తెలంగాణ అడవులు & అభయారణ్యాలు (Telangana Forests & Sanctuaries)

తెలంగాణలో అడవులు ప్రధానంగా ఉత్తర, తూర్పు జిల్లాల్లో, నల్లమల ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. అడవుల రకాలు, ప్రధాన ప్రాంతాలు TGPSC పరీక్షల్లో బేసిక్ ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

• ప్రధాన అటవీ రకం: ఉష్ణమండల పొడి ఆకురాల్చే అడవులు (Tropical Dry Deciduous). టేకు, వెదురు, మద్ది, ఇప్పచెట్టు, తునికి ప్రధాన వృక్షాలు.
• అటవీ విస్తీర్ణం: రాష్ట్ర భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో సుమారు నాలుగో వంతు (సుమారు 24%) అడవులు. జాతీయ లక్ష్యం 33%.
• ప్రధాన అటవీ ప్రాంతాలు:
  1. ఉత్తర తెలంగాణ: ఆదిలాబాద్, మంచిర్యాల, కొమరంభీం ఆసిఫాబాద్, నిర్మల్ జిల్లాలు – టేకు అడవులకు ప్రసిద్ధి (ఆదిలాబాద్ టేకు).
  2. తూర్పు తెలంగాణ: భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ములుగు, జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లాలు – గోదావరి లోయ అడవులు.
  3. దక్షిణ తెలంగాణ: నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ ప్రాంతాల్లో నల్లమల అడవులు (అమ్రాబాద్).
• నదులు: గోదావరి, కృష్ణా, వాటి ఉపనదులైన మంజీర, ప్రాణహిత, తుంగభద్ర అడవి ప్రాంతాల గుండా ప్రవహిస్తాయి.
• పులుల అభయారణ్యాలు: తెలంగాణలో రెండు – కవ్వాల్, అమ్రాబాద్.
• ప్రధాన గిరిజన తెగలు: గోండులు, కొలాములు, కోయలు, చెంచులు, లంబాడీలు (బంజారాలు), తోటి, ప్రధాన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఉత్తర అడవులు – కవ్వాల్ (గోదావరి ప్రాంతం); దక్షిణ అడవులు – అమ్రాబాద్ (కృష్ణా ప్రాంతం).

ఉత్తర తెలంగాణలోని గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న కవ్వాల్ పులుల అభయారణ్యం రాష్ట్రంలో ఒక ముఖ్యమైన పులి ఆవాస ప్రాంతం. ఇది మహారాష్ట్ర పులుల ప్రాంతాలకు కొనసాగింపు.

• స్థానం: మంచిర్యాల, నిర్మల్, కొమరంభీం ఆసిఫాబాద్ ప్రాంతాల్లో విస్తరించింది (పూర్వం ఆదిలాబాద్ జిల్లా).
• ప్రకటన: కవ్వాల్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యంగా 1965లో ప్రకటించారు. తరువాత 2012లో పులుల అభయారణ్యంగా నోటిఫై చేశారు.
• నదులు: గోదావరి, దాని ఉపనది కడెం నది ఈ అడవిలో ప్రవహిస్తాయి. కడెం ప్రాజెక్టు ఇక్కడే ఉంది.
• ముఖ్య వన్యప్రాణులు: పులి, చిరుతపులి, ఎలుగుబంటి, సాంబార్, చుక్కల జింక, నీల్గాయి, అడవి దున్న (గౌర్), అడవి కుక్కలు.
• వృక్షాలు: టేకు, వెదురు, మద్ది, ఇప్పచెట్టు, తునికి.
• గిరిజనులు: గోండులు, కొలాములు ఇక్కడ నివసిస్తారు. కొన్ని గ్రామాల తరలింపు ప్రక్రియ (Relocation) పులుల రక్షణ కోసం జరిగింది.
• పులుల కారిడార్: ఇది మహారాష్ట్రలోని తడోబా–అంధారి, తిప్పేశ్వర్ ప్రాంతాలతో అనుసంధానమై ఉంది. ప్రాణహిత, గోదావరి నదులను దాటి పులులు తిరుగుతాయి.

దక్షిణ తెలంగాణలో నల్లమల అడవుల్లో ఉన్న అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం తెలంగాణ వైపు ఉన్న నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యంలో భాగం. రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద పులుల అభయారణ్యం ఇదే.

