AP నైసర్గిక స్వరూపం – తూర్పు కనుమలు & తీరం (AP Physiography)

2 జూన్ 2014న రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఏర్పడిన ప్రస్తుత (అవశేష) ఆంధ్రప్రదేశ్ భారతదేశ ఆగ్నేయ భాగంలో, బంగాళాఖాతం ఒడ్డున ఉంది. పరీక్షల్లో సరిహద్దు రాష్ట్రాలు, విస్తీర్ణం ర్యాంక్, తీరరేఖ పొడవు తరచూ అడుగుతారు.

• స్థానం: దాదాపు 12° ఉత్తర అక్షాంశం నుండి 19° ఉత్తర అక్షాంశం వరకు, 77° నుండి 84° తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. రాష్ట్రం మొత్తం ఉష్ణమండలం (Tropical Zone)లోనే ఉంది – కర్కట రేఖ (Tropic of Cancer) AP గుండా వెళ్లదు.
• విస్తీర్ణం: సుమారు 1.63 లక్షల చ.కి.మీ. – విస్తీర్ణంలో దేశంలో 7వ పెద్ద రాష్ట్రం.
• సరిహద్దులు:
  1. ఉత్తరం – ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్
  2. వాయవ్యం (North-West) – తెలంగాణ
  3. పడమర – కర్ణాటక
  4. దక్షిణం – తమిళనాడు
  5. తూర్పు – బంగాళాఖాతం (Bay of Bengal)
• యానాం (Yanam): కాకినాడ దగ్గర ఉన్న యానాం పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి చెందినది (పూర్వ ఫ్రెంచ్ స్థావరం). అది AP లోపల ఉన్నా AP భాగం కాదు.
• తీరరేఖ (Coastline): సుమారు 974 కి.మీ. – గుజరాత్ తర్వాత దేశంలో రెండో పొడవైన తీరరేఖగా పరీక్షల్లో చదువుతారు.
• మూడు సహజ విభాగాలు: తీర మైదానాలు (Coastal Plains), తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats), పశ్చిమ పీఠభూమి (Rayalaseema / Deccan Plateau).
• భూమి వాలు: పడమర నుండి తూర్పుకు – అందుకే గోదావరి, కృష్ణా, పెన్నా వంటి నదులన్నీ తూర్పుగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.

భూస్వరూపం ఆధారంగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను మూడు ప్రధాన భాగాలుగా విభజిస్తారు. ప్రతి భాగానికి ప్రత్యేకమైన నేలలు, పంటలు, వర్షపాతం ఉంటాయి. అందుకే ఈ విభజన పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• 1. తీర మైదానాలు (Coastal Plains):
  1. శ్రీకాకుళం (ఉత్తరం) నుండి తిరుపతి జిల్లాలోని పులికాట్ సరస్సు (దక్షిణం) వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి.
  2. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాల వద్ద ఈ మైదానం చాలా వెడల్పుగా ఉంటుంది; ఉత్తర కోస్తాలో కొండలు సముద్రానికి దగ్గరగా వస్తాయి కాబట్టి ఇరుకుగా ఉంటుంది.
  3. ఒండ్రు నేలలు (Alluvial Soils) – వరి పంటకు అనుకూలం. అందుకే గోదావరి-కృష్ణా డెల్టాను 'ఆంధ్ర అన్నపూర్ణ / Rice Bowl' అంటారు.
• 2. తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats):
  1. తీర మైదానానికి, పీఠభూమికి మధ్య అవిచ్ఛిన్నం కాని (Discontinuous) కొండల వరుస.
  2. గోదావరి, కృష్ణా, పెన్నా నదులు వీటిని కోసుకుంటూ వెళ్లడం వల్ల ఇవి ముక్కలు ముక్కలుగా ఉంటాయి.
  3. ఉత్తర భాగం – అరకు, అనంతగిరి, చింతపల్లి కొండలు; దక్షిణ భాగం – నల్లమల, వెలికొండ, శేషాచలం, పాలకొండ, లంకమల.
• 3. పశ్చిమ పీఠభూమి (Western Plateau / Rayalaseema Plateau):
  1. దక్కన్ పీఠభూమిలో భాగం; ప్రధానంగా అనంతపురం, శ్రీ సత్యసాయి, కర్నూలు, నంద్యాల, కడప, చిత్తూరు ప్రాంతాలు.
  2. ప్రాచీన గ్రానైట్, నైస్ (Gneiss) శిలలు; ఎర్ర నేలలు, కొన్ని చోట్ల నల్లరేగడి నేలలు.
  3. తక్కువ వర్షపాతం – కరువు పీడిత (Drought-prone) ప్రాంతం.

