పర్యావరణ వ్యవస్థల రకాలు (Types of Ecosystems)

పర్యావరణ వ్యవస్థలను అవి ఉన్న ప్రదేశం, ఏర్పడిన విధానం ఆధారంగా వర్గీకరిస్తారు. పరీక్షల్లో సరైన జతలు కలిపే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• ప్రదేశం ఆధారంగా:
  1. భూ పర్యావరణ వ్యవస్థలు (Terrestrial): అడవులు, గడ్డి భూములు, ఎడారులు, టండ్రా.
  2. జల పర్యావరణ వ్యవస్థలు (Aquatic): మంచినీటివి (చెరువు, నది), సముద్ర వ్యవస్థలు, ఎస్చురీలు.
• ఏర్పడిన విధానం ఆధారంగా:
  1. సహజ (Natural): అడవి, సముద్రం, నది.
  2. కృత్రిమ (Artificial): పంట పొలం, అక్వేరియం, ఆనకట్ట జలాశయం – మనిషి సృష్టించినవి.
• బయోమ్ (Biome): ప్రపంచంలో వాతావరణం ఆధారంగా ఏర్పడిన పెద్ద పర్యావరణ ప్రాంతం – ఉదా: ఎడారి బయోమ్, టండ్రా బయోమ్.
• ప్రధాన బయోమ్‌లు: వర్షారణ్యం, సవన్నా, ఎడారి, టెంపరేట్ అడవి, టైగా (కోనిఫెరస్ అడవి), టండ్రా.
• శక్తి స్థాయి:
  1. అధిక ఉత్పాదకత – వర్షారణ్యం
  2. తక్కువ – ఎడారి, టండ్రా.
• పరిమాణం:
  1. జీవ మండలం (Biosphere) అతిపెద్దది
  2. చెరువు వంటివి చిన్న వ్యవస్థలు (Micro).

అడవులు భూమిపై అత్యధిక జీవవైవిధ్యం కలిగిన భూ వ్యవస్థలు. వాతావరణం, వర్షపాతం ఆధారంగా అనేక రకాల అడవులు ఉంటాయి.

• ఉష్ణమండల సతతహరిత అడవులు (Tropical Evergreen / Rainforest): ఎక్కువ వర్షపాతం (సుమారు 200 సెం.మీ. పైన), ఏడాది పొడవునా పచ్చగా ఉంటాయి. జీవవైవిధ్యం అత్యధికం.
• భారత్‌లో: పశ్చిమ కనుమలు, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, అండమాన్.
• ఆకురాల్చే అడవులు / మాన్‌సూన్ అడవులు (Deciduous): వేసవిలో ఆకులు రాలుస్తాయి. భారత్‌లో విస్తృతంగా ఉండే రకం. టేకు, సాల్ ముఖ్య చెట్లు.
• AP, తెలంగాణ అడవులు ప్రధానంగా ఈ రకానికి చెందినవి.
• ముళ్ళ అడవులు (Thorn forests):
  1. తక్కువ వర్షపాత ప్రాంతాల్లో – రాజస్థాన్, గుజరాత్ నైరుతి, రాయలసీమ పొడి ప్రాంతాలు
  2. తుమ్మ, అకేసియా చెట్లు.
• పర్వత అడవులు (Montane): హిమాలయాల్లో ఎత్తును బట్టి మారుతాయి.
• టైగా (Taiga / Coniferous):
  1. ఉత్తర ఖండాల్లో శంఖాకార (పైన్, ఫర్) చెట్లు
  2. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద భూ బయోమ్‌లలో ఒకటి.
• మడ అడవులు (Mangroves): తీర ప్రాంత ఉప్పునీటి అడవులు.
• వర్గీకరణ: భారత అడవులను ఛాంపియన్ & సేథ్ (Champion & Seth) 16 ప్రధాన రకాలుగా వర్గీకరించారు.
• అడవుల ప్రయోజనాలు: ఆక్సిజన్, కార్బన్ నిల్వ, నేల కోత నివారణ, వర్షపాతానికి సహాయం, జీవవైవిధ్యం.

గడ్డి భూముల్లో చెట్లు చాలా తక్కువ; గడ్డి ప్రధాన వృక్షం. ఇవి అడవి, ఎడారి మధ్య వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. వేర్వేరు ఖండాల్లో వీటికి వేర్వేరు పేర్లు ఉంటాయి.

