హిమాలయాలు (The Himalayas)

హిమాలయాలు (Himalayas) అంటే 'మంచు నివాసం (Abode of Snow)'. ఇవి ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన, అత్యంత యువ ముడుత పర్వతాలు (Young Fold Mountains). భారతదేశ ఉత్తర సరిహద్దు వెంట పడమర నుండి తూర్పుకు ఒక వంపు (Arc) ఆకారంలో విస్తరించి ఉన్నాయి.

• పుట్టుక: భారత ఫలకం ఉత్తరం వైపు కదిలి యురేషియన్ ఫలకాన్ని ఢీకొట్టడంతో, మధ్యలో ఉన్న టెథిస్ సముద్ర (Tethys Sea) అవక్షేపాలు ముడుతలు పడి పైకి లేచాయి.
• పొడవు: సుమారు 2,400 కి.మీ – పడమర సింధు నది నుండి తూర్పు బ్రహ్మపుత్ర నది వరకు.
• పశ్చిమ చివర నంగా పర్బత్ (Nanga Parbat), తూర్పు చివర నంచా బర్వా (Namcha Barwa) శిఖరాలు అని చెబుతారు.
• వెడల్పు: కశ్మీర్‌లో సుమారు 400 కి.మీ, అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌లో సుమారు 150 కి.మీ.
• అంటే పడమర వెడల్పు ఎక్కువ, తూర్పు వెడల్పు తక్కువ.
• కానీ ఎత్తులో తేడాలు తూర్పు భాగంలో ఎక్కువ – తూర్పులో మైదానం నుండి ఒక్కసారిగా ఎత్తు పెరుగుతుంది.
• ఆకారం: దక్షిణం వైపు ఉబ్బిన (Convex to the south) వంపు.
• సమాంతర శ్రేణులు (3): ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి –
• హిమాద్రి (Greater Himalaya)
• హిమాచల్ (Lesser Himalaya)
• శివాలిక్ (Outer Himalaya)
• వీటికి ఉత్తరాన ట్రాన్స్ హిమాలయాలు (కారకోరం, లడఖ్, జాస్కర్) ఉన్నాయి.
• విస్తరించిన దేశాలు: భారత్, పాకిస్తాన్, నేపాల్, భూటాన్, చైనా (టిబెట్).
• ఇంకా పెరుగుతున్నాయి: ఫలక కదలిక కొనసాగుతున్నందున హిమాలయాలు అస్థిర (Unstable) ప్రాంతం – భూకంపాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం (Landslides) ఎక్కువ.

హిమాలయాల్లో ఉత్తరాన ఉన్న, అత్యంత ఎత్తైన, ఎప్పుడూ మంచుతో కప్పబడి ఉండే శ్రేణి హిమాద్రి (Himadri) లేదా మహా హిమాలయాలు (Greater/Inner Himalaya). ప్రపంచంలోని ఎత్తైన శిఖరాలన్నీ ఈ శ్రేణిలోనే ఉన్నాయి.

• సగటు ఎత్తు: సుమారు 6,000 మీటర్లు.
• శిలలు: మధ్యభాగం (Core) గ్రానైట్ (Granite) శిలలతో ఏర్పడింది.
• లక్షణం:
  1. నిత్యం మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది
  2. ఎన్నో హిమానీనదాలు (Glaciers) ఇక్కడి నుండే మొదలవుతాయి. గంగా, యమునా వంటి నదులు ఈ హిమానీనదాల నుండి పుడతాయి.
• ఎత్తైన శిఖరాలు:
  1. మౌంట్ ఎవరెస్ట్ (Mount Everest) – 8,848.86 మీ (2020లో నేపాల్-చైనా సంయుక్తంగా ప్రకటించిన ఎత్తు), నేపాల్. నేపాల్ పేరు సాగర్‌మాత, టిబెట్ పేరు చోమోలుంగ్మా.
  2. కాంచనజంగ (Kangchenjunga) – 8,586 మీ, సిక్కిం-నేపాల్ సరిహద్దు; ప్రపంచంలో 3వ ఎత్తైన శిఖరం.
  3. మకాలు – 8,485 మీ (నేపాల్), ధౌలగిరి – 8,167 మీ (నేపాల్), అన్నపూర్ణ – 8,091 మీ (నేపాల్).
  4. నంగా పర్బత్ – 8,126 మీ (పాక్ ఆక్రమిత ప్రాంతం).
  5. నందాదేవి (Nanda Devi) – 7,816 మీ, ఉత్తరాఖండ్; పూర్తిగా భారత్‌లోనే ఉన్న ఎత్తైన శిఖరం.
  6. కామెట్ (Kamet) – 7,756 మీ, ఉత్తరాఖండ్.
  7. నంచా బర్వా – 7,782 మీ, టిబెట్; ఇక్కడ బ్రహ్మపుత్ర (సాంగ్‌పో) U ఆకారంలో మలుపు తిరిగి భారత్‌లోకి ప్రవేశిస్తుంది.
• ఎవరెస్ట్ తొలి అధిరోహణ: 29 మే 1953 – ఎడ్మండ్ హిల్లరీ (న్యూజిలాండ్), టెన్సింగ్ నార్గే (షెర్పా).
• ఎవరెస్ట్ ఎక్కిన తొలి భారతీయ మహిళ: బచేంద్రి పాల్ (1984).