గోదావరి నదికి ఉత్తరంగా ఉన్న తూర్పు కనుమలు AP లో అత్యంత ఎత్తైన భాగం. ఇవి ప్రధానంగా అల్లూరి సీతారామరాజు (ASR), పార్వతీపురం మన్యం, విశాఖపట్నం, అనకాపల్లి జిల్లాల్లో ఉన్నాయి.

ఈ ప్రాంతాన్ని 'మన్యం' లేదా ఏజెన్సీ ప్రాంతం అంటారు – గిరిజనులు ఎక్కువగా నివసిస్తారు.

• అర్మకొండ (Arma Konda): సుమారు 1,680 మీటర్ల ఎత్తు – AP లో ఎత్తైన శిఖరంగా పరీక్షల్లో అడుగుతారు. ఇది ASR జిల్లా చింతపల్లి ప్రాంతంలో ఉంది.
• గాలికొండ (Galikonda): అరకు దగ్గర ఉన్న మరో ఎత్తైన శిఖరం.
• అరకు లోయ (Araku Valley):
  1. అనంతగిరి కొండల మధ్య ఉన్న పర్యాటక లోయ
  2. అరకు కాఫీ (Araku Coffee) కు ప్రసిద్ధి. గిరిజన మ్యూజియం కూడా ఇక్కడ ఉంది.
• లంబసింగి (Lambasingi):
  1. 'ఆంధ్ర కాశ్మీరం (Kashmir of Andhra)' అని పిలుస్తారు
  2. శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రత దాదాపు సున్నా డిగ్రీలకు పడిపోతుంది.
• బొర్రా గుహలు (Borra Caves):
  1. అనంతగిరి కొండల్లో సున్నపురాయి (Limestone) గుహలు.
  2. స్టాలక్టైట్, స్టాలగ్మైట్ (Stalactites & Stalagmites) ఆకృతులు ఉంటాయి.
  3. గోస్తనీ నది (Gosthani River) ఈ ప్రాంతం నుండి ప్రవహిస్తుంది.
• పాపికొండలు (Papikondalu): గోదావరి నది తూర్పు కనుమలను చీల్చుకుంటూ వెళ్లే చోట ఏర్పడిన లోతైన కనుమ (Gorge). ఇక్కడ పాపికొండ జాతీయ పార్కు ఉంది.
• అడవులు, ఖనిజాలు: తేమ ఆకురాల్చు అడవులు, బాక్సైట్ (Bauxite) నిల్వలు ఈ కొండల్లో ఉన్నాయి.
• కనుమ మార్గాలు: విశాఖపట్నం–అరకు రైలు మార్గం (కొత్తవలస–కిరండూల్ లైన్) అనేక సొరంగాలు, వంతెనల గుండా వెళ్తుంది.

కృష్ణా నదికి దక్షిణంగా తూర్పు కనుమలు అనేక వేర్వేరు కొండల వరుసలుగా విడిపోతాయి. ఇవి కోస్తా జిల్లాలకు, రాయలసీమ పీఠభూమికి మధ్య సరిహద్దులా ఉంటాయి. పుణ్యక్షేత్రాలు, ఎర్రచందనం, పులులు – అన్నీ ఈ కొండలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

• నల్లమల కొండలు (Nallamala Hills):
  1. కృష్ణా, పెన్నా నదుల మధ్య ఉత్తర-దక్షిణంగా విస్తరించిన పొడవైన కొండల వరుస.
  2. నంద్యాల, ప్రకాశం, పల్నాడు, కర్నూలు, కడప జిల్లాల్లో విస్తరించి ఉంది.
  3. శ్రీశైలం (మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగం), అహోబిలం, మహానంది ఈ కొండల్లోనే ఉన్నాయి.
  4. నాగార్జునసాగర్-శ్రీశైలం పులుల సంరక్షణ కేంద్రం (Tiger Reserve) ఇక్కడే; చెంచులు (Chenchus) ఇక్కడి గిరిజనులు.
• ఎర్రమల కొండలు (Erramala Hills): నల్లమలకు పడమరగా, కర్నూలు-నంద్యాల ప్రాంతంలో.
• వెలికొండలు (Velikonda Hills):
  1. నెల్లూరు-ప్రకాశం, కడప జిల్లాల సరిహద్దుల్లో
  2. తీర మైదానాన్ని పీఠభూమి నుండి వేరు చేస్తాయి.
• పాలకొండలు, లంకమల (Palakonda & Lankamala):
  1. కడప ప్రాంతంలో
  2. ఎర్రచందనం (Red Sanders) అడవులకు ప్రసిద్ధి.
• శేషాచలం కొండలు (Seshachalam Hills):
  1. తిరుపతి, అన్నమయ్య, కడప జిల్లాల్లో.
  2. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర ఆలయం ఈ కొండలపైనే ఉంది ('ఏడు కొండలు').
  3. శేషాచలం జీవావరణ రిజర్వ్ (Seshachalam Biosphere Reserve) – 2010లో ప్రకటించారు; AP లో మొదటి బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్.
  4. తలకోన జలపాతం (Talakona Waterfall) – AP లో ఎత్తైన జలపాతంగా ప్రసిద్ధి.
  5. శిలాతోరణం (Silathoranam) – తిరుమలలోని సహజ రాతి వంపు (Natural Arch).
• హార్స్‌లీ కొండలు (Horsley Hills): అన్నమయ్య జిల్లాలో వేసవి విడిది (Hill Station), సుమారు 1,265 మీ. ఎత్తు.
• గండికోట (Gandikota): కడప జిల్లాలో పెన్నా నది ఎర్రమల కొండలను కోసి ఏర్పరిచిన లోయ – 'భారతదేశ గ్రాండ్ కాన్యన్ (Grand Canyon of India)'.