• ఉష్ణమండల గడ్డి భూములు – సవన్నా (Savanna):
  1. ఆఫ్రికా
  2. చెదురుమదురు చెట్లతో గడ్డి. జీబ్రా, జిరాఫీ, సింహం.
• సమశీతోష్ణ గడ్డి భూములు (Temperate):
  1. ప్రైరీ (Prairie): ఉత్తర అమెరికా
  2. స్టెప్పీ (Steppe): యూరేషియా (యూరప్, ఆసియా)
  3. పంపాస్ (Pampas): అర్జెంటీనా, ఉరుగ్వే (దక్షిణ అమెరికా)
  4. వెల్డ్ (Veld): దక్షిణాఫ్రికా
  5. డౌన్స్ (Downs): ఆస్ట్రేలియా
  6. లానోస్ (Llanos): వెనిజులా
  7. కాంపోస్ (Campos): బ్రెజిల్
• నేల:
  1. గడ్డి భూముల నేల సారవంతం
  2. అందుకే చాలావరకు గోధుమ వంటి పంటల సాగుకు మార్చారు (ప్రైరీ – 'ప్రపంచ ధాన్యాగారం').
• భారత్‌లో: తరాయ్–దువార్ (Terai-Duar), బన్ని గడ్డి భూములు (కచ్), హిమాలయ పచ్చిక బయళ్ళు (Bugyals). గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ వంటి పక్షులు గడ్డి భూముల్లో ఉంటాయి.
• ముప్పు: అధిక మేత, వ్యవసాయ విస్తరణ, గడ్డి మంటలు.
• ప్రాముఖ్యత: పశువులకు మేత, కార్బన్ నిల్వ, నేలను పట్టి ఉంచడం.

ఎడారి అతి తక్కువ వర్షపాతం ఉండే ప్రాంతం. టండ్రా అతి చల్లని ప్రాంతం. రెండింటిలోనూ జీవులు కఠిన పరిస్థితులకు అలవాటు పడ్డాయి.

• ఎడారి (Desert): వార్షిక వర్షపాతం సుమారు 25 సెం.మీ. కంటే తక్కువ.
• వృక్షాలు: బ్రహ్మజెముడు (Cactus), ఖేజ్రీ (Khejri), తుమ్మ – ఆకులు ముళ్ళుగా మారి నీటి నష్టం తగ్గుతుంది, లోతైన వేర్లు ఉంటాయి.
• జంతువులు: ఒంటె (ఎడారి నౌక), బల్లులు, పాములు, ఎలుకలు – రాత్రిపూట చురుకుగా ఉంటాయి.
• భారత్‌లో:
  1. థార్ ఎడారి (రాజస్థాన్) – ఇండియాలో అతిపెద్ద ఎడారి
  2. కచ్ ఎడారి.
• ప్రపంచంలో అతిపెద్ద వేడి ఎడారి: సహారా (ఆఫ్రికా).
• టండ్రా (Tundra): ధ్రువ ప్రాంతాల్లో అతి చల్లని, చెట్లు లేని ప్రదేశం.
• శాశ్వత మంచు నేల (Permafrost) ఉంటుంది.
• వృక్షాలు: నాచు, లైకెన్లు, చిన్న పొదలు.
• జంతువులు: ధ్రువపు ఎలుగుబంటి, రెయిన్‌డీర్ (కారిబూ), ఆర్కిటిక్ నక్క.
• ఆల్పైన్ టండ్రా: ఎత్తైన పర్వతాల్లో ఉండేది.
• ఉత్పాదకత:
  1. రెండింటిలోనూ ఉత్పాదకత తక్కువ
  2. జీవవైవిధ్యం తక్కువ.
• సున్నితత్వం:
  1. టండ్రా పర్యావరణ వ్యవస్థ చాలా సున్నితం
  2. కొంత నష్టం జరిగినా కోలుకోవడం చాలా ఆలస్యం.

మంచినీటి వ్యవస్థల్లో లవణం (ఉప్పు) చాలా తక్కువ (సుమారు 0.5% కంటే తక్కువ). వీటిని నీరు నిలిచి ఉందా, ప్రవహిస్తోందా అనే దాని ఆధారంగా రెండు రకాలుగా చెబుతారు.

