భారతదేశం – స్థానం & సరిహద్దులు (Location of India)

భారతదేశం పూర్తిగా ఉత్తరార్ధగోళం (Northern Hemisphere), తూర్పు అర్ధగోళం (Eastern Hemisphere)లో ఉంది. ఆసియా ఖండానికి దక్షిణ భాగంలో, హిందూ మహాసముద్రానికి మధ్యలో ఉండటం వల్ల దీనికి వ్యాపార, వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఎక్కువ.

• అక్షాంశాలు (Latitudes): ప్రధాన భూభాగం 8°4' ఉత్తరం నుండి 37°6' ఉత్తరం వరకు.
• దీవులతో కలిపితే దక్షిణ చివర 6°45' ఉత్తరం (ఇందిరా పాయింట్).
• రేఖాంశాలు (Longitudes): 68°7' తూర్పు నుండి 97°25' తూర్పు వరకు.
• అక్షాంశ, రేఖాంశ విస్తీర్ణం రెండూ దాదాపు 30° చొప్పున ఉంటాయి.
• పొడవు:
  1. ఉత్తరం నుండి దక్షిణం – సుమారు 3,214 కి.మీ.
  2. తూర్పు నుండి పడమర – సుమారు 2,933 కి.మీ.
  3. అక్షాంశాలు, రేఖాంశాలు సమానంగా ఉన్నా N-S పొడవు ఎక్కువ – ఎందుకంటే భూమధ్యరేఖ నుండి ధ్రువాల వైపు వెళ్లే కొద్దీ రేఖాంశాల మధ్య దూరం తగ్గుతుంది.
• వైశాల్యం (Area): సుమారు 32.87 లక్షల చ.కి.మీ (3.28 మిలియన్ చ.కి.మీ).
• ప్రపంచ భూభాగంలో సుమారు 2.4%.
• వైశాల్యంలో ప్రపంచంలో 7వ పెద్ద దేశం – రష్యా, కెనడా, అమెరికా, చైనా, బ్రెజిల్, ఆస్ట్రేలియా తర్వాత.
• జనాభా: ప్రపంచ జనాభాలో సుమారు 17% – 2.4% భూమిపై ఇంత జనాభా ఉండటమే పెద్ద సవాలు.
• ఉపఖండం (Sub-continent): హిమాలయాలు, సముద్రాలు చుట్టూ వేరు చేయడం వల్ల భారత్, పాకిస్తాన్, నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్ కలిసిన ప్రాంతాన్ని భారత ఉపఖండం అంటారు.

కర్కట రేఖ (Tropic of Cancer – 23°30' ఉత్తరం) భారతదేశాన్ని దాదాపు రెండు సమాన భాగాలుగా విభజిస్తుంది. దీనికి ఉత్తరాన ఉన్న భాగం సమశీతోష్ణ మండలంలో (Sub-tropical/Temperate), దక్షిణాన ఉన్న భాగం ఉష్ణమండలంలో (Tropical zone) ఉంటుంది.

• అక్షాంశం: 23°30' ఉత్తరం (23½° N).
• పడమర నుండి తూర్పుకు వెళ్లే 8 రాష్ట్రాలు:
  1. గుజరాత్
  2. రాజస్థాన్
  3. మధ్యప్రదేశ్
  4. ఛత్తీస్‌గఢ్
  5. జార్ఖండ్
  6. పశ్చిమ బెంగాల్
  7. త్రిపుర
  8. మిజోరం
• ఏ రాష్ట్రాల గుండా వెళ్లదు?: ఒడిశా, బిహార్, ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ – ఇవి తరచూ తప్పు ఆప్షన్లుగా ఇస్తారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ పూర్తిగా కర్కట రేఖకు దక్షిణాన, అంటే ఉష్ణమండలంలో ఉన్నాయి.
• ముఖ్య నగరాలు సమీపంలో: అహ్మదాబాద్ దగ్గర, భోపాల్ దగ్గర, రాంచీ దగ్గర, అగర్తల దగ్గర కర్కట రేఖ వెళ్తుంది.
• ప్రభావం: కర్కట రేఖకు దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఏడాది పొడవునా ఉష్ణోగ్రతలు ఎక్కువ, శీతాకాలం తక్కువ తీవ్రత. ఉత్తర భారతంలో వేసవి-శీతాకాల ఉష్ణోగ్రతల మధ్య తేడా (Range) ఎక్కువ.

భారతదేశం తూర్పు-పడమరలుగా సుమారు 30° రేఖాంశాల మేర విస్తరించి ఉంది. ప్రతి 1° రేఖాంశానికి 4 నిమిషాల సమయం తేడా వస్తుంది. అంటే అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌కు, గుజరాత్‌కు మధ్య సుమారు 2 గంటల స్థానిక కాల (Local Time) తేడా ఉంటుంది.