తూర్పు కనుమలకు పడమరగా ఉన్న ఎత్తైన ప్రాంతమే రాయలసీమ పీఠభూమి. ఇది దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau) లో భాగం. రాళ్లు, గుట్టలు, తక్కువ వర్షం, వేరుశనగ పొలాలు దీని గుర్తింపు.

• విస్తరణ: పూర్వ అనంతపురం, కర్నూలు, కడప, చిత్తూరు జిల్లాలు (ఇప్పుడు శ్రీ సత్యసాయి, నంద్యాల, అన్నమయ్య, తిరుపతి జిల్లాల భాగాలతో కలిపి).
• ఎత్తు:
  1. సాధారణంగా సముద్ర మట్టం నుండి సుమారు 300–600 మీ.
  2. దక్షిణ, పడమర వైపు ఎత్తు ఎక్కువ.
• శిలలు:
  1. ప్రాచీన గ్రానైట్, నైస్ శిలలు
  2. కడప ప్రాంతంలో 'కడప శిలా వ్యవస్థ (Cuddapah System)' – సున్నపురాయి, క్వార్ట్జైట్, షేల్ శిలలు.
• నదులు:
  1. పెన్నా, దాని ఉపనదులు చిత్రావతి, పాపఘ్ని, కుందు, చెయ్యేరు
  2. ఉత్తరంలో తుంగభద్ర.
• వాతావరణం:
  1. పాక్షిక శుష్క (Semi-arid)
  2. అనంతపురం దేశంలో అతి తక్కువ వర్షం పడే జిల్లాల్లో ఒకటి.
• బెలుం గుహలు (Belum Caves):
  1. నంద్యాల జిల్లా (పూర్వ కర్నూలు జిల్లా) కొలిమిగుండ్ల మండలంలో ఉన్నాయి.
  2. భారత ఉపఖండంలో అతి పొడవైన గుహల్లో ఒకటి (మేఘాలయ గుహల తర్వాత రెండో పొడవైనవిగా చెబుతారు); సున్నపురాయి గుహలు.
  3. 'పాతాళగంగ' అనే భూగర్భ నీటి ప్రవాహం గుహ లోపల ఉంది.
• యాగంటి, ఓర్వకల్లు:
  1. కర్నూలు-నంద్యాల ప్రాంతంలో సహజ రాతి నిర్మాణాలు
  2. ఓర్వకల్లు రాక్ గార్డెన్ ప్రసిద్ధి.
• పంటలు:
  1. వేరుశనగ (Groundnut) – అనంతపురం దేశంలో ప్రధాన వేరుశనగ ఉత్పత్తి జిల్లా
  2. పత్తి, పప్పుధాన్యాలు, పండ్ల తోటలు (బత్తాయి, మామిడి).

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు పొడవైన తీరరేఖ ఉండటం వల్ల ఓడరేవులు, చేపల వేట, ఆక్వా కల్చర్, ఉప్పు తయారీ, పర్యాటకం బాగా అభివృద్ధి చెందాయి. తీరం శ్రీకాకుళం జిల్లా ఇచ్ఛాపురం నుండి తిరుపతి జిల్లాలోని పులికాట్ వరకు ఉంది.