హిమాద్రికి దక్షిణాన ఉన్న శ్రేణిని హిమాచల్ (Himachal) లేదా నిమ్న హిమాలయాలు (Lesser/Middle Himalaya) అంటారు. ఇది అత్యంత ఎగుడుదిగుడు (Rugged) శ్రేణి. ప్రసిద్ధ వేసవి విడిది కేంద్రాలు (Hill Stations), అందమైన లోయలు ఇక్కడే ఉన్నాయి.

• ఎత్తు: సాధారణంగా 3,700 మీ నుండి 4,500 మీ వరకు.
• సగటు వెడల్పు: సుమారు 50 కి.మీ.
• శిలలు: బాగా ఒత్తిడికి గురై రూపాంతరం చెందిన శిలలు (Highly compressed and altered rocks).
• ముఖ్య శ్రేణులు:
  1. పీర్ పంజాల్ (Pir Panjal) – అత్యంత పొడవైన, ముఖ్యమైన శ్రేణి (జమ్మూ & కశ్మీర్, హిమాచల్‌ప్రదేశ్).
  2. ధౌలాధార్ (Dhauladhar) – హిమాచల్‌ప్రదేశ్ (ధర్మశాల సమీపం).
  3. మహాభారత్ శ్రేణి (Mahabharat Range) – నేపాల్.
• ప్రసిద్ధ లోయలు:
  1. కశ్మీర్ లోయ (Kashmir Valley) – పీర్ పంజాల్, హిమాద్రి మధ్య.
  2. కాంగ్రా లోయ (Kangra Valley), కుల్లూ లోయ (Kullu Valley) – హిమాచల్‌ప్రదేశ్.
• హిల్ స్టేషన్లు (Hill Stations):
  1. సిమ్లా, డల్హౌసీ, ధర్మశాల – హిమాచల్‌ప్రదేశ్.
  2. ముస్సోరీ, నైనిటాల్, రాణిఖేత్, అల్మోరా – ఉత్తరాఖండ్.
  3. డార్జిలింగ్ – పశ్చిమ బెంగాల్.
• పచ్చిక మైదానాలు: ఈ శ్రేణి వాలుల్లో ఉన్న పచ్చిక బయళ్లను కశ్మీర్‌లో 'మర్గ్ (Marg)' అంటారు – ఉదా: గుల్మార్గ్, సోనామార్గ్. ఉత్తరాఖండ్‌లో 'బుగ్యాల్ (Bugyal)' అంటారు.
• అటవీ సంపద: ఓక్, దేవదారు, పైన్ వంటి శృంగాకార (Coniferous) అడవులు.

హిమాలయాల్లో దక్షిణాన, మైదానాలకు ఆనుకుని ఉన్న అత్యంత కింది శ్రేణి శివాలిక్ (Shiwalik) లేదా బాహ్య హిమాలయాలు (Outer Himalaya). ఇది హిమాలయ శ్రేణుల్లో అత్యంత యువమైనది.

