AP జిల్లాలు & జనాభా (AP Districts & Population)

ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్ మూడు దశల్లో రూపుదిద్దుకుంది – ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1953), ఆంధ్రప్రదేశ్ (1956), విభజన తర్వాతి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014). జిల్లాల సంఖ్య, రాజధాని ప్రశ్నలు అర్థం కావాలంటే ఈ చరిత్ర తెలియాలి.

• ఆంధ్ర రాష్ట్రం (Andhra State): 1 అక్టోబర్ 1953.
• పొట్టి శ్రీరాములు 58 రోజుల నిరాహార దీక్ష తర్వాత (డిసెంబర్ 1952లో మరణం) మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి విడిపోయి ఏర్పడింది.
• భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన తొలి రాష్ట్రం
• రాజధాని కర్నూలు
• తొలి ముఖ్యమంత్రి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh): 1 నవంబర్ 1956.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 ప్రకారం ఆంధ్ర రాష్ట్రం + హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి ఏర్పడింది.
• రాజధాని హైదరాబాద్
• తొలి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి.
• రాష్ట్ర విభజన (Bifurcation): 2 జూన్ 2014.
• AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 (AP Reorganisation Act, 2014) ప్రకారం తెలంగాణ (10 జిల్లాలు) వేరుపడింది.
• ప్రస్తుత AP కి 13 జిల్లాలు మిగిలాయి.
• హైదరాబాద్ 10 ఏళ్ల వరకు (2 జూన్ 2024 వరకు) రెండు రాష్ట్రాల ఉమ్మడి రాజధాని.
• కొత్త రాజధాని – అమరావతి (Amaravati):
  1. కృష్ణా నది ఒడ్డున, గుంటూరు జిల్లాలో; 22 అక్టోబర్ 2015న ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ శంకుస్థాపన.
  2. AP హైకోర్టు 1 జనవరి 2019 నుండి అమరావతిలో పని ప్రారంభించింది.
• AP అవతరణ దినోత్సవం: నవంబర్ 1 (రాష్ట్ర అవతరణ దినం).

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను చారిత్రకంగా, భౌగోళికంగా రెండు పెద్ద ప్రాంతాలుగా చూస్తారు – కోస్తాంధ్ర (Coastal Andhra), రాయలసీమ (Rayalaseema). కోస్తాంధ్రలో ఉత్తర భాగాన్ని ప్రత్యేకంగా ఉత్తరాంధ్ర అంటారు.

• ఉత్తరాంధ్ర (Uttarandhra / North Coastal Andhra):
  1. పూర్వ శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం జిల్లాలు.
  2. ప్రస్తుత జిల్లాలు: శ్రీకాకుళం, పార్వతీపురం మన్యం, విజయనగరం, అల్లూరి సీతారామరాజు, విశాఖపట్నం, అనకాపల్లి.
  3. కొండలు, ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు, గిరిజన జనాభా ఎక్కువ; విశాఖపట్నం ప్రధాన నగరం.
• కోస్తాంధ్ర (మధ్య, దక్షిణ కోస్తా):
  1. పూర్వ తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, ప్రకాశం, నెల్లూరు జిల్లాలు.
  2. గోదావరి-కృష్ణా డెల్టాలు – వరి, ఆక్వా, కొబ్బరి; విజయవాడ, గుంటూరు, రాజమహేంద్రవరం, కాకినాడ, నెల్లూరు ప్రధాన నగరాలు.
• రాయలసీమ (Rayalaseema):
  1. పూర్వ 4 జిల్లాలు: కర్నూలు, కడప, అనంతపురం, చిత్తూరు.
  2. ప్రస్తుత జిల్లాలు: కర్నూలు, నంద్యాల, అనంతపురం, శ్రీ సత్యసాయి, వైఎస్ఆర్ కడప, అన్నమయ్య, తిరుపతి, చిత్తూరు.
  3. 'రాయలసీమ' పేరు: శ్రీకృష్ణదేవరాయల పేరు మీద; 1928 నంద్యాల సభలో చిలుకూరి నారాయణరావు ఈ పేరు సూచించారని ప్రసిద్ధి. అంతకు ముందు బ్రిటిష్ కాలంలో 'దత్త మండలాలు (Ceded Districts)' అని పిలిచేవారు – 1800లో నిజాం బ్రిటిష్‌వారికి అప్పగించినందుకు.
  4. కరువు ప్రాంతం; తిరుపతి, కర్నూలు, కడప, అనంతపురం ప్రధాన నగరాలు.
• గమనిక: తిరుపతి జిల్లాలో పూర్వ నెల్లూరు జిల్లాకు చెందిన కొన్ని తీర మండలాలు (గూడూరు, సూళ్లూరుపేట ప్రాంతం) కూడా ఉన్నాయి – కాబట్టి కొత్త జిల్లాల్లో ప్రాంత సరిహద్దులు పూర్తిగా పాత జిల్లాలకు సరిపోలవు.