• స్థానం: నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ జిల్లాల్లో నల్లమల కొండల్లో కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉంది.
• నేపథ్యం: ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజనకు ముందు నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం ఒకే అభయారణ్యంగా ఉండేది. విభజన తరువాత తెలంగాణ భాగాన్ని అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం అంటున్నారు.
• పేరు: అమ్రాబాద్ మండల కేంద్రం పేరు మీద.
• ముఖ్య వన్యప్రాణులు: పులి, చిరుతపులి, ఎలుగుబంటి, అడవి కుక్కలు (Dhole), సాంబార్, చుక్కల జింక, పునుగు పిల్లి.
• గిరిజనులు: చెంచులు – అటవీ ఉత్పత్తులు, తేనె సేకరణ ఆధారంగా జీవిస్తారు. వీరు ప్రత్యేకంగా బలహీన గిరిజన సమూహం (PVTG).
• ప్రత్యేక ఆకర్షణలు: కృష్ణా నదిపై శ్రీశైలం రిజర్వాయర్ వెనుక జలాలు, ఉమామహేశ్వరం క్షేత్రం, మన్ననూరు పర్యాటక కేంద్రం.
• నల్లమల: తూర్పు కనుమల్లో భాగం. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో విస్తరించిన అతిపెద్ద అటవీ ప్రాంతాల్లో ఒకటి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆంధ్రప్రదేశ్ వైపు – నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం; తెలంగాణ వైపు – అమ్రాబాద్. రెండూ ఒకే నల్లమల అడవుల్లో భాగం.

తెలంగాణలో అత్యంత పాత అభయారణ్యాలలో ఒకటి ఏటూరునాగారం. ఇక్కడే ప్రపంచ ప్రసిద్ధ గిరిజన జాతర మేడారం జరుగుతుంది.

• ఏటూరునాగారం వన్యప్రాణి అభయారణ్యం: ములుగు, జయశంకర్ భూపాలపల్లి ప్రాంతాల్లో గోదావరి నది ఒడ్డున ఉంది. 1953లో ఏర్పాటైన పురాతన అభయారణ్యంగా పేర్కొంటారు.
• ముఖ్య వన్యప్రాణులు: చిరుతపులి, ఎలుగుబంటి, సాంబార్, చుక్కల జింక, నీల్గాయి, అడవి దున్న.
• అటవీ రకం:
  1. మిశ్రమ ఆకురాల్చే అడవులు
  2. టేకు, వెదురు.
• మేడారం సమ్మక్క–సారలమ్మ జాతర: ములుగు జిల్లా మేడారం గ్రామంలో జరుగుతుంది.
• ప్రతి రెండేళ్లకోసారి మాఘ మాసంలో (జనవరి–ఫిబ్రవరి) నాలుగు రోజులు.
• కోయ తెగ గిరిజనుల పండుగ
• దీన్ని ఆసియాలో అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా భావిస్తారు.
• సమ్మక్క, సారలమ్మ గిరిజన వనదేవతలు
• కాకతీయ రాజులతో యుద్ధం చేసిన వీరులుగా కథలు ఉన్నాయి.
• భక్తులు బెల్లం (బంగారం)ను అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు.
• ఇతర ముఖ్య ప్రాంతాలు:
  1. లక్నవరం సరస్సు (ములుగు జిల్లా
  2. వేలాడే వంతెన), రామప్ప ఆలయం (పాలంపేట) – 2021లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ గుర్తింపు.

తెలంగాణలో అనేక వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు ఉన్నాయి. అవి ఏ జిల్లాలో ఉన్నాయి, ఏ ప్రత్యేకత ఉంది అనేది పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• పోచారం అభయారణ్యం (Pocharam WLS):
  1. మెదక్ ప్రాంతంలో
  2. పోచారం సరస్సు చుట్టూ. నిజాం కాలంలో నిర్మించిన సరస్సు
  3. వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి. 1952లో ఏర్పాటైంది.
• మంజీర అభయారణ్యం (Manjira WLS):
  1. సంగారెడ్డి జిల్లా
  2. మంజీర నదిపై. మొసళ్లు (Mugger Crocodile), పక్షులకు ప్రసిద్ధి. మంజీర నది గోదావరి ఉపనది. హైదరాబాద్‌కు తాగునీటి సరఫరా మంజీర ఆనకట్ట నుండి.
• పాకాల అభయారణ్యం (Pakhal WLS):
  1. వరంగల్ ప్రాంతంలో
  2. పాకాల సరస్సు కాకతీయుల కాలంలో నిర్మించినది (గణపతి దేవుని కాలం). చిరుతపులి, ఎలుగుబంటి, జింకలు వంటి వన్యప్రాణులు ఉంటాయి.
• కిన్నెరసాని అభయారణ్యం (Kinnerasani WLS):
  1. భద్రాద్రి కొత్తగూడెం ప్రాంతంలో
  2. కిన్నెరసాని నది (గోదావరి ఉపనది) వెంబడి. జింకల పార్కు, ఎలుగుబంట్లు, నెమళ్లు ఉంటాయి. కిన్నెరసాని ప్రాజెక్టు, కిన్నెరసాని సరస్సు ప్రసిద్ధి.
• శివరాం అభయారణ్యం: మంచిర్యాల ప్రాంతం, గోదావరి తీరం.
• ప్రాణహిత అభయారణ్యం: ఉత్తర తెలంగాణలో, ప్రాణహిత నది తీరం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'మం' అంటే మంజీర – మొసళ్లు; 'కి' అంటే కిన్నెరసాని – జింకల పార్కు; 'పో' అంటే పోచారం – పక్షులు.