• ఎత్తు: సుమారు 900 మీ నుండి 1,100 మీ.
• వెడల్పు: 10 కి.మీ నుండి 50 కి.మీ.
• నిర్మాణం: ఉత్తరాన ఉన్న ప్రధాన హిమాలయ శ్రేణుల నుండి నదులు తెచ్చిన అవక్షేపాలతో (Unconsolidated sediments) ఏర్పడింది – ఇసుక, కంకర, బండరాళ్లు.
• అందుకే ఈ కొండలు సులభంగా క్రమక్షయానికి గురవుతాయి
• వర్షాకాలంలో కొండచరియలు విరిగిపడతాయి.
• డూన్లు (Duns): హిమాచల్, శివాలిక్ శ్రేణుల మధ్య ఉన్న పొడవాటి లోయలు (Longitudinal Valleys).
• డెహ్రాడూన్ (Dehra Dun) – ఉత్తరాఖండ్ రాజధాని
• అత్యంత ప్రసిద్ధ డూన్.
• కోట్లి డూన్ (Kotli Dun), పాట్లి డూన్ (Patli Dun) – మరికొన్ని ఉదాహరణలు.
• తూర్పు ప్రాంతాల్లో వీటిని 'ద్వార్లు (Duars)' అంటారు – ఉదా: పశ్చిమ బెంగాల్, అసోంలోని డుయార్స్ (తేయాకు తోటలకు ప్రసిద్ధి).
• అడవులు: శివాలిక్ కొండలు ఒకప్పుడు దట్టమైన అడవులతో ఉండేవి. విపరీతమైన చెట్ల నరికివేత వల్ల క్రమక్షయం పెరిగింది – ముఖ్యంగా పంజాబ్-హిమాచల్ ప్రాంతంలో 'చోస్ (Chos)' అనే వాగులు నేలను కోసేస్తాయి.
• పేర్లు: జమ్మూ ప్రాంతంలో జమ్మూ కొండలు, అరుణాచల్‌లో మిష్మి, దఫ్లా, మిరి, అబోర్ కొండలు అని స్థానిక పేర్లు ఉన్నాయి.
• భాబర్ & తెరాయ్: శివాలిక్‌కు దక్షిణాన మైదానం మొదలయ్యే చోట భాబర్ (గులకరాళ్ల పట్టీ), దాని కింద తెరాయ్ (చిత్తడి నేల) ఉంటాయి.

హిమాద్రికి ఉత్తరాన, ఎక్కువ భాగం టిబెట్‌లో ఉన్న శ్రేణులను ట్రాన్స్ హిమాలయాలు (Trans-Himalaya) లేదా టిబెటన్ హిమాలయాలు అంటారు. భారత్‌లో ఇవి ప్రధానంగా లడఖ్‌లో ఉన్నాయి.

వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతం (Rain Shadow) కావడం వల్ల ఇక్కడ వర్షం చాలా తక్కువ – అందుకే లడఖ్‌ను 'శీతల ఎడారి (Cold Desert)' అంటారు.

• కారకోరం శ్రేణి (Karakoram Range):
  1. భారతదేశంలో అత్యంత ఉత్తర శ్రేణి; దీనిని 'కృష్ణగిరి' అని కూడా అంటారు.
  2. K2 (గాడ్విన్ ఆస్టిన్) – 8,611 మీ; ప్రపంచంలో 2వ ఎత్తైన శిఖరం. భారత్ తనదిగా చెప్పుకునే పాక్ ఆక్రమిత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ప్రాంతంలో ఉంది.
  3. సియాచిన్ హిమానీనదం (Siachen Glacier) – సుమారు 76 కి.మీ పొడవు; ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన యుద్ధభూమి (Highest Battlefield). నుబ్రా నది దీని నుండే పుడుతుంది.
  4. బాల్టోరో, బియాఫో వంటి పెద్ద హిమానీనదాలు కూడా ఈ శ్రేణిలోనే (పాక్ ఆక్రమిత ప్రాంతం).
  5. కారకోరం కనుమ (Karakoram Pass) – లడఖ్‌ను చైనా (షిన్‌జియాంగ్)తో కలిపే పాత వర్తక మార్గం.
• లడఖ్ శ్రేణి (Ladakh Range):
  1. సింధు నదికి ఉత్తరాన
  2. లేహ్ పట్టణం సింధు లోయలో, ఈ శ్రేణికి దక్షిణాన ఉంది.
• జాస్కర్ శ్రేణి (Zaskar Range): సింధు నదికి దక్షిణాన, హిమాద్రికి సమాంతరంగా.
• కైలాస శ్రేణి (Kailash Range):
  1. టిబెట్‌లో
  2. కైలాస పర్వతం, మానససరోవర్ సరస్సు ఇక్కడే. సింధు, సట్లెజ్, బ్రహ్మపుత్ర (సాంగ్‌పో) నదులు ఈ ప్రాంతం దగ్గరి నుండే పుడతాయి.
• వాతావరణం:
  1. చాలా చల్లగా, పొడిగా ఉంటుంది
  2. వృక్షసంపద చాలా తక్కువ.