ఈ గందరగోళం లేకుండా దేశమంతా ఒకే సమయం పాటించడానికి ప్రామాణిక కాలం (Standard Time) నిర్ణయించారు.

• ప్రామాణిక రేఖాంశం (Standard Meridian): 82°30' తూర్పు (82.5° E).
• ఎక్కడ వెళ్తుంది?: ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మీర్జాపూర్ (Mirzapur) సమీపం గుండా వెళ్తుంది. (ప్రయాగ్‌రాజ్ సమీపంలోనూ వెళ్తుంది.)
• ఈ రేఖాంశం వెళ్లే 5 రాష్ట్రాలు: ఉత్తరప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాకినాడ తీర ప్రాంతం సమీపంలో ఇది బంగాళాఖాతంలోకి ప్రవేశిస్తుంది – APPSC పరీక్షలకు ముఖ్యం.
• GMTతో తేడా: IST = GMT + 5 గంటల 30 నిమిషాలు.
• లెక్క: 82.5° × 4 నిమిషాలు = 330 నిమిషాలు = 5 గం 30 ని.
• ఎందుకు 82°30'?: ప్రపంచ దేశాలు సాధారణంగా 7°30' గుణకాల్లో (Multiples of 7.5°) ప్రామాణిక రేఖాంశం ఎంచుకుంటాయి. 82.5 అనేది 7.5 × 11 – భారత్ మధ్యలో వచ్చే అనుకూల రేఖాంశం.
• తొలి సూర్యోదయం: అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌లోని డోంగ్ (Dong) లోయలో దేశంలో మొదట సూర్యుడు ఉదయిస్తాడు.
• గుజరాత్‌లో అదే సూర్యోదయం సుమారు 2 గంటల తర్వాత.
• ప్రత్యేక టైమ్ జోన్ డిమాండ్: ఈశాన్య రాష్ట్రాలు త్వరగా చీకటి పడటం వల్ల వేరే టైమ్ జోన్ కావాలని అడుగుతున్నాయి (అసోంలో టీ తోటలు 'చాయ్ బగాన్ టైమ్' పాటించేవి).

దేశానికి నాలుగు దిక్కుల చివరి ప్రదేశాలను అంత్య బిందువులు (Extreme Points) అంటారు. పరీక్షల్లో 'దక్షిణపు చివర ఏది?' అని అడిగినప్పుడు ప్రధాన భూభాగమా (Mainland), దీవులతో కలిపా అనేది జాగ్రత్తగా చూడాలి.

• దక్షిణ చివర (దేశం మొత్తం): ఇందిరా పాయింట్ (Indira Point) – గ్రేట్ నికోబార్ దీవి, అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు, 6°45' ఉత్తరం.
• దీని పాత పేర్లు పిగ్మేలియన్ పాయింట్, పార్సన్స్ పాయింట్.
• దక్షిణ చివర (ప్రధాన భూభాగం): కన్యాకుమారి (కేప్ కొమోరిన్), తమిళనాడు, 8°4' ఉత్తరం.
• ఇక్కడ అరేబియా సముద్రం, హిందూ మహాసముద్రం, బంగాళాఖాతం కలుస్తాయి.
• ఉత్తర చివర: ఇందిరా కోల్ (Indira Col) – సియాచిన్ హిమానీనదం ప్రాంతం, లడఖ్ (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం).
• పశ్చిమ చివర: గుహార్ మోతా (Guhar Moti) – కచ్ ప్రాంతం, గుజరాత్. సర్ క్రీక్ (Sir Creek) దీనికి సమీపంలోనే ఉంది.
• తూర్పు చివర: కిబిథు (Kibithu) – అరుణాచల్‌ప్రదేశ్ (అంజా జిల్లా).
• అత్యంత దక్షిణ రాష్ట్రం:
  1. తమిళనాడు
  2. అత్యంత ఉత్తర UT: లడఖ్.
• గమనిక: 2004 హిందూ మహాసముద్ర సునామీ సమయంలో ఇందిరా పాయింట్ దీపస్తంభం (Lighthouse) ప్రాంతం దెబ్బతిని కొంత భూమి మునిగిపోయింది.

