భారత పర్యావరణ ఉద్యమాలు – చిప్కో మొదలైనవి (Environmental Movements)

చెట్లను నరకకుండా వాటిని కౌగిలించుకుని కాపాడిన ఉద్యమమే చిప్కో. 'చిప్కో' అంటే హిందీలో 'అతుక్కుపోవడం / హత్తుకోవడం'. భారత పర్యావరణ ఉద్యమాల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.

• ప్రారంభం: 1973, ఉత్తరప్రదేశ్ (ఇప్పటి ఉత్తరాఖండ్) లోని చమోలీ జిల్లా.
• నేపథ్యం: కాంట్రాక్టర్లు చెట్లు నరకడానికి వచ్చినప్పుడు స్థానికులు, ముఖ్యంగా మహిళలు చెట్లను హత్తుకుని అడ్డుకున్నారు.
• ప్రధాన నాయకులు:
  1. సుందర్‌లాల్ బహుగుణ: ఉద్యమానికి ప్రపంచ గుర్తింపు తెచ్చారు. 'వృక్షమిత్ర' అని పిలుస్తారు. కాశ్మీర్ నుండి కోహిమా వరకు పాదయాత్ర చేశారు.
  2. చండీ ప్రసాద్ భట్: దశౌలీ గ్రామ స్వరాజ్య సంఘ్ స్థాపకుడు; ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించిన వారిలో ముఖ్యులు.
  3. గౌరా దేవి: 1974లో రేణి గ్రామంలో మహిళలను నడిపించింది.
• నినాదం: 'పర్యావరణమే శాశ్వత ఆర్థిక వ్యవస్థ (Ecology is permanent economy)'.
• ఫలితం: 1980లో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ హిమాలయ ప్రాంతంలో కొన్ని ఎత్తుల పైన చెట్ల నరికివేతపై 15 సంవత్సరాల నిషేధం విధించారు.
• ప్రత్యేకత:
  1. ఇందులో మహిళల పాత్ర అత్యంత ముఖ్యం
  2. అందువల్ల దీన్ని 'ఎకో-ఫెమినిస్ట్ ఉద్యమం' అని కూడా అంటారు.
• సుందర్‌లాల్ బహుగుణ:
  1. పద్మవిభూషణ్ (2009) పొందారు
  2. టెహ్రీ ఆనకట్ట వ్యతిరేక ఉద్యమంలోనూ పాల్గొన్నారు.

చెట్ల రక్షణ ఉద్యమాలకు మూలం బిష్ణోయి ఉద్యమం అని భావిస్తారు. దక్షిణ భారతదేశంలో చిప్కో వంటి ఉద్యమం అప్పికో.

• బిష్ణోయి ఉద్యమం (1730):
  1. ప్రాంతం: ఖేజర్లీ గ్రామం, రాజస్థాన్ (జోధ్‌పూర్ సమీపం).
  2. నాయకురాలు: అమృతా దేవి బిష్ణోయి.
  3. కారణం: జోధ్‌పూర్ మహారాజు అభయ్ సింగ్ కొత్త రాజభవనం కోసం ఖేజ్రీ (జమ్మి) చెట్లను నరకాలని ఆదేశించాడు.
  4. ఫలితం: చెట్లను కాపాడటానికి 363 మంది బిష్ణోయిలు ప్రాణాలు అర్పించారు.
  5. ఈ సంఘటన జ్ఞాపకార్థం 'అమృతా దేవి బిష్ణోయి వన్యప్రాణి పరిరక్షణ అవార్డు' ఇస్తారు.
  6. బిష్ణోయిలు జంభేశ్వర్ గురువు బోధనలు పాటిస్తారు; జంతువులను, చెట్లను పూజిస్తారు.
• అప్పికో ఉద్యమం (1983):
  1. 'అప్పికో' అంటే కన్నడలో 'కౌగిలించుకోవడం' (చిప్కోకు సమానార్థం).
  2. ప్రాంతం: ఉత్తర కన్నడ జిల్లా (కర్ణాటక), పశ్చిమ కనుమల్లో.
  3. నాయకుడు: పాండురంగ హెగ్డే.
  4. ప్రారంభం: సల్కాని గ్రామంలో.
  5. కారణం: పశ్చిమ కనుమల అడవుల్లో వ్యాపార కలప కోసం నరికివేత.
  6. లక్ష్యం: చెట్ల పెంపకం, వనాల సంరక్షణ.