తెలంగాణలో మూడు జాతీయ పార్కులు ఉన్నాయి. మూడూ హైదరాబాద్ పరిసర ప్రాంతాల్లోనే ఉండటం విశేషం.

• మృగవని జాతీయ పార్కు (Mrugavani National Park): రంగారెడ్డి జిల్లా చిలుకూరు, మొయినాబాద్ ప్రాంతంలో. చుక్కల జింకలు, నక్కలు, అనేక పక్షులు ఉన్నాయి. 'మృగవని' అంటే 'జింకల అడవి'.
• మహావీర్ హరిణ వనస్థలి జాతీయ పార్కు (Mahavir Harina Vanasthali National Park): హైదరాబాద్ నగర శివార్లలో వనస్థలిపురం ప్రాంతంలో. కృష్ణ జింక (Blackbuck) ప్రధాన ఆకర్షణ. 'హరిణ' అంటే జింక.
• కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి జాతీయ పార్కు (KBR National Park): హైదరాబాద్ జూబ్లీహిల్స్ ప్రాంతంలో. నగరం మధ్యలో ఉన్న ఈ పార్కులో నెమళ్లు, అనేక పక్షులు, చిన్న జంతువులు ఉన్నాయి. మాజీ ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి పేరు మీద నామకరణం.
• నెహ్రూ జంతుప్రదర్శనశాల (Nehru Zoological Park):
  1. హైదరాబాద్‌లో బహదూర్‌పురా ప్రాంతంలో
  2. ఇది జాతీయ పార్కు కాదు, జంతు ప్రదర్శనశాల.
• జాతీయ పార్కు నియమం: ఇక్కడ వేట, పశువుల మేత, ప్రైవేటు హక్కులు అన్నీ నిషేధం.

రాష్ట్ర జంతువు, పక్షి, పుష్పం, వృక్షం వంటి చిహ్నాలు పరీక్షల్లో సులభంగా మార్కులు తెచ్చే ప్రశ్నలు. హరితహారం కార్యక్రమం తెలంగాణ పర్యావరణ పాలనలో ముఖ్యమైనది.

• రాష్ట్ర చిహ్నాలు:
  1. రాష్ట్ర జంతువు: జింక (చుక్కల జింక / Spotted Deer)
  2. రాష్ట్ర పక్షి: పాలపిట్ట (Indian Roller)
  3. రాష్ట్ర పుష్పం: తంగేడు (Tanner's Cassia)
  4. రాష్ట్ర వృక్షం: జమ్మి చెట్టు (Khejri / Prosopis cineraria)
• పాలపిట్ట: దసరా రోజున పాలపిట్టను చూడటం శుభప్రదమని తెలంగాణలో నమ్మకం.
• తంగేడు పువ్వు: బతుకమ్మ పండుగలో ఉపయోగిస్తారు.
• జమ్మి చెట్టు: దసరా రోజు 'జమ్మి' ఆకులను పంచుకోవడం (శమీ పూజ) సంప్రదాయం.
• తెలంగాణకు హరితహారం: రాష్ట్రంలో అడవుల విస్తీర్ణాన్ని పెంచి 33%కి చేర్చే లక్ష్యంతో 2015లో ప్రారంభమైన భారీ మొక్కల పెంపక కార్యక్రమం.
• అటవీ ప్రాంతాల్లోనే కాకుండా గ్రామాలు, పట్టణాలు, రోడ్ల వెంబడి మొక్కలు నాటడం.
• గిరిజన హక్కులు: అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 ప్రకారం అనేక మంది గిరిజనులకు పోడు భూములపై హక్కు పత్రాలు ఇచ్చే ప్రక్రియ తెలంగాణలో కొనసాగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పాలపిట్ట – పక్షి; తంగేడు – పువ్వు; జమ్మి – చెట్టు; జింక – జంతువు. నాలుగు పదాలు వరుసగా చదివి గుర్తుపెట్టుకోండి.