భారతదేశానికి సుమారు 15,106.7 కి.మీ భూ సరిహద్దు (Land Border) ఉంది. ఇది 7 దేశాలతో పంచుకుంటుంది. ఏ దేశంతో ఎక్కువ సరిహద్దు, ఏ రాష్ట్రాలు ఏ దేశాన్ని తాకుతాయి అనే ప్రశ్నలు SSC, Group పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• సరిహద్దు పొడవు (ఎక్కువ నుండి తక్కువ):
  1. బంగ్లాదేశ్ – 4,096.7 కి.మీ (అత్యంత పొడవైన సరిహద్దు)
  2. చైనా – 3,488 కి.మీ
  3. పాకిస్తాన్ – 3,323 కి.మీ
  4. నేపాల్ – 1,751 కి.మీ
  5. మయన్మార్ – 1,643 కి.మీ
  6. భూటాన్ – 699 కి.మీ
  7. అఫ్ఘానిస్తాన్ – 106 కి.మీ (అత్యంత చిన్నది)
• సరిహద్దు రాష్ట్రాలు/UTలు:
  1. బంగ్లాదేశ్ (5): పశ్చిమ బెంగాల్, అసోం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం.
  2. చైనా: లడఖ్, హిమాచల్‌ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం, అరుణాచల్‌ప్రదేశ్.
  3. పాకిస్తాన్: గుజరాత్, రాజస్థాన్, పంజాబ్, జమ్మూ & కశ్మీర్, లడఖ్.
  4. నేపాల్ (5): ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం.
  5. మయన్మార్ (4): అరుణాచల్‌ప్రదేశ్, నాగాలాండ్, మణిపూర్, మిజోరం.
  6. భూటాన్ (4): సిక్కిం, పశ్చిమ బెంగాల్, అసోం, అరుణాచల్‌ప్రదేశ్.
  7. అఫ్ఘానిస్తాన్: లడఖ్ (పాక్ ఆక్రమిత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ప్రాంతం, వాఖాన్ కారిడార్ వద్ద).
• ఎక్కువ దేశాలను తాకే రాష్ట్రాలు: పశ్చిమ బెంగాల్ (బంగ్లాదేశ్, నేపాల్, భూటాన్), సిక్కిం (చైనా, నేపాల్, భూటాన్), అరుణాచల్‌ప్రదేశ్ (చైనా, భూటాన్, మయన్మార్).
• సముద్ర పొరుగు దేశాలు: శ్రీలంక, మాల్దీవులు. (అండమాన్ దీవుల దగ్గర మయన్మార్, ఇండోనేషియా, థాయ్‌లాండ్‌తో సముద్ర సరిహద్దు ఉంది.)

భారత సరిహద్దుల్లో కొన్ని బ్రిటిష్ కాలంలో గీసిన రేఖలు. వాటికి గీసిన అధికారి పేరు పెట్టారు. 'ఏ రేఖ ఏ దేశాల మధ్య?' అనేది స్థిరమైన పరీక్షా ప్రశ్న.

• రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ (Radcliffe Line):
  1. భారత్ – పాకిస్తాన్, భారత్ – బంగ్లాదేశ్ (అప్పటి తూర్పు పాకిస్తాన్) సరిహద్దు.
  2. 1947 దేశ విభజన సమయంలో సర్ సిరిల్ రాడ్‌క్లిఫ్ (Sir Cyril Radcliffe) గీశారు.
• మెక్‌మోహన్ రేఖ (McMahon Line):
  1. భారత్ (అరుణాచల్‌ప్రదేశ్) – చైనా (టిబెట్) సరిహద్దు.
  2. 1914 సిమ్లా సమావేశం (Simla Convention)లో సర్ హెన్రీ మెక్‌మోహన్ ప్రతిపాదించారు.
  3. చైనా దీనిని అంగీకరించడం లేదు.
• డ్యూరాండ్ రేఖ (Durand Line):
  1. పాకిస్తాన్ – అఫ్ఘానిస్తాన్ సరిహద్దు (అప్పటి బ్రిటిష్ ఇండియా – అఫ్ఘానిస్తాన్).
  2. 1893లో సర్ మార్టిమర్ డ్యూరాండ్ గీశారు.
• నియంత్రణ రేఖ (Line of Control – LoC):
  1. జమ్మూ & కశ్మీర్‌లో భారత్ – పాకిస్తాన్ మధ్య.
  2. 1972 సిమ్లా ఒప్పందం (Simla Agreement) తర్వాత ఈ పేరు వచ్చింది.
• వాస్తవాధీన రేఖ (Line of Actual Control – LAC): లడఖ్ నుండి అరుణాచల్ వరకు భారత్ – చైనా మధ్య వాస్తవ నియంత్రణ రేఖ. లడఖ్‌లో అక్సాయ్ చిన్ ప్రాంతం చైనా ఆధీనంలో ఉంది.
• సర్ క్రీక్ (Sir Creek): గుజరాత్‌లోని కచ్ వద్ద భారత్ – పాకిస్తాన్ మధ్య వివాదాస్పద 96 కి.మీ పొడవైన బురద నీటి కాలువ (Tidal estuary). అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది.