కేరళలోని సైలెంట్ వ్యాలీ అడవులను జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు నుండి కాపాడిన ఉద్యమం ఇది. భారతదేశంలో సైన్స్ ఆధారిత పర్యావరణ పోరాటాలకు ఇది మంచి ఉదాహరణ.

• ప్రాంతం:
  1. పాలక్కాడ్ జిల్లా, కేరళ
  2. కుంతిపుళ నది ప్రవహించే లోయ.
• కారణం: 1970ల్లో కుంతిపుళ నదిపై జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు ప్రతిపాదన. దాని వల్ల అరుదైన ఉష్ణమండల వర్షారణ్యం ముంపునకు గురయ్యేది.
• ప్రధాన జీవి: సింహం తోక కోతి (Lion-tailed Macaque) – అరుదైన జాతి.
• ఉద్యమకారులు: కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్ (KSSP), కవయిత్రి సుగతకుమారి, పక్షి శాస్త్రవేత్త సలీం అలీ.
• ఫలితం:
  1. ప్రాజెక్టును ఆపేశారు. 1984లో సైలెంట్ వ్యాలీని జాతీయ పార్కుగా ప్రకటించారు
  2. 1985లో ప్రధానమంత్రి రాజీవ్ గాంధీ ప్రారంభించారు.
• పేరు కారణం: ఇక్కడ కీటకాల శబ్దం (సికాడా) లేకపోవడం వల్ల 'నిశ్శబ్ద లోయ' అనే పేరు వచ్చిందని ప్రచారం ఉంది.
• ఈ ఉద్యమం ద్వారా నేర్చుకున్నది: అభివృద్ధి, పర్యావరణ పరిరక్షణ మధ్య సమతుల్యత అవసరం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సైలెంట్ వ్యాలీ = కేరళ + కుంతిపుళ + సింహం తోక కోతి + సుగతకుమారి.

నర్మదా నదిపై పెద్ద ఆనకట్టలు కట్టడం వల్ల నిర్వాసితులైన ప్రజల తరఫున జరిగిన ఉద్యమమే నర్మదా బచావో ఆందోళన్ (NBA). ఇది పర్యావరణంతో పాటు పునరావాస సమస్యను కూడా లేవనెత్తింది.

• ప్రారంభం: 1985.
• నాయకురాలు: మేధా పాట్కర్. ఈ ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చిన ప్రముఖులు: బాబా ఆమ్టే, అరుంధతీ రాయ్.
• ప్రాంతం: నర్మదా నది లోయ – గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర.
• ప్రధాన వివాదం: సర్దార్ సరోవర్ ఆనకట్ట (గుజరాత్) వల్ల వేలాది గిరిజన కుటుంబాల నిర్వాసితులు, అడవుల ముంపు.
• పద్ధతులు: శాంతియుత నిరసనలు, సత్యాగ్రహాలు, పాదయాత్రలు, 'జల సత్యాగ్రహం'.
• గుర్తింపు: 1991లో మేధా పాట్కర్‌కు, NBAకు 'రైట్ లైవ్లీహుడ్ అవార్డు' లభించింది.
• సుప్రీంకోర్టు: ఆనకట్ట నిర్మాణానికి అనుమతి ఇస్తూనే నిర్వాసితులకు పునరావాసం ఇవ్వాలని ఆదేశించింది.
• సంబంధిత ఉద్యమం: తెహ్రీ ఆనకట్ట వ్యతిరేక ఉద్యమం (భాగీరథి నది, ఉత్తరాఖండ్) – సుందర్‌లాల్ బహుగుణ నాయకత్వం.

ప్రముఖ ఉద్యమాలతో పాటు మరెన్నో చిన్న ఉద్యమాలు కూడా పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా వస్తాయి. ప్రతి ఉద్యమం పేరు, సంవత్సరం, ప్రాంతం, నాయకుల పేర్లు గుర్తుంచుకోవాలి.

