకాన్ యోమా పర్వతాల కొనసాగింపు – సముద్రంలో మునిగిన పర్వత శిఖరాలు.
  2. 10° ఛానెల్ అండమాన్ దీవులను నికోబార్ దీవుల నుండి వేరు చేస్తుంది.
  3. బారెన్ దీవి – భారతదేశ ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం; నార్కొండం – నిద్రాణ అగ్నిపర్వతం.
  4. శాడిల్ పీక్ (ఉత్తర అండమాన్) – ఈ దీవుల్లో ఎత్తైన శిఖరం.
• 2018 పేరు మార్పులు:
  1. రాస్ దీవి → నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ ద్వీప్
  2. నీల్ దీవి → షహీద్ ద్వీప్
  3. హేవ్‌లాక్ దీవి → స్వరాజ్ ద్వీప్.
• రాజధాని: శ్రీ విజయపురం (పాత పేరు పోర్ట్ బ్లెయిర్) – ఇక్కడ సెల్యులార్ జైలు (కాలాపానీ) ఉంది.
• గిరిజన తెగలు:
  1. జరావా (Jarawa), ఓంగే (Onge), సెంటినలీస్ (Sentinelese – నార్త్ సెంటినెల్ దీవి, బయటి ప్రపంచంతో సంబంధం లేని తెగ), గ్రేట్ అండమానీస్ – అండమాన్‌లో
  2. షోంపెన్ (Shompen), నికోబారీస్ – నికోబార్‌లో.
• గ్రేట్ నికోబార్:
  1. జీవావరణ రిజర్వ్ (Biosphere Reserve)
  2. దక్షిణ చివర ఇందిరా పాయింట్.
• లక్షద్వీప్ (అరేబియా సముద్రం):
  1. కేరళ తీరానికి పడమర; 36 దీవులు – అన్నీ పగడపు దీవులు (Coral Islands), అటోల్స్ రూపం.
  2. 1973లో లక్కదీవి, మినికాయ్, అమినిదీవి దీవులకు కలిపి 'లక్షద్వీప్' అని పేరు పెట్టారు.
  3. వైశాల్యంలో భారతదేశంలో అతిచిన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతం (సుమారు 32 చ.కి.మీ).
  4. రాజధాని కవరత్తి; అతిపెద్ద దీవి ఆండ్రోత్; విమానాశ్రయం అగత్తి (Agatti) దీవిలో.
  5. న్యాయపరంగా కేరళ హైకోర్టు పరిధిలోకి వస్తుంది.
  6. 9° ఛానెల్ మినికాయ్‌ను మిగతా దీవుల నుండి; 8° ఛానెల్ మినికాయ్‌ను మాల్దీవుల నుండి వేరు చేస్తాయి.