భారతదేశానికి సముద్రం ద్వారా దగ్గరగా ఉన్న దేశాలు శ్రీలంక, మాల్దీవులు. భారత్‌ను శ్రీలంక నుండి, దీవులను పొరుగు దేశాల నుండి వేరు చేసే జలసంధులు (Straits), ఛానెల్స్ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• పాక్ జలసంధి (Palk Strait): తమిళనాడును శ్రీలంక నుండి వేరు చేస్తుంది. బంగాళాఖాతాన్ని పాక్ బేతో కలుపుతుంది.
• మన్నార్ సింధుశాఖ (Gulf of Mannar): తమిళనాడు దక్షిణ తీరం, శ్రీలంక మధ్య. ఇది సముద్ర జీవ వైవిధ్యానికి ప్రసిద్ధి (Gulf of Mannar Biosphere Reserve).
• ఆడమ్స్ బ్రిడ్జ్ / రామసేతు (Adam's Bridge): రామేశ్వరం (పంబన్ దీవి) నుండి శ్రీలంకలోని మన్నార్ దీవి వరకు ఉన్న ఇసుక దిబ్బలు, సున్నపురాయి గొలుసు. పాక్ బేను మన్నార్ సింధుశాఖ నుండి వేరు చేస్తుంది.
• అండమాన్ – నికోబార్ ప్రాంతం:
  1. 10° ఛానెల్ (Ten Degree Channel): లిటిల్ అండమాన్‌ను కార్ నికోబార్ నుండి వేరు చేస్తుంది – అంటే అండమాన్ దీవులను నికోబార్ దీవుల నుండి.
  2. డంకన్ పాసేజ్ (Duncan Passage): దక్షిణ అండమాన్, లిటిల్ అండమాన్ మధ్య.
  3. కోకో ఛానెల్ (Coco Channel): ఉత్తర అండమాన్‌ను మయన్మార్‌కు చెందిన కోకో దీవుల నుండి వేరు చేస్తుంది.
  4. గ్రేట్ ఛానెల్ (Great Channel): గ్రేట్ నికోబార్‌ను ఇండోనేషియా సుమత్రా దీవి నుండి వేరు చేస్తుంది.
• లక్షద్వీప్ ప్రాంతం:
  1. 9° ఛానెల్ (Nine Degree Channel): మినికాయ్‌ను మిగతా లక్షద్వీప్ దీవుల నుండి వేరు చేస్తుంది.
  2. 8° ఛానెల్ (Eight Degree Channel): మినికాయ్ (భారత్)ను మాల్దీవుల నుండి వేరు చేస్తుంది.

భారతదేశానికి మూడు వైపులా సముద్రం ఉంది – పడమర అరేబియా సముద్రం, తూర్పు బంగాళాఖాతం, దక్షిణం హిందూ మహాసముద్రం. అందుకే భారత్‌ను ద్వీపకల్పం (Peninsula) అంటారు. ఇందులో ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరరేఖ APPSC పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• తీరరేఖ పొడవు (పాత అధికారిక లెక్క):
  1. దీవులతో కలిపి 7,516.6 కి.మీ
  2. ప్రధాన భూభాగం సుమారు 6,100 కి.మీ.
• కొత్త లెక్క (2024–25): ఆధునిక పద్ధతిలో మళ్లీ కొలిచినప్పుడు భారత తీరరేఖ సుమారు 11,098 కి.మీ అని ప్రకటించారు. పరీక్షల్లో ఏ లెక్క అడిగారో ఆప్షన్లను బట్టి చూడండి.
• తీర రాష్ట్రాలు (9):
  1. గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, గోవా, కర్ణాటక, కేరళ (అరేబియా తీరం)
  2. తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్ (బంగాళాఖాతం తీరం).
• తీర కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: దాద్రా నగర్ హవేలీ & డామన్ డయ్యూ, పుదుచ్చేరి, లక్షద్వీప్, అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు.
• పొడవైన తీరం: గుజరాత్ – రెండు లెక్కల్లోనూ మొదటి స్థానం.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరం:
  1. పాత లెక్క ప్రకారం సుమారు 974 కి.మీ – దేశంలో రెండో పొడవైన తీరరేఖ.
  2. ఉత్తరాన శ్రీకాకుళం జిల్లా ఇచ్ఛాపురం నుండి దక్షిణాన తడ (పులికాట్ సరస్సు సమీపం) వరకు.
  3. కొత్త లెక్కలో AP తీరం సుమారు 1,053 కి.మీ; తమిళనాడు కొంచెం ఎక్కువ చూపింది.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దులు (5 రాష్ట్రాలు): ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, తమిళనాడు. AP లోపల పుదుచ్చేరికి చెందిన యానాం (Yanam) ఉంది.
• తెలంగాణ: సముద్ర తీరం లేని (Landlocked) రాష్ట్రం – దక్కన్ పీఠభూమిపై ఉంది. సరిహద్దులు: మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ (4).
• వైశాల్యంలో పెద్ద/చిన్న రాష్ట్రం: రాజస్థాన్ అతిపెద్దది, గోవా అతిచిన్నది.