పరిపాలనను ప్రజలకు దగ్గర చేయడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 13 జిల్లాలను 26 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించింది. కొత్త జిల్లాలు 4 ఏప్రిల్ 2022 నుండి అమలులోకి వచ్చాయి.

• జిల్లాల సంఖ్య: 26 (ఏప్రిల్ 2022 పునర్వ్యవస్థీకరణ ప్రకారం). తర్వాత మరిన్ని కొత్త జిల్లాల ప్రతిపాదనలు వచ్చాయి – పరీక్షకు ముందు తాజా ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు (Gazette Notification) చూసుకోవాలి.
• ప్రాతిపదిక: సాధారణంగా ఒక లోక్‌సభ నియోజకవర్గం = ఒక జిల్లా.
• AP లో 25 లోక్‌సభ స్థానాలు ఉన్నాయి
• విస్తీర్ణంలో చాలా పెద్దదైన అరకు లోక్‌సభ నియోజకవర్గాన్ని రెండు జిల్లాలుగా (అల్లూరి సీతారామరాజు, పార్వతీపురం మన్యం) విభజించడంతో మొత్తం 26 అయ్యాయి.
• ఏర్పడిన కొత్త 13 జిల్లాలు:
  1. పార్వతీపురం మన్యం, అల్లూరి సీతారామరాజు, అనకాపల్లి
  2. కాకినాడ, డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ, ఏలూరు
  3. ఎన్టీఆర్, బాపట్ల, పల్నాడు
  4. నంద్యాల, శ్రీ సత్యసాయి, అన్నమయ్య, తిరుపతి
• ప్రముఖుల పేర్లతో జిల్లాలు:
  1. అల్లూరి సీతారామరాజు – మన్యం విప్లవ వీరుడు (రంప తిరుగుబాటు 1922–24).
  2. ఎన్టీఆర్ – మాజీ ముఖ్యమంత్రి ఎన్.టి. రామారావు.
  3. శ్రీ సత్యసాయి – పుట్టపర్తి సత్యసాయిబాబా.
  4. అన్నమయ్య – పదకవితా పితామహుడు తాళ్లపాక అన్నమాచార్య.
  5. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ – రాజ్యాంగ నిర్మాత.
  6. వైఎస్ఆర్ కడప, శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు – పాత జిల్లాలకే గతంలో పెట్టిన పేర్లు.
• అతిపెద్ద మార్పు:
  1. విశాఖపట్నం జిల్లా మూడుగా (విశాఖపట్నం, అనకాపల్లి, ASR) విడిపోయింది
  2. ఇప్పుడు విశాఖపట్నం జిల్లా ఎక్కువగా నగర ప్రాంతమే.

జిల్లా పేరు ఒకటి, కేంద్రం (Headquarters) మరొకటి ఉన్న జిల్లాలపై పరీక్షల్లో ఎక్కువ ప్రశ్నలు వస్తాయి. ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి వరుసగా ఏప్రిల్ 2022 నాటి 26 జిల్లాలు, వాటి కేంద్రాలు ఇవి.