• లెంటిక్ (Lentic) వ్యవస్థలు: నిలిచి ఉండే నీరు – చెరువులు, సరస్సులు, చిత్తడి నేలలు.
• లోటిక్ (Lotic) వ్యవస్థలు: ప్రవహించే నీరు – నదులు, వాగులు, కాలువలు.
• సరస్సు మండలాలు (Zones of a lake):
  1. తీర మండలం (Littoral zone): తీరం వద్ద, లోతు తక్కువ; వేళ్ళతో నిలిచే మొక్కలు.
  2. లింనెటిక్ మండలం (Limnetic): బహిరంగ నీరు; ఫైటోప్లాంక్టన్ ఇక్కడ.
  3. ప్రొఫండల్ మండలం (Profundal): లోతైన భాగం; కాంతి చేరదు.
• ప్లాంక్టన్ (Plankton): నీటిలో తేలియాడే సూక్ష్మజీవులు – ఫైటోప్లాంక్టన్ (మొక్కలు), జూప్లాంక్టన్ (జంతువులు).
• నదులు:
  1. ప్రవాహ వేగం, ఆక్సిజన్ ఎక్కువ
  2. పై భాగం, మధ్య భాగం, ముఖద్వారం భాగాలు.
• చిత్తడి నేలలు (Wetlands):
  1. నీరు, నేల కలిసే ప్రదేశాలు
  2. వరద నియంత్రణ, నీటి శుద్ధి, పక్షులకు ఆవాసం. రామ్‌సర్ సమావేశం (1971) వీటిని రక్షిస్తుంది.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో:
  1. కొల్లేరు సరస్సు (AP) – మంచినీటి సరస్సు, వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి
  2. కృష్ణా, గోదావరి నదుల వ్యవస్థలు.

సముద్ర వ్యవస్థల్లో లవణం ఎక్కువ (సుమారు 3.5%). తీరం వద్ద ఉండే ఎస్చురీలు, మడ అడవులు, పగడపు దిబ్బలు అత్యంత ఉత్పాదక, ముఖ్యమైన వ్యవస్థలు.

• ఎస్చురీ (Estuary):
  1. నది సముద్రంలో కలిసే చోట ఏర్పడే మంచినీరు–ఉప్పునీరు కలిసిన ప్రదేశం. అత్యధిక ఉత్పాదకత
  2. చేపల పెంపకం ప్రదేశం.
• లగూన్లు (Lagoons):
  1. చిలికా (ఒడిశా) – భారత్‌లో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి సరస్సు (Brackish water lagoon)
  2. పులికాట్ (AP–తమిళనాడు సరిహద్దు) – రెండవ అతిపెద్దది.
• మడ అడవులు (Mangroves): తీర ప్రాంతాల్లో ఉప్పునీటిని తట్టుకునే చెట్లు.
• శ్వాసమూలాలు (Pneumatophores) – గాలి కోసం పైకి వచ్చే వేర్లు.
• సునామీలు, తుపానుల నుండి తీరాన్ని కాపాడతాయి
• చేపలు, రొయ్యల పెంపకం ప్రదేశం.
• భారత్‌లో అతిపెద్ద మడ అడవి: సుందర్‌బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్). ఇతరాలు – భితర్కనిక (ఒడిశా), కోరింగ (గోదావరి ముఖద్వారం, AP).
• పగడపు దిబ్బలు (Coral Reefs): సముద్ర రెయిన్‌ఫారెస్ట్‌లుగా పిలుస్తారు. పగడపు పాలిప్స్‌తో జూక్సాంథెల్లే (Zooxanthellae) శైవలాలు సహజీవనం చేస్తాయి.
• పగడపు బ్లీచింగ్ (Coral bleaching): నీటి ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే శైవలాలు పోయి తెల్లగా మారడం.
• భారత్‌లో: మన్నార్ గల్ఫ్, కచ్ గల్ఫ్, లక్షద్వీప్, అండమాన్–నికోబార్.
• ప్రపంచంలో అతిపెద్దది: గ్రేట్ బారియర్ రీఫ్ (ఆస్ట్రేలియా).