హిమాలయాలను ఉత్తరం-దక్షిణంగా మూడు శ్రేణులుగా విభజించడమే కాకుండా, పడమర-తూర్పుగా నదీ లోయల ఆధారంగా నాలుగు ప్రాంతీయ విభాగాలుగా (Regional Divisions) కూడా విభజిస్తారు. ఈ విభజనను సిడ్నీ బర్రార్డ్ (Sidney Burrard) చేశారు.

• 1. పంజాబ్ హిమాలయాలు (Punjab Himalaya):
  1. సింధు (Indus) నుండి సట్లెజ్ (Sutlej) నది వరకు.
  2. ప్రాంతీయంగా వీటిని కశ్మీర్ హిమాలయాలు, హిమాచల్ హిమాలయాలు అని కూడా అంటారు.
• 2. కుమావ్ హిమాలయాలు (Kumaon Himalaya):
  1. సట్లెజ్ నుండి కాళీ (Kali) నది వరకు – ప్రధానంగా ఉత్తరాఖండ్.
  2. నందాదేవి, కామెట్, బద్రీనాథ్, కేదార్‌నాథ్ ఈ భాగంలోనే.
• 3. నేపాల్ హిమాలయాలు (Nepal Himalaya):
  1. కాళీ నుండి తీస్తా (Teesta) నది వరకు – అత్యంత ఎత్తైన భాగం.
  2. ఎవరెస్ట్, కాంచనజంగ, మకాలు, ధౌలగిరి ఇక్కడే.
• 4. అసోం హిమాలయాలు (Assam Himalaya):
  1. తీస్తా నుండి దిహాంగ్ (Dihang – బ్రహ్మపుత్ర) నది వరకు – సిక్కిం తూర్పు, భూటాన్, అరుణాచల్‌ప్రదేశ్.
• పూర్వాంచల్ (Purvanchal / Eastern Hills):
  1. దిహాంగ్ లోయ దాటిన తర్వాత హిమాలయాలు దక్షిణం వైపు తిరిగి భారత్ తూర్పు సరిహద్దు వెంట వ్యాపిస్తాయి – ఈ కొండలే పూర్వాంచల్.
  2. ఎక్కువగా ఇసుకరాయి (Sandstone) వంటి అవక్షేప శిలలు.
  3. ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి: పట్కాయ్ బమ్ (Patkai Bum), నాగా కొండలు (Naga Hills), మణిపూర్ కొండలు (Manipur Hills), మిజో కొండలు (Mizo Hills – లుషాయ్ కొండలు).
  4. పట్కాయ్ బమ్ భారత్-మయన్మార్ సరిహద్దులో ఉంది.
  5. నాగా కొండల్లోని సారామతి (Saramati) – నాగాలాండ్ ఎత్తైన శిఖరం.
  6. దట్టమైన అడవులు; పోడు వ్యవసాయం (Jhum Cultivation) ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ.

ఎత్తైన పర్వతాల మధ్య రాకపోకలకు వీలుగా ఉండే సహజ మార్గాలను కనుమలు (Passes) అంటారు. టిబెటన్ భాషలో 'లా (La)' అంటే కనుమ – అందుకే చాలా కనుమల పేర్ల చివర 'లా' ఉంటుంది. ఏ కనుమ ఏ రాష్ట్రంలో, ఏ ప్రాంతాలను కలుపుతుందనేది తరచూ అడుగుతారు.