• ఉత్తరాంధ్ర (6):
  1. శ్రీకాకుళం – శ్రీకాకుళం
  2. పార్వతీపురం మన్యం – పార్వతీపురం
  3. విజయనగరం – విజయనగరం
  4. అల్లూరి సీతారామరాజు – పాడేరు
  5. విశాఖపట్నం – విశాఖపట్నం
  6. అనకాపల్లి – అనకాపల్లి
• గోదావరి ప్రాంతం (5):
  1. కాకినాడ – కాకినాడ
  2. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ – అమలాపురం
  3. తూర్పు గోదావరి – రాజమహేంద్రవరం
  4. పశ్చిమ గోదావరి – భీమవరం
  5. ఏలూరు – ఏలూరు
• కృష్ణా-గుంటూరు ప్రాంతం (5):
  1. ఎన్టీఆర్ – విజయవాడ
  2. కృష్ణా – మచిలీపట్నం
  3. గుంటూరు – గుంటూరు
  4. బాపట్ల – బాపట్ల
  5. పల్నాడు – నరసరావుపేట
• దక్షిణ కోస్తా (2):
  1. ప్రకాశం – ఒంగోలు
  2. శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు – నెల్లూరు
• రాయలసీమ (8):
  1. కర్నూలు – కర్నూలు
  2. నంద్యాల – నంద్యాల
  3. అనంతపురం – అనంతపురం
  4. శ్రీ సత్యసాయి – పుట్టపర్తి
  5. వైఎస్ఆర్ కడప – కడప
  6. అన్నమయ్య – రాయచోటి
  7. తిరుపతి – తిరుపతి
  8. చిత్తూరు – చిత్తూరు

భారతదేశంలో చివరిగా పూర్తయిన జనగణన 2011 (15వ జనగణన). అప్పటికి రాష్ట్రం విడిపోలేదు కాబట్టి ఉమ్మడి AP లెక్కలు వచ్చాయి; తర్వాత ప్రస్తుత (అవశేష) AP 13 జిల్లాల లెక్కలను వేరుగా తీశారు. పరీక్షల్లో ఏ AP గురించి అడుగుతున్నారో జాగ్రత్తగా చూడాలి.

• ప్రస్తుత AP జనాభా (2011, 13 జిల్లాలు): సుమారు 4.94 కోట్లు (4,93,86,799).
• జనాభాలో దేశంలో 10వ పెద్ద రాష్ట్రం.
• ఉమ్మడి AP జనాభా (2011): సుమారు 8.46 కోట్లు – అప్పట్లో దేశంలో 5వ స్థానం.
• ఉమ్మడి AP లింగ నిష్పత్తి (Sex Ratio, 2011): 993 (ప్రతి 1000 పురుషులకు స్త్రీలు) – జాతీయ సగటు 943 కంటే ఎక్కువ.
• జాతీయ సగటులు (2011, పోలికకు): లింగ నిష్పత్తి 943, అక్షరాస్యత 74.04%, జనసాంద్రత 382.
• పట్టణ, గ్రామీణ: AP జనాభాలో ఎక్కువ మంది (సుమారు మూడింట రెండు వంతులకు పైగా) గ్రామాల్లోనే నివసిస్తున్నారు.
• పెద్ద నగరాలు: విశాఖపట్నం (రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద నగరం – గ్రేటర్ విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్), విజయవాడ, గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు, రాజమహేంద్రవరం, తిరుపతి, కాకినాడ.
• తదుపరి జనగణన:
  1. 2021 జనగణన కోవిడ్ కారణంగా వాయిదా పడింది
  2. తదుపరి జనగణనలో మొదటిసారి కులగణన కూడా ఉంటుందని కేంద్రం ప్రకటించింది – తాజా ఫలితాలు వచ్చే వరకు పరీక్షల్లో 2011 లెక్కలే ప్రామాణికం.
• జనగణన చట్టం: జనగణన చట్టం, 1948 (Census Act, 1948) ప్రకారం కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్ నిర్వహిస్తారు.