• జంగిల్ బచావో ఆందోళన్ (1982): బీహార్ (ఇప్పటి జార్ఖండ్) లోని సింగ్‌భూమ్ ప్రాంతం. ప్రభుత్వం సాల్ (Sal) చెట్ల స్థానంలో టేకు చెట్లు నాటాలని నిర్ణయించగా గిరిజనులు వ్యతిరేకించారు. బిర్సా ముండా పోరాట వారసత్వం ఉన్న ప్రాంతం.
• నవధాన్య (Navdanya): వందనా శివ స్థాపించిన ఉద్యమం. స్థానిక విత్తనాల సంరక్షణ, సేంద్రియ వ్యవసాయం ప్రోత్సహిస్తుంది. జన్యుమార్పిడి విత్తనాల వ్యతిరేకత.
• తరుణ్ భారత్ సంఘ్ (Tarun Bharat Sangh): రాజస్థాన్‌లో రాజేంద్ర సింగ్ నాయకత్వంలో సంప్రదాయ చెరువులు (జోహాడ్‌లు), చిన్న కుంటల పునరుద్ధరణ. రాజేంద్ర సింగ్‌ను 'భారతదేశ జల పురుషుడు (Waterman of India)' అంటారు. ఆయనకు రామన్ మెగసెసే అవార్డు (2001) వచ్చింది.
• నియమగిరి పోరాటం (ఒడిశా):
  1. డోంగ్రియా కొండ గిరిజనులు తమ పవిత్ర కొండను గనుల తవ్వకం నుండి కాపాడుకున్నారు. 2013లో సుప్రీంకోర్టు గ్రామసభల అభిప్రాయం తీసుకోవాలని చెప్పింది
  2. గ్రామసభలు తవ్వకాన్ని తిరస్కరించాయి.
• పశ్చిమ కనుమల ఉద్యమం: మాధవ్ గాడ్గిల్ కమిటీ (2011), కస్తూరిరంగన్ కమిటీ (2013) నివేదికలు పశ్చిమ కనుమల సంరక్షణపై ఇచ్చారు.
• ప్లాచిమడ (కేరళ): కోకా-కోలా కంపెనీ భూగర్భ జల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా 2002లో ప్రారంభమైన ఆందోళన.
• మిట్టీ బచావో, పానీ పంచాయత్ ఉద్యమాలు: స్థానిక నీరు, నేల సంరక్షణ కార్యక్రమాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నవధాన్య – వందనా శివ (విత్తనాలు); తరుణ్ భారత్ సంఘ్ – రాజేంద్ర సింగ్ (నీరు); జంగిల్ బచావో – సింగ్‌భూమ్ (సాల్ vs టేకు).

అన్ని ముఖ్య ఉద్యమాలను ఒకేసారి గుర్తుపెట్టుకోవడానికి ఈ జాబితా ఉపయోగపడుతుంది. అలాగే తెలుగు రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన పర్యావరణ పోరాటాల గురించి కూడా తెలుసుకోవాలి.

• ఉద్యమాలు, సంవత్సరం, ప్రాంతం:
  1. బిష్ణోయి – 1730 – రాజస్థాన్
  2. చిప్కో – 1973 – ఉత్తరాఖండ్
  3. సైలెంట్ వ్యాలీ – 1970ల్లో ప్రారంభం – కేరళ
  4. జంగిల్ బచావో – 1982 – బీహార్/జార్ఖండ్
  5. అప్పికో – 1983 – కర్ణాటక
  6. నర్మదా బచావో – 1985 – గుజరాత్/మధ్యప్రదేశ్/మహారాష్ట్ర
• నాయకుల జాబితా:
  1. సుందర్‌లాల్ బహుగుణ, చండీ ప్రసాద్ భట్ – చిప్కో
  2. పాండురంగ హెగ్డే – అప్పికో
  3. మేధా పాట్కర్ – నర్మదా బచావో
  4. వందనా శివ – నవధాన్య
  5. రాజేంద్ర సింగ్ – తరుణ్ భారత్ సంఘ్
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో: కొల్లేరు సరస్సు పరిరక్షణ, నల్లమల యురేనియం తవ్వకాల వ్యతిరేకత, గిరిజన పోడు భూముల హక్కుల పోరాటాలు స్థానిక పర్యావరణ ఉద్యమాలుగా వచ్చాయి.
• వనమహోత్సవం: 1950లో కె.ఎం. మున్షీ ప్రారంభించిన చెట్ల పండుగ.
• అటవీ హక్కుల చట్టం 2006: ఉద్యమాల ఫలితంగా వచ్చిన ముఖ్యమైన చట్టాల్లో ఒకటి.