• జమ్మూ & కశ్మీర్ / లడఖ్:
  1. జోజి లా (Zoji La): శ్రీనగర్‌ను కార్గిల్-లేహ్‌తో కలుపుతుంది. ఏడాది పొడవునా రాకపోకల కోసం జోజిలా సొరంగం నిర్మిస్తున్నారు.
  2. బనిహాల్ కనుమ (Banihal Pass): పీర్ పంజాల్ శ్రేణిలో; జమ్మూ-శ్రీనగర్ మార్గం. జవహర్ సొరంగం (Jawahar Tunnel) ఇక్కడే.
  3. ఖర్దుంగ్ లా (Khardung La): లేహ్‌ను నుబ్రా లోయ, సియాచిన్ వైపు కలుపుతుంది – ప్రపంచంలోని ఎత్తైన వాహన మార్గాల్లో ఒకటి.
  4. కారకోరం కనుమ: లడఖ్ – చైనా (షిన్‌జియాంగ్).
• హిమాచల్‌ప్రదేశ్:
  1. రోహ్‌తాంగ్ కనుమ (Rohtang Pass): కుల్లూ-మనాలీని లాహౌల్-స్పితి లోయతో కలుపుతుంది. దీని కింద అటల్ సొరంగం (Atal Tunnel) – సుమారు 9 కి.మీ, 2020 అక్టోబర్‌లో ప్రారంభం.
  2. షిప్కి లా (Shipki La): సట్లెజ్ నది టిబెట్ నుండి భారత్‌లోకి ఈ కనుమ దగ్గరే ప్రవేశిస్తుంది.
  3. బారాలాచా లా (Baralacha La): మనాలీ-లేహ్ మార్గంలో.
• ఉత్తరాఖండ్:
  1. లిపులేఖ్ (Lipulekh): భారత్-నేపాల్-చైనా కూడలి దగ్గర; కైలాస్-మానససరోవర్ యాత్ర మార్గం.
  2. మానా కనుమ, నీతి కనుమ: టిబెట్‌కు దారులు.
• సిక్కిం:
  1. నాథు లా (Nathu La): భారత్-చైనా (టిబెట్) సరిహద్దు వాణిజ్యం; 2006లో మళ్లీ ప్రారంభం.
  2. జెలెప్ లా (Jelep La): సిక్కిం-టిబెట్ (చుంబీ లోయ).
• అరుణాచల్‌ప్రదేశ్:
  1. బొమ్డి లా (Bomdi La): తవాంగ్ వైపు మార్గం.
  2. డిఫు కనుమ (Diphu Pass): భారత్-చైనా-మయన్మార్ కూడలి వద్ద.

హిమాలయాలను 'ఆసియా నీటి గోపురం (Water Tower of Asia)' అంటారు. ధ్రువ ప్రాంతాల తర్వాత అత్యధిక మంచు నిల్వలు ఇక్కడే ఉన్నాయి. భారతదేశ వాతావరణం, నదులు, వ్యవసాయం, రక్షణ – అన్నింటిపై హిమాలయాల ప్రభావం ఉంది.

• ముఖ్య హిమానీనదాలు (Glaciers):
  1. గంగోత్రి (Gangotri) – ఉత్తరాఖండ్; దీని చివర గోముఖ్ (Gaumukh) వద్ద భాగీరథి నది పుడుతుంది.
  2. యమునోత్రి (Yamunotri) – ఉత్తరాఖండ్; యమునా నది మూలం.
  3. సియాచిన్ (Siachen) – కారకోరం, లడఖ్; సుమారు 76 కి.మీ.
  4. జెము (Zemu) – సిక్కిం, కాంచనజంగ దగ్గర; తూర్పు హిమాలయాల్లో పెద్దది.
  5. పిండారి, మిలమ్ – ఉత్తరాఖండ్ (కుమావ్).
• హిమాలయాల ప్రాధాన్యం:
  1. వాతావరణ అవరోధం (Climatic Barrier): శీతాకాలంలో మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చే అతిశీతల గాలులను అడ్డుకుంటాయి – లేకపోతే ఉత్తర భారతం చాలా చల్లగా ఉండేది.
  2. రుతుపవనాలు: నైరుతి రుతుపవనాలను అడ్డుకుని ఉత్తర భారతంలో వర్షం కురిపిస్తాయి.
  3. జీవనదులు (Perennial Rivers): మంచు కరగడం వల్ల గంగా, సింధు, బ్రహ్మపుత్ర నదుల్లో ఏడాది పొడవునా నీరు ఉంటుంది.
  4. సారవంతమైన మైదానాలు: నదులు తెచ్చిన ఒండ్రుమట్టితో ఉత్తర మైదానాలు ఏర్పడ్డాయి.
  5. జల విద్యుత్ (Hydropower): వేగంగా ప్రవహించే నదులు, లోతైన లోయలు – జల విద్యుత్‌కు అనుకూలం (ఉదా: టెహ్రీ డ్యామ్, భాగీరథి).
  6. అడవులు, ఔషధ మొక్కలు, పర్యాటకం, తీర్థయాత్రలు: బద్రీనాథ్, కేదార్‌నాథ్, అమర్‌నాథ్, వైష్ణోదేవి.
  7. రక్షణ (Natural Defence): ఉత్తర సరిహద్దుకు సహజ రక్షణ గోడ.
• సమస్యలు: వాతావరణ మార్పుతో హిమానీనదాలు కుంచించుకుపోవడం (Glacier Retreat), హిమానీనద సరస్సులు పొంగడం (GLOF), భూకంపాలు, కొండచరియలు.