• తీరరేఖ పొడవు: సుమారు 974 కి.మీ. – సాంప్రదాయ లెక్క ప్రకారం గుజరాత్ (దాదాపు 1,600 కి.మీ.) తర్వాత రెండో స్థానం.
• గమనిక:
  1. కేంద్రం ఇటీవల కొత్త పద్ధతిలో దేశ తీరరేఖను మళ్లీ కొలిచింది
  2. కొత్త లెక్కల్లో రాష్ట్రాల అంకెలు మారాయి. పరీక్షలో ఇచ్చిన ఆప్షన్లను బట్టి జవాబు గుర్తించండి.
• ఉత్తర కోస్తా తీరం: కొండలు సముద్రానికి దగ్గరగా ఉంటాయి – విశాఖపట్నం వద్ద డాల్ఫిన్స్ నోస్ (Dolphin's Nose), యారాడ కొండలు, కైలాసగిరి సముద్రాన్ని ఆనుకుని ఉంటాయి. సహజ రేవులకు అనుకూలం.
• గోదావరి డెల్టా (Godavari Delta):
  1. ధవళేశ్వరం వద్ద నది గౌతమి (తూర్పు), వశిష్ట (పడమర) పాయలుగా చీలుతుంది.
  2. ఈ రెండు పాయల మధ్య ప్రాంతమే కోనసీమ – కొబ్బరి తోటలకు ప్రసిద్ధి.
• కృష్ణా డెల్టా (Krishna Delta):
  1. విజయవాడ దిగువ నుండి సముద్రం వరకు
  2. దివిసీమ (Diviseema) ఈ డెల్టాలోని దీవి ప్రాంతం.
• కోరింగ మడ అడవులు (Coringa Mangroves):
  1. కాకినాడ దగ్గర గోదావరి ముఖద్వారంలో
  2. దేశంలో పెద్ద మడ అడవుల్లో ఒకటి (సుందర్బన్స్ తర్వాత రెండో పెద్దదిగా చెబుతారు). కోరింగ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం ఇక్కడే.
• హోప్ ఐలాండ్ (Hope Island): కాకినాడ తీరాన్ని తుఫాను అలల నుండి కాపాడే ఇసుక దీవి.
• శ్రీహరికోట (Sriharikota):
  1. పులికాట్ సరస్సును బంగాళాఖాతం నుండి వేరు చేసే దీవి
  2. ISRO సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం (SDSC SHAR) ఇక్కడ ఉంది.
• ప్రసిద్ధ బీచ్‌లు: విశాఖ RK బీచ్, రుషికొండ బీచ్ (బ్లూ ఫ్లాగ్ సర్టిఫికేట్ పొందింది), బాపట్ల సూర్యలంక, నెల్లూరు మైపాడు, కాకినాడ ఉప్పాడ.

ఆంధ్రప్రదేశ్ తీర ప్రాంతంలో రెండు ముఖ్యమైన సరస్సులు ఉన్నాయి – మంచినీటి కొల్లేరు, ఉప్పునీటి పులికాట్. రెండూ వలస పక్షులకు నిలయాలు. 'మంచినీరు / ఉప్పునీరు', 'ఏ జిల్లా' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• కొల్లేరు సరస్సు (Kolleru Lake):
  1. దేశంలో పెద్ద మంచినీటి సరస్సుల్లో (Freshwater Lake) ఒకటి.
  2. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాల మధ్య ఉంది – ఏలూరు, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాల పరిధిలో.
  3. బుడమేరు, తమ్మిలేరు వంటి వాగులు ఇందులోకి నీరు తెస్తాయి; ఉప్పుటేరు (Upputeru) ద్వారా అదనపు నీరు సముద్రంలోకి వెళ్తుంది.
  4. 2002లో రామ్‌సర్ ప్రదేశం (Ramsar Site) గా గుర్తింపు; కొల్లేరు వన్యప్రాణి అభయారణ్యం ఉంది.
  5. గూడబాతులు (Pelicans), పెయింటెడ్ స్టార్క్ వంటి పక్షులకు ప్రసిద్ధి.
  6. సమస్య: చేపల/రొయ్యల చెరువుల ఆక్రమణ వల్ల సరస్సు విస్తీర్ణం తగ్గింది; 'ఆపరేషన్ కొల్లేరు' ద్వారా ఆక్రమణల తొలగింపు జరిగింది.
• పులికాట్ సరస్సు (Pulicat Lake):
  1. ఉప్పునీటి మడుగు (Brackish Water Lagoon) – చిలికా (ఒడిశా) తర్వాత దేశంలో రెండో పెద్దది.
  2. ఎక్కువ భాగం AP (తిరుపతి జిల్లా) లో, కొంత భాగం తమిళనాడులో ఉంది.
  3. శ్రీహరికోట దీవి దీనిని బంగాళాఖాతం నుండి వేరు చేస్తుంది.
  4. పులికాట్ పక్షుల అభయారణ్యం; ఫ్లెమింగో (Flamingo) పక్షులకు ప్రసిద్ధి.
  5. ఏటా 'ఫ్లెమింగో ఫెస్టివల్' జరుపుతారు (సూళ్లూరుపేట ప్రాంతం).
• నేలపట్టు (Nelapattu): పులికాట్ దగ్గర ఉన్న పక్షుల అభయారణ్యం – గూడబాతుల (Spot-billed Pelican) సంతానోత్పత్తి కేంద్రం.
• కంభం చెరువు (Cumbum Tank): ప్రకాశం జిల్లాలో విజయనగర కాలం నాటి పెద్ద మానవ నిర్మిత చెరువు.