2011 జనగణన జరిగినప్పుడు ప్రస్తుత AP లో 13 జిల్లాలు ఉన్నాయి. అందుకే 'అత్యధిక / అత్యల్ప' ప్రశ్నలన్నీ ఆ 13 పాత జిల్లాల ఆధారంగానే అడుగుతారు. కొత్త 26 జిల్లాల ప్రకారం జనగణన గణాంకాలు అధికారికంగా లేవు – ఈ తేడా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• అత్యధిక జనాభా జిల్లా: తూర్పు గోదావరి (పూర్వ జిల్లా) – సుమారు 51 లక్షలు.
• అత్యల్ప జనాభా జిల్లా: విజయనగరం.
• విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద జిల్లా: అనంతపురం (పూర్వ జిల్లా).
• విస్తీర్ణంలో అతిచిన్న జిల్లా: శ్రీకాకుళం.
• అక్షరాస్యత (Literacy):
  1. అత్యధికం – పశ్చిమ గోదావరి.
  2. అత్యల్పం – విజయనగరం.
• గిరిజన (ST) జనాభా ఎక్కువ: పూర్వ విశాఖపట్నం జిల్లా (ఏజెన్సీ ప్రాంతం – ఇప్పుడు ASR జిల్లా).
• కోస్తా ఆధిపత్యం:
  1. జనసాంద్రత డెల్టా జిల్లాల్లో (కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి, తూర్పు గోదావరి, గుంటూరు) ఎక్కువ
  2. రాయలసీమ, ఏజెన్సీలో తక్కువ.
• ఎందుకు ఇలా?:
  1. సారవంతమైన డెల్టా నేలలు, కాలువ నీరు ఉన్న చోట వ్యవసాయం, ఉపాధి ఎక్కువ – జనాభా ఎక్కువ.
  2. కొండలు, అడవులు, కరువు ప్రాంతాల్లో జనాభా తక్కువగా విస్తరించి ఉంటుంది.
• 2022 తర్వాత జాగ్రత్త:
  1. తూర్పు గోదావరి పాత జిల్లా ఇప్పుడు కాకినాడ, కోనసీమ, తూర్పు గోదావరి మూడు జిల్లాలుగా
  2. అనంతపురం పాత జిల్లా అనంతపురం, శ్రీ సత్యసాయిగా విడిపోయాయి. కాబట్టి ప్రశ్నలో '2011 జనగణన ప్రకారం' అని ఉంటే పాత జిల్లాల ప్రకారమే జవాబు ఇవ్వాలి.

ఆంధ్రప్రదేశ్ గిరిజనులు ప్రధానంగా తూర్పు కనుమల ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో, నల్లమల అడవుల్లో నివసిస్తారు. రాజ్యాంగంలోని 5వ షెడ్యూల్ (Fifth Schedule) ప్రకారం ఈ ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు 'షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలు' గా గుర్తించబడ్డాయి.

• షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలు: ASR, పార్వతీపురం మన్యం, శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, తూర్పు గోదావరి, ఏలూరు ఏజెన్సీ మండలాలు.
• ఇక్కడ గిరిజనేతరులకు భూమి బదలాయింపుపై నిషేధం – AP షెడ్యూల్డ్ ఏరియాస్ ల్యాండ్ ట్రాన్స్‌ఫర్ రెగ్యులేషన్, 1959 (1/70 చట్టంగా ప్రసిద్ధి – 1970 సవరణ వల్ల).
• PESA చట్టం 1996 – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభలకు అధికారాలు.
• సమీకృత గిరిజనాభివృద్ధి సంస్థలు (ITDA): పాడేరు, రంపచోడవరం, పార్వతీపురం, సీతంపేట, శ్రీశైలం, కె.ఆర్. పురం వంటి చోట్ల.
• ముఖ్య తెగలు & ప్రాంతాలు:
  1. సవర (Savara) – శ్రీకాకుళం, మన్యం కొండలు; సవర చిత్రకళ (Idital) ప్రసిద్ధి.
  2. జాతాపు (Jatapu) – శ్రీకాకుళం, విజయనగరం.
  3. కొండ దొర (Konda Dora), బగత (Bagata), వాల్మీకి, గదబ (Gadaba) – విశాఖ ఏజెన్సీ (ASR).
  4. కోయ (Koya), కొండ రెడ్డి (Konda Reddi) – గోదావరి లోయ (పాపికొండలు, పోలవరం ప్రాంతం).
  5. చెంచు (Chenchu) – నల్లమల అడవులు; ఆహార సేకరణ, వేట ఆధారిత జీవనం.
  6. యానాది (Yanadi) – నెల్లూరు, తిరుపతి, ప్రకాశం (మైదాన ప్రాంత తెగ).
  7. ఎరుకల (Yerukula), సుగాలి/లంబాడ (Sugali) – రాష్ట్రమంతటా, ముఖ్యంగా రాయలసీమలో.
• ప్రత్యేకించి బలహీన గిరిజన సమూహాలు (PVTGs): చెంచు, బోండో పోరజ, కొండ సవర, కొండ రెడ్డి, గుటోబ్ గదబ వంటివి – వీరికి ప్రత్యేక అభివృద్ధి పథకాలు.
• గిరిజన పండుగలు: మోదకొండమ్మ జాతర (పాడేరు), ఇతర కొండ దేవతల జాతరలు.
• విశ్వవిద్యాలయం: కేంద్ర గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం – విజయనగరం జిల్లా (విభజన చట్టం హామీ).

రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు శాసనసభ, లోక్‌సభ, రాజ్యసభ స్థానాలు AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం కేటాయించారు. ఈ సంఖ్యలు పోలీసు, గ్రూప్ పరీక్షల్లో దాదాపు ప్రతిసారీ అడుగుతారు.

• శాసనసభ (Legislative Assembly): 175 స్థానాలు (ఉమ్మడి AP లో 294 ఉండేవి).
• శాసనమండలి (Legislative Council): 58 స్థానాలు – AP ద్విసభ (Bicameral) శాసనవ్యవస్థ కలిగిన రాష్ట్రం.
• చరిత్ర: శాసనమండలి 1958లో ఏర్పడింది, 1985లో రద్దయింది, 2007లో పునరుద్ధరించారు.
• లోక్‌సభ (Lok Sabha): 25 స్థానాలు (ఉమ్మడి AP లో 42).
• రాజ్యసభ (Rajya Sabha): 11 స్థానాలు (ఉమ్మడి AP లో 18).
• హైకోర్టు: AP హైకోర్టు – అమరావతి (1 జనవరి 2019 నుండి వేరుగా పని).
• పరిపాలనా వ్యవస్థ (Administrative Hierarchy):
  1. రాష్ట్రం → జిల్లా (కలెక్టర్) → రెవెన్యూ డివిజన్ (RDO) → మండలం (తహసీల్దార్ / MRO) → గ్రామం.
  2. AP లో 1985లో తాలూకాల స్థానంలో మండల వ్యవస్థను ఎన్.టి. రామారావు ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది.
• గ్రామ/వార్డు సచివాలయాలు:
  1. 2019లో ప్రారంభం – ప్రతి సచివాలయంలో వివిధ శాఖల ఉద్యోగులు
  2. ప్రతి 50 కుటుంబాలకు ఒక వాలంటీర్ వ్యవస్థ కూడా ప్రవేశపెట్టారు.
• స్థానిక సంస్థలు:
  1. గ్రామ పంచాయతీ – మండల పరిషత్ (MPTC) – జిల్లా పరిషత్ (ZPTC)
  2. నగరాల్లో మున్సిపాలిటీలు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు. ఎన్నికలు – AP రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం.
• ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వ్డ్ స్థానాలు: శాసనసభ, లోక్‌సభల్లో జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం రిజర్వేషన్ – ఉదా: అరకు లోక్‌సభ స్థానం ST రిజర్